Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
113
ISSN:3030-3621
XUSUSIY OTMLAR FAOLIYATINI BAHOLASHDA INDIKATORLAR VA
REYTING TIZIMLARI
"UNIVERSITY OF BUSINESS AND SCIENCE"
Nodavlat universitetida Taʼlimni rivojlantirish
bo‘yicha rektor maslahatchisi
Nasirov Mansur Ibrohimovich
Annotatsiya.
Mazkur maqolada xususiy oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini baholashda
qo‘llaniladigan indikatorlar va reyting tizimlari haqida fikr yuritiladi. Xususiy
sektorning oliy ta’limdagi o‘rni ortib borayotgan bir paytda, ularning faoliyat
samaradorligini aniqlash, ta’lim sifati, ilmiy salohiyat, moddiy-texnik baza va talabalar
yutuqlari kabi ko‘rsatkichlar asosida baholash zarurati yuzaga kelmoqda. Maqolada
xalqaro va milliy reyting mezonlari tahlil qilinadi, shuningdek, xususiy OTMlar uchun
mos va adolatli baholash tizimini shakllantirish bo‘yicha takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
Xususiy oliy ta’lim, reyting tizimi, baholash indikatorlari, ta’lim
sifati, universitet reytingi, ilmiy faoliyat, samaradorlik mezonlari, indikatorlar tizimi.
O‘zbekiston oliy ta’lim tizimida so‘nggi yillarda sodir bo‘layotgan islohotlar
natijasida nodavlat, ya’ni xususiy oliy ta’lim muassasalari soni sezilarli darajada oshdi.
Bu esa ta’lim muhitida raqobat kuchayishiga, ta’lim sifatini oshirishga va talabalarga
muqobil tanlov imkoniyatlarining yaratilishiga sabab bo‘lmoqda. Shunga muvofiq,
xususiy oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini tizimli ravishda baholash, ularning
rivojlanish darajasi va ta’lim sifatini aniqlash bugungi kunning dolzarb masalalaridan
biriga aylangan.
Xususiy OTMlar faoliyatining samaradorligini aniqlash uchun ularning akademik
ko‘rsatkichlari, ilmiy-tadqiqot faoliyati, moddiy-texnik infratuzilmasi, xalqaro
hamkorlik darajasi, o‘qituvchilar malakasi va talabalar yutuqlari kabi ko‘plab
indikatorlarga asoslangan baholash tizimiga ehtiyoj mavjud. Ushbu baholash
jarayonining eng samarali shakllaridan biri reyting tizimlaridir. Reytinglar orqali oliy
ta’lim muassasalari o‘rtasida raqobat muhitini shakllantirish, ularni sifatli ta’lim
ko‘rsatkichlariga asoslangan holda baholash, shuningdek, jamiyat va abituriyentlar
uchun aniq axborot taqdim etish imkoniyati paydo bo‘ladi.
Xususiy OTMlar faoliyatini baholashda qo‘llaniladigan indikatorlar, milliy va
xalqaro reyting mezonlari, shuningdek, mavjud tizimlarning ustun va zaif jihatlari
tahlil qilinadi. Shuningdek, xususiy oliy ta’lim muassasalari uchun adolatli, shaffof va
rivojlanishga xizmat qiluvchi reyting tizimlarini takomillashtirish bo‘yicha takliflar
bildiriladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
114
ISSN:3030-3621
Xususiy oliy ta’lim muassasalarining soni ortib borayotgan bir paytda, ularning
faoliyatini baholashda aniq, shaffof va ilmiy asoslangan indikatorlar tizimi muhim
ahamiyat kasb etadi. Bunday indikatorlar xususiy OTMlarning faqatgina talaba soni
yoki daromadiga emas, balki ularning ta’lim sifati, ilmiy salohiyati, xalqaro hamkorlik
darajasi, o‘qituvchilarning kasbiy malakasi va bitiruvchilarning bandligi kabi
ko‘rsatkichlariga asoslanishi kerak. Faoliyatni kompleks yondashuv asosida baholash
esa, oliy ta’lim muassasasining jamiyatdagi haqiqiy o‘rni va ta’sirini aniqlashga
yordam beradi.
Jahon amaliyotida oliy ta’lim muassasalarini baholashda keng qo‘llaniladigan
reyting tizimlari mavjud bo‘lib, ular o‘z indikatorlar tizimi bilan ajralib turadi.
Masalan, QS World University Rankings, Times Higher Education (THE) va
Academic Ranking of World Universities (ARWU) kabi reyting tizimlari o‘z
indikatorlari orqali universitetlarning xalqaro nufuzini belgilab beradi. Ushbu
reytinglar, odatda, ilmiy maqolalar soni, ularning iqtibos olinish darajasi, xalqaro
talabalar ulushi, xorijiy professorlar foizi, o‘qituvchi-talaba nisbati kabi
ko‘rsatkichlarni inobatga oladi.
Xususiy OTMlar uchun esa, ushbu xalqaro mezonlardan tashqari, milliy sharoitni
hisobga olgan holda qo‘shimcha indikatorlar ishlab chiqilishi zarur. O‘zbekiston oliy
ta’lim tizimida hozircha xususiy oliy ta’lim muassasalari uchun yagona reyting tizimi
mavjud emas, biroq bu sohada ayrim muhim tashabbuslar ilgari surilmoqda. Jumladan,
Oliy ta’lim, fan va innovatsiyalar vazirligi tomonidan ayrim davlat va nodavlat OTMlar
faoliyatiga baho beruvchi reytinglar e’lon qilinmoqda. Biroq bu reytinglarning ko‘lami
va aniqligi hali keng qamrovli emas.
Xususiy OTMlar faoliyatini baholashda quyidagi indikatorlar muhim rol
o‘ynaydi: o‘qituvchilarning ilmiy unvon va darajasi, fanlararo tadqiqotlar soni, xalqaro
grantlarda ishtirok etish darajasi, o‘quv dasturlarining mehnat bozori talablari bilan
mosligi, bitiruvchilarning ishga joylashish ko‘rsatkichlari, zamonaviy infratuzilma
mavjudligi, talabalar almashinuvi, hamkorlikdagi ikki diplomli dasturlar va ta’lim
sifatini ichki baholash tizimining mavjudligi. Ushbu indikatorlar faqatgina statistik
ma’lumotlar emas, balki oliygohning rivojlanish strategiyasiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadigan vosita sifatida qaralishi kerak.
Reyting tizimlari xususiy OTMlar o‘rtasida sog‘lom raqobatni shakllantiradi,
ularni ta’lim sifatini oshirishga undaydi hamda abituriyentlar va ota-onalar uchun
muhim tanlov mezoniga aylanadi. Shu bilan birga, reytinglarning shaffofligi, aniqligi
va muntazam yangilanib borishi ham muhim hisoblanadi. Aks holda, noto‘g‘ri yoki
yuzaki reytinglar xususiy oliygohlar faoliyatini noto‘g‘ri talqin qilish xavfini
tug‘diradi. Shuning uchun reytinglarni ishlab chiqishda mustaqil baholovchi
tashkilotlar, fanga asoslangan metodologiyalar va zamonaviy ma’lumotlarni qayta
ishlash texnologiyalaridan foydalanish zarur.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
115
ISSN:3030-3621
Xususiy oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini baholash tizimini joriy etishda
yuzaga keladigan asosiy muammolardan biri — indikatorlarning tanlanishi va ularning
muvofiqligi masalasidir. Ko‘p hollarda reyting tizimlarida faqatgina ta’lim sifati yoki
ilmiy faoliyatga e’tibor qaratilishi, boshqa sohalarning rivojlanishi e’tibordan chetda
qolishi kuzatiladi. Bu esa o‘z navbatida, muassasalarning faqat ayrim yo‘nalishlarga
urg‘u berib, butunlay kompleks rivojlanish strategiyasidan chetlanishiga olib kelishi
mumkin. Shu sababli indikatorlar tizimini ishlab chiqishda har tomonlama kompleks
yondashuv talab qilinadi.
Xususiy OTMlarda malaka oshirish va ilmiy-tadqiqot faoliyatining sifatini
oshirishga ko‘maklashuvchi ko‘rsatkichlarning reyting tizimiga kiritilishi muhimdir.
Bu esa ta’lim jarayonining ilmiy asoslanganligini ta’minlashga, kadrlar salohiyatini
kuchaytirishga xizmat qiladi. Ayrim davlatlarda bunday reytinglar o‘qituvchilarning
ilmiy maqolalari soni va sifatini, xalqaro konferensiyalarda ishtirokini ham hisobga
oladi.
Reyting natijalarining muassasa va jamiyat uchun qanday natijalar berishi. Yaxshi
tashkil etilgan reyting tizimi nafaqat xususiy OTMlarni raqobatbardoshligini
oshirishga yordam beradi, balki ta’lim siyosatini shakllantirishda asosiy indikator
sifatida foydalaniladi. Bu esa davlat organlari, ta’lim tashkilotlari va biznes doiralari
uchun samarali strategik qarorlar qabul qilish imkonini beradi.
Bugungi kunda raqamli texnologiyalar va katta ma’lumotlar (big data) asosida
reyting tizimlarini yanada takomillashtirish imkoniyati mavjud. Sun’iy intellekt
yordamida ta’lim muassasalari faoliyatini tahlil qilish, indikatorlar asosida kompleks
baholash o‘tkazish, reytinglarni avtomatlashtirish va real vaqt rejimida yangilab borish
imkoniyati yaratilmoqda. Bu esa xususiy OTMlar faoliyatini yanada aniq va shaffof
baholash imkonini beradi.
Xususiy oliy ta’lim muassasalari uchun milliy reyting tizimini yaratishda xalqaro
reyting tajribasini o‘rganish va milliy sharoitga moslashtirish zarur. Bu tizim ta’lim
sifati, ilmiy faoliyat, o‘quv jarayoni, talabalar va bitiruvchilarning ijtimoiy faolligi kabi
ko‘rsatkichlarni o‘z ichiga olishi kerak. Shu bilan birga, reytinglar natijalari asosida
muassasalarning rivojlanishiga yo‘naltirilgan qo‘shimcha resurslar ajratilishi, ijobiy
rag‘batlantirish mexanizmlari joriy etilishi maqsadga muvofiqdir.
Xulosa
Xususiy oliy ta’lim muassasalarining faoliyatini baholashda indikatorlar va
reyting tizimlari muassasalar faoliyatining samaradorligini aniqlashda, ta’lim sifatini
oshirishda va raqobatbardoshligini mustahkamlashda muhim vosita hisoblanadi.
Samarali reyting tizimlari nafaqat xususiy OTMlar o‘rtasida sog‘lom raqobatni
rag‘batlantiradi, balki jamiyat va abituriyentlar uchun aniq axborot manbai bo‘lib
xizmat qiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
50-son_1-to’plam_Avgust -2025
116
ISSN:3030-3621
Reyting tizimlarini yaratishda indikatorlarning to‘liq va kompleks tanlanishi, shaffoflik
hamda xalqaro tajribalar asosida milliy sharoitga moslashtirilishi katta ahamiyatga ega.
Zamonaviy raqamli texnologiyalar va big data tahlillaridan foydalanish reyting
jarayonini yanada samarali va ishonchli qiladi.
Hozirgi kunda xususiy OTMlar faoliyatini baholashda hali bir qator muammolar
mavjud bo‘lib, ular indikatorlar tizimining to‘liq emasligi, baholash standartlarining
yagona emasligi va reyting natijalarining tizimli ravishda qo‘llanilmasligi bilan
bog‘liq. Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun milliy reyting tizimini yaratish,
davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish hamda o‘qituvchilar,
talabalar va boshqa manfaatdor tomonlarning fikrini hisobga olgan holda baholash
mexanizmlarini takomillashtirish zarur.
Xususiy oliy ta’lim muassasalarining sifatli faoliyatini ta’minlash va
rivojlantirishda indikatorlar va reyting tizimlari muhim rol o‘ynaydi hamda ta’lim
sohasining barqaror taraqqiyotiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. (2023). Oliy ta’lim
sifatini ta’minlash va nazorat qilish tizimi. Toshkent.
2.
Abdullayeva, M., & Tursunov, A. (2021). Xususiy oliy ta’lim muassasalarining
samaradorligini baholash metodologiyasi. — Ta’lim va jamiyat, 5(2), 45–53.
3.
Times Higher Education. (2024). World University Rankings Methodology.
Retrieved
from
https://www.timeshighereducation.com/world-university-
rankings/methodology
4.
OECD. (2019). Education Policy Outlook 2019: Higher Education. OECD
Publishing.
5.
UNESCO. (2022). Global Education Monitoring Report. Paris: UNESCO
Publishing.
6.
World Bank. (2021). Higher Education Performance Indicators. Washington, DC.
7.
www.edu.uz.
