Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
33
ISSN:3030-3621
TASHQI IQTISODIY FAOLIYATNI MAMLAKATIMIZDA YANADA
TAKOMILLASHTIRISH
Misirov Asliddin
,
Buxgalteriya hisobi kafedrasi asisstenti, SamISI
Suyunova Sevinch Lutfullayevna,
Buxgalteriya hisobi va menejment fakulteti BH-324
Abstract.
This article analyzes the state of foreign economic activity of the
Republic of Uzbekistan and provides proposals and recommendations for its further
development and improvement. The issues of integration with the world economy,
increasing export potential, attracting foreign investments, and stimulating foreign
economic activity through improving the system of customs and tax incentives are
covered. Also, the article, based on the analysis of existing problems, considers the
directions of liberalization of foreign trade policy and production of competitive
products.
Keywords:
foreign economic activity, export, import, investments, foreign trade
policy, economic integration, customs, liberalization, competitiveness, economic
reforms.
Annotatsiya.
Mazkur maqolada Oʻzbekiston Respublikasining tashqi iqtisodiy
faoliyati holati tahlil qilinadi hamda uni yanada rivojlantirish va takomillashtirish
bo‘yicha taklif va tavsiyalar beriladi. Jahon iqtisodiyoti bilan integratsiyalashuv,
eksport salohiyatini oshirish, xorijiy investitsiyalarni jalb etish, bojxona va soliq
imtiyozlari tizimini takomillashtirish orqali tashqi iqtisodiy faoliyatni rag‘batlantirish
masalalari yoritilgan. Shuningdek, maqolada mavjud muammolar tahlili asosida tashqi
savdo siyosatini liberallashtirish va raqobatbardosh mahsulotlar ishlab chiqarish
yoʻnalishlari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
tashqi iqtisodiy faoliyat, eksport, import, investitsiyalar, tashqi
savdo siyosati, iqtisodiy integratsiya, bojxona, liberallashtirish, raqobatbardoshlik,
iqtisodiy islohotlar.
Абстрактный.
В статье анализируется состояние внешнеэкономической
деятельности Республики Узбекистан и даются предложения и рекомендации по
ее дальнейшему развитию и совершенствованию. Освещены вопросы
интеграции в мировую экономику, повышения экспортного потенциала,
привлечения иностранных инвестиций, стимулирования внешнеэкономической
деятельности путем совершенствования системы таможенных и налоговых
льгот. В статье также рассматриваются направления либерализации
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
34
ISSN:3030-3621
внешнеторговой политики и производства конкурентоспособной продукции на
основе анализа существующих проблем.
Ключевые слова:
внешнеэкономическая деятельность, экспорт, импорт,
инвестиции, внешнеторговая политика, экономическая интеграция, таможня,
либерализация, конкурентоспособность, экономические реформы.
Kirish
Bugungi globallashuv sharoitida mamlakatlar iqtisodiy taraqqiyotining muhim
omillaridan biri – bu tashqi iqtisodiy faoliyatni samarali tashkil etish va rivojlantirish
hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi ham jahon bozoriga integratsiyalashish, xorijiy
savdo aloqalarini kengaytirish, investitsion muhitni yaxshilash orqali iqtisodiy o‘sishni
ta’minlashga intilmoqda. Tashqi iqtisodiy faoliyat nafaqat eksport-import
jarayonlarini, balki xalqaro moliyaviy, texnologik, ishlab chiqarish va investitsion
hamkorlikni ham oʻz ichiga oladi. Shu bois, so‘nggi yillarda mamlakatimizda bu
yo‘nalishda tub islohotlar amalga oshirilib, tashqi savdo tizimi liberallashtirilmoqda,
qulay huquqiy va institutsional muhit yaratilmoqda. Ushbu maqolada Oʻzbekistonda
tashqi iqtisodiy faoliyatni takomillashtirish yoʻnalishlari, mavjud muammolar hamda
ularni bartaraf etish bo‘yicha amaliy tavsiyalar ko‘rib chiqiladi.
Asosiy qism
Oʻzbekistonda ushbu sohani isloh qilishga qaratilgan chora-tadbirlar davlat
siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri boʻlib, ayniqsa soʻnggi yillarda bu borada tub
oʻzgarishlar kuzatilmoqda.
Davlatimiz rahbari tomonidan tashqi savdo operatsiyalarini
soddalashtirish, eksportchilar uchun qulayliklar yaratish va ortiqcha byurokratik
to‘siqlarni bartaraf etishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shuningdek, eksport-
yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni rivojlantirish, xorijiy investorlar uchun kafolatlangan
huquqiy himoya tizimini joriy etish tashqi iqtisodiy faoliyatning muhim tarkibiy qismi
hisoblanadi. Oʻzbekistonning eksport salohiyatini kengaytirish uchun sanoat
mahsulotlari, qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va xizmatlar eksportini ko‘paytirishga
alohida e’tibor qaratilmoqda. Ushbu yondashuv eksportga yo‘naltirilgan ishlab
chiqarishni kengaytirish va tashqi bozorlar bilan uzviy aloqalarni rivojlantirishga
xizmat qiladi. Bojxona va soliq tizimlarining raqamlashtirilishi tashqi iqtisodiy
faoliyat samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Elektron
deklaratsiya, “yagona darcha” tizimi, bojxona nazoratining avtomatlashtirilgan
mexanizmlari amaliyotga joriy qilinmoqda. Bu islohotlar natijasida yuk tashish va
rasmiylashtirish bilan bogʻliq xarajatlar va vaqt sezilarli darajada qisqarayotgani
aytilgan.
Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish tashqi iqtisodiy faoliyatning eng muhim
tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, u yangi texnologiyalar, malakali kadrlar va zamonaviy
menejmentni olib kirish imkonini beradi. So‘nggi yillarda O‘zbekiston hukumati
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
35
ISSN:3030-3621
tomonidan xorijiy investorlar uchun maxsus iqtisodiy zonalar tashkil etildi, soliqqa oid
imtiyozlar berildi, investitsiya faoliyatini himoyalovchi normativ hujjatlar qabul
qilindi. Mutaxassislar ta’kidlaganidek: “Investitsiyaviy muhitni yaxshilash orqali
mamlakat o‘ziga xos strategik sherikliklar yaratmoqda va barqaror iqtisodiy o‘sishga
zamin yaratmoqda” [2]. Tashqi iqtisodiy faoliyatda mintaqaviy hamkorlik alohida
ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan savdo-
iqtisodiy aloqalarni mustahkamlashga katta e’tibor bermoqda. Xususan, Qozog‘iston,
Qirg‘iziston, Turkmaniston va Tojikiston bilan qo‘shma korxonalar tashkil etish,
tranzit imkoniyatlaridan foydalanish orqali o‘zaro manfaatli hamkorlik yo‘lga
qo‘yilgan. Bu borada Toshkent xalqaro konferensiyasida aytilgan quyidagi fikr
diqqatga sazovor: “Markaziy Osiyodagi o‘zaro iqtisodiy integratsiya – bu nafaqat
iqtisodiy, balki siyosiy barqarorlik omilidir”. Bunday yondashuv mintaqaviy
barqarorlikni mustahkamlash va umumiy iqtisodiy o‘sishni ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy faoliyat sohasidagi islohotlari xalqaro
standartlar asosida olib borilayotgani, eksport va investitsiyalar salohiyatini oshirish,
huquqiy va texnologik asoslarni mustahkamlash orqali mamlakatning jahon
iqtisodiyotidagi o‘rnini mustahkamlashga xizmat qilmoqda. Biroq bu borada hali
bajarilishi lozim bo‘lgan muhim vazifalar – ishlab chiqarish quvvatlarini
diversifikatsiya qilish, mahsulot sifati va raqobatbardoshligini oshirish, transport-
logistika infratuzilmasini rivojlantirish kabi ustuvor yo‘nalishlar mavjudligini
e’tibordan chetda qoldirmaslik lozim. Shu bilan birga, tashqi iqtisodiy faoliyatni
takomillashtirishda zamonaviy infratuzilmaning mavjudligi ham hal qiluvchi
omillardan biri hisoblanadi. Ayniqsa, yuk tashish tizimlarining samaradorligi,
avtomobil va temiryo‘l yo‘llari, logistika markazlari va omborxonalarning texnik
jihozlanganligi xalqaro savdo jarayonlarining uzluksizligini ta’minlashda katta rol
o‘ynaydi. Mamlakatimizda yirik transport-logistika hublarini tashkil etish va ularni
raqamli boshqaruv tizimlari bilan uyg‘unlashtirish orqali bu yo‘nalishda ancha ijobiy
natijalarga erishilmoqda. Xalqaro transport koridorlarida O‘zbekistonning faol
ishtirokini kuchaytirish esa tranzit salohiyatimizni yanada oshirish imkonini beradi.
Bundan tashqari, tashqi iqtisodiy faoliyatda malakali kadrlar tayyorlash masalasi
ham dolzarb ahamiyat kasb etadi. Global savdo munosabatlarining murakkablashib
borayotgani xalqaro biznes yuritish, savdo muzokaralari olib borish, huquqiy va
moliyaviy jihatlarni chuqur biladigan mutaxassislar faoliyatiga bo‘lgan ehtiyojni
oshiradi. Shu bois oliy ta’lim muassasalarida xalqaro iqtisodiyot, xalqaro huquq,
bojxona ishi va logistika sohalarida kadrlar tayyorlash sifati doimiy ravishda
takomillashtirib borilmoqda. Xalqaro tajriba almashinuvlari, qo‘shma dasturlar va
xorijiy ekspertlar bilan hamkorlik orqali milliy ta’lim tizimi bu ehtiyojlarga javob bera
boshlamoqda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
36
ISSN:3030-3621
Shuningdek, tashqi iqtisodiy faoliyatda biznes muhiti va tadbirkorlik erkinligini
ta'minlash
muhim
ahamiyatga
ega.
Ruxsat
berish
tartib-taomillarining
soddalashtirilishi, elektron xizmatlar orqali hujjatlarni tezkor rasmiylashtirish
imkoniyatining kengaytirilishi – bularning barchasi tadbirkorlarning tashqi bozorga
chiqish jarayonida duch keladigan byurokratik to‘siqlarni kamaytirishga xizmat
qilmoqda. Davlat tomonidan ko‘rsatilayotgan qo‘llab-quvvatlash choralariga qaramay,
joylardagi ayrim muammolar – hududiy logistik cheklovlar, malakali kadrlar
yetishmovchiligi, marketing va brending bo‘yicha resurslar tanqisligi kabi muammolar
hanuz mavjud. Bu muammolarni bartaraf etish orqali tashqi iqtisodiy faoliyat yanada
keng quloch yoyishi mumkin.
Eksport qilinayotgan tovarlarning raqobatbardoshligi nafaqat narxga, balki
ekologik xavfsizlik, energiya samaradorligi va xalqaro sifat talablari asosida
baholanadi. Shu sababli, xalqaro standartlarga muvofiq mahsulotlar ishlab chiqarish,
sifat menejmenti tizimlarini joriy qilish va akkreditatsiyalash tizimini rivojlantirish
strategik ahamiyatga ega. Yana bir muhim jihat – tashqi iqtisodiy faoliyatda axborot
texnologiyalarining tutgan o‘rni. Raqamli platformalarning kengayishi, elektron
tijoratning jadal rivojlanishi korxonalarga yangi bozorlarni zabt etish va savdo
operatsiyalarini masofadan turib amalga oshirish imkonini bermoqda. O‘zbekistonda
ham “raqamli eksport” tushunchasi shakllanib bormoqda, bu esa an’anaviy savdo
yo‘llariga muqobil sifatida xizmat qilmoqda. Elektron savdo maydonchalari orqali
mahalliy ishlab chiqaruvchilar xorijiy xaridorlar bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqaga
chiqib, vositachilarsiz eksportni amalga oshirish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda.
Bugungi dunyo o‘zgaruvchanlik, noturg‘unlik va globallashuv bilan
tavsiflanmoqda. Bunday sharoitda har bir davlat o‘zining tashqi iqtisodiy faoliyatini
strategik va zamonaviy yondashuvlar asosida olib borishi hayotiy zaruratga
aylanmoqda. O‘zbekiston Respublikasi ham ushbu global o‘zgarishlar markazida
o‘zining tashqi iqtisodiy salohiyatini takomillashtirishga qaratilgan islohotlar bilan
ishtirok etmoqda. Biroq tashqi iqtisodiy faoliyatda ilgari surilgan klassik mexanizmlar
bugungi shiddatli texnologik taraqqiyot davrida yetarli bo‘lmay qolmoqda. Shu
sababli, innovatsion yondashuvlar, barqaror rivojlanish tamoyillari va ekologik talablar
ushbu faoliyatning yangi mezonlariga aylanmoqda. Bir jihatga e’tibor qaratish lozim:
xalqaro iqtisodiy aloqalarda bugungi kunda mahsulot va xizmatdan tashqari bilim va
texnologiya ham muhim eksport resursiga aylangan. Shuningdek, xalqaro savdo
siyosatida geosiyosiy ziddiyatlar, proteksionistik choralar va global logistika
muammolari kabi omillar tashqi iqtisodiy barqarorlikka tahdid solmoqda. Pandemiya
davridagi tajriba shuni ko‘rsatdiki, har qanday inqirozda tashqi iqtisodiy aloqalarning
moslashuvchanligi va barqarorligi muhim strategik ustunlikka aylanadi. Shu bois,
O‘zbekiston uchun muqobil eksport yo‘nalishlarini rivojlantirish, regional
integratsiyani chuqurlashtirish va savdo sheriklarini diversifikatsiya qilish kabi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
37
ISSN:3030-3621
yondashuvlar zamon talabi hisoblanadi. Yana bir dolzarb masala – yashil iqtisodiyot
va ekologik barqarorlik. Jahon bozorida mahsulotlarning raqobatbardoshligi nafaqat
ularning sifati va narxiga, balki ishlab chiqarish jarayonlarining ekologik standartlarga
mosligiga ham bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Bu esa, eksport qilinadigan mahsulotlarda
karbonat izi (carbon footprint), qayta tiklanuvchi energiya ulushi va ekologik tozalikka
oid sertifikatlar mavjudligini talab etadi. O‘zbekistonning tashqi iqtisodiy siyosatida
bu mezonlar hali yetarli darajada aks etmagan bo‘lsa-da, yaqin yillarda bu talablar
keskin ahamiyat kasb etishi kutilmoqda.
Shuningdek, tashqi iqtisodiy faoliyatda davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash zarur. Davlat faqat tartibga soluvchi emas, balki
infratuzilma yaratuvchi, risklarni kamaytiruvchi va xususiy tashabbuslarni qo‘llab-
quvvatlovchi sub’yekt sifatida faol harakat qilishi kerak. Xususan, eksport kreditlari,
sug‘urta mexanizmlari, xalqaro huquqiy himoya vositalari, savdo vakolatxonalari kabi
institutsional vositalar orqali milliy ishlab chiqaruvchilarning tashqi bozorlarga
chiqishi yengillashtirilishi mumkin. Bundan tashqari, zamonaviy tashqi iqtisodiy
strategiyada “iqtisodiy diplomatiya” tushunchasi alohida o‘rin tutadi. Diplomatik
vakolatxonalar nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish vositasi
sifatida faol ishlashi lozim. Savdo vakillarining xorijdagi mavjudligi, mahalliy
tadbirkorlik uchun xalqaro ko‘rgazmalar, biznes-forumlar, savdo missiyalari tashkil
etilishi tashqi iqtisodiy faoliyatda natijadorlikni oshiradi.
Yangi davr tashqi iqtisodiy siyosatida yana bir muhim tushuncha – “raqamli
diplomatiya”dir. Elektron platformalar, onlayn savdo kanallari, virtual ko‘rgazmalar
orqali savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yish tobora dolzarb bo‘lmoqda. O‘zbekiston
korxonalari uchun global e-commerce maydonlariga chiqish – Amazon, Alibaba, Etsy
singari platformalarda faol ishtirok etish eksport imkoniyatlarini ancha kengaytirishi
mumkin.
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, tashqi iqtisodiy faoliyatni yanada
takomillashtirish uchun davlat, xususiy sektor, ta’lim tizimi va xalqaro hamkorlar
o‘rtasida uyg‘un hamkorlik zarur. Bu yo‘nalishda olib borilayotgan chora-tadbirlar
kompleks yondashuv asosida davom ettirilsa, O‘zbekiston nafaqat mintaqaviy, balki
global iqtisodiy makonda ham o‘z o‘rnini mustahkamlashi shubhasizdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti rasmiy veb-sayti, 2022.
2.
UNCTAD Investitsiya hisobotlari, 2022
3.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar. Darslik / G‘.S. Raxmatova, Z.A. Jo‘raeva. – Toshkent:
Iqtisodiyot, 2020.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. –
5.
Qodirov A., Salimov T. “Tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari”. – Toshkent: “Iqtisod-
Moliya”, 2019.
6.
Raxmatov T.T. Xalqaro logistika va bojxona ishi asoslari. O‘quv qo‘llanma /. – Toshkent:
Iqtisodiyot va moliya, 2021.
