Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
57
ISSN:3030-3621
BEN JONSON: INGLIZ HAJVIY KOMEDIYASINING ASOSCHISI.
“VOLPONE” ASARI MISOLIDA
Sherqulova Zulayho Dilshod qizi,
Xalqaro Innovatsion Universiteti magistranti
Annotatsiya:
Ben Jonson ingliz adabiyotidagi eng katta dramaturg va hajv
ustalaridan biri bo‘lib, uning asarlari zamonaviy komediya, satira va axloqiy adabiyot
rivojiga katta ta’sir ko‘rsatgan. U Shekspirning zamondoshi bo‘lsa ham, uning
yo‘nalishi boshqacha bo‘lib, qat’iy tuzilgan dramaturgiyasi
1
va axloqiy hajvlari bilan
mashhur. XVII asr ingliz adabiyoti ko’plab yetuk yozuvchilarni o’zida jamlagan katta
bir davrdir. Benjamin Jonson o’sha davridayoq “Shekspirdan keyingi ikkinchi ingliz
dramaturgi” deya e’tirof etiladi. Ayniqsa, Jonson yaratgan komediyalar va
trigokomediyalar
2
teatr rivojlanishida muhim o’rin tutadi.
Kalit so’zlar:
dramaturgiya, trigokomediya klassitsizm, restavratsiya, kritisizm,
,realizm
Jonsonning ta’siri Restavratsiya
3
davri komediyasi, XVIII asr ingliz
klassitsizmi
4
va keyinchalik hatto zamonaviy hajv janriga qadar yetib kelgan.Tomas
Kidning “Ispan fojeasi” tragediyasida “Ieronima” rolini ijro etadi va aktyorlik
qobiliyati bilan taniqli shaxslar nazariga tushadi. Mashxur prodyusser Flipp Xenslou
bilan ham dramaturg sifatida faoliyat olib boradi. Sahnada rol ijro etish qobiliyati bilan
cheklanib qolmagan Ben Jonson asta sekin o’zining betatkror sahna asarlarini
yaratishga kirishadi.
Jonson o‘z asarlarida o‘sha davr jamiyatining nuqsonlarini hajv qilib, odob-
axloq masalalariga e’tibor qaratgan
. U fransuz va qadimgi rim adabiyotidan
ilhomlanib, qat’iy dramatik qurilmalar yaratgan. 1597 yilda yozilgan ilk
komediyalaridan biri “Every men in his humour” ( “ Har bir odam uning hazilida” )
asari yozuvchiga katta shuhrat keltiradi. Shundan so’ng ketma-ket bir biridan ajoyib
komediyalar dunyo yuzini ko’radi.
Shuningdek. “The Alchimest” ( “Alkimyogar”) komediyasi firibgarlar va
aldangan odamlarning hikoyasi bo‘lib, inson tabiatidagi zaifliklarni qiziqarli va
tanqidiy tarzda ochib beradi, kritisizmga
5
urg’u beriladi. “The Isle Of Dogs” (“Itlar
oroli”), “A Tale of Tube” (“ Quvur haqida ertak”) , “The Case is Altered” (“Vaziyat
o’zgartirildi”) “ The Poetaster” (“Shoir “) , “Bartholomew Fair” (“Bartolomey
yarmarkasi “) Londondagi xalq festivallarini hajviy tasvirlash orqali Jonson
jamiyatning har xil qatlamlarini qalamga olgan. , “The Devil is an Ass” (“ Yovuz Ass”)
komediyalari ham kitobxonlar qalbidan chuqur joy egallaydi. Sahnalashtirilgan asarlari
esa o’zining jozibador yumorlari, ravon epizodlari va keskin burilishlari bilan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
58
ISSN:3030-3621
tomoshabinlar olqishiga sazovor bo’ladi. Ben Jonson o’z zamondoshlaridan mumtoz
adabiyotga mehr qo’yganligi bilan ajralib turgan. Ben Jonson faqat komediyalar yozish
bilan cheklanib qolmaydi. Uning 2ta mashhur “ Sejanus His Fall” (“ Sejanusning
qulashi”) va “ Catiline His Conspiracy” (“Katilina fitnasi”) tragediyalari ham bo’lib
ulardagi hayot qiyinchiliklariga kurashgan insonlar taqdirini hikoya qiladi.
Ben Jonsonning eng mashxur asarlaridan yana biri “ Volpone, or The Fox” (“
Volpon yoxud Tulki”) asari bo’lib ushbu asar chuqur ramziy ma’noga ega asarlardan
biridir. Asar katta syujetlik asar komediyasi hisoblanib jamiyatdagi kamchiliklarni,
firibgarliklarni ustidan kuladi. Oxirida adolat qaror topishiga ishora qiladi. Nomaq’ul
yo’l bilan boylik orttirish natijasi yomon ekanligini bosh qahramon Venetsiyalik
zodagon Volpone hayoti timsolida yoritib beradi. Volpone, or The Fox" – 1606-yilda
yozilgan hajviy komediya bo‘lib, insonning ochko‘zligi, yolg‘on va makr-hiyla ustiga
qurilgan. Asar Venetsiyada sodir bo‘ladi va undagi har bir asosiy qahramon hayvon
nomi bilan atalgan, bu esa ularning fe’l-atvoriga ishora qiladi.Asar boy va farzandsiz
zodagon Volpone (tulki) haqida. U allaqachon juda katta boylikka ega bo‘lsa ham,
ochko‘zligi tufayli yanada ko‘proq boy bo‘lish uchun hiyla ishlatadi. U o‘zini jiddiy
kasal, hattoki o‘limga yaqin deb ko‘rsatib, shahar zodagonlarini aldab, ularning
qimmatbaho sovg‘alarini oladi. Buning evaziga u ularga o‘z merosxo‘ri bo‘lishlarini
va’da qiladi. Volpone bu ishni yolg‘iz bajarmaydi. Unga makkor va ayyor xizmatkori
Mosca (chivin) yordam beradi. Mosca Volpone nomidan turli boy zodagonlarni
chaqirib, unga hadyalar berishga undaydi.Ochko‘z merosxo‘rlarning aldanishi
tasvirlanadi. Volpone va Mosca uchta asosiy zodagonni aldab, ularning har biri
Volponening merosxo‘ri bo‘lishiga umid qiladi. Asar qahramonlari ham hayvonlar va
qushlar timsolida laqab oladi. Qahramonlardan
Corbaccio (qarg‘a timsolida)
– juda
qari va boy odam. U Volpone merosini olishi uchun o‘z o‘g‘lini Bonarioni merosdan
mahrum qiladi.
Corvino (qarga timsolida)
– hasadgo‘y savdogar. U Volpone
merosidan ulush olish uchun hatto o‘zining chiroyli xotini Celiani unga taqdim qilishga
rozi bo‘ladi.
Voltore (burgut timsolida)
– ayyor advokat. U Volpone merosini olish
uchun har qanday nayrang va yolg‘on ishlatishga tayyor.
Volponening xatolari va uning yordamchisi Moscaning o‘yinlari asarda ketma-
ket yoritib boriladi. Volpone tamagirlarning ustidan kulishdan zavq oladi va ularni
yanada ko‘proq alday boshlaydi. Ammo uning ishi kutilmaganda og‘ir tus oladi.
Boshqalar bu vaziyatda foydalanadi. Corvino o‘z xotinini ataylab Volpone bilan
yolg‘iz qoldiradi, Volpone yaqinlashmoqchi bo’lganda Celia esa qichqirib yordam
so‘raydi va Bonario Corbaccioning o‘g‘li uni qutqaradi. Volpone shu vaziyatda aybdor
bo’li qoladi. Keyinchalik Bonario Volponening hiylalarini oshkor qilishga harakat
qiladi, lekin Mosca uni tuhmat bilan qamoqqa tushiradi. Voltore advokat sifatida soxta
guvohlar yordamida Bonario va Celia’ni sudda ayblaydi. Mosca endi juda kuchli bo‘lib
qoladi va Volponeni ham aldab, butun boylikni o‘ziga qoldirmoqchi bo‘ladi. U
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
59
ISSN:3030-3621
Volpone o‘ldi deb e’lon qiladi va o‘zini merosxo‘r sifatida sudga taqdim etadi. Keyin
bu yolg’onligidan boshqalar ham xabar topa boshlaydi.
Asarning yakunida adolat g‘alaba qiladi.Volpone Moscaning xiyonatini anglab
yetgach, uni jazolash uchun o‘zini tirik ekanligini oshkor qiladi va hamma yolg‘onlarni
fosh qiladi. Sud barcha gunohkorlarni jazolaydi:Volpone – butun boyligi tortib olinadi
va qamoqqa tashlanadi.Mosca – qul sifatida qamab qo‘yiladi.Corbaccio – o‘z o‘g‘li
Bonario foydasiga merosdan mahrum qilinadi. Corvino – xotinining huquqlarini
tiklash uchun jazosini oladi. Voltore – advokatlikdan mahrum qilinadi.
Shu tariqa,
ochko‘zlik va yolg‘on baribir o‘z jazosini oladi, halol insonlar esa oqibatda yengib
chiqadi.
Quyida Ben Jonsonning "Volpone" asaridan ta’sirli bir parcha keltirilgan. Bu
sahna Volponening o‘z boyligi haqidagi monologi bo‘lib, u tamagirlik va ochko‘zlikka
bo‘lgan sevgisini ochiq ifoda etadi.
Volponening boylikka sig‘inishi (I-qism, 1-sahna)
Good morning to the day; and next, my gold:
Open the shrine, that I may see my Saint.
Hail the world's soul, and mine! more glad than is
The teeming earth to see the long'd-for sun
Peep through the horns of the celestial Ram,
Am I, to view thy splendour darkening his;
That lying here, amongst my other hoards,
Shew'st like a flame by night; or like the day
VOLPONE:
"Hayrli tong, mening oltin quyoshim! Senga sajda qilaman, ey xazinam!
Sen – mening yagona qudratim, mening yagonam, mening hayotim!
Sen – podshohlarni ham qulga aylantiradigan kuchsan.
Har qanday jonzotni sotib olish mumkin,
Har qanday vijdonni egish mumkin,
Faqat sening porloq nuring bilan!
Oh, bu la’nati qariyalar! Ular o‘limimni kutib, boyligimga ko‘z tikishadi,
Lekin men yashayman va ularni laqillatishda davom etaman!"
Bu parchada Volponening ochko‘zligini va boylikka sig‘inishini ko‘rsatadi. U
oltinni ilohiy kuchdek tasvirlaydi va boylik orqali hamma narsani sotib olish
mumkinligiga ishonadi. Jonson bu monolog orqali insonlarning ochko‘zligi va
axloqsizligini hajv qiladi.
Yana boshqa qismlarida ham ajoyib ko’rinishlarga guvoh bo’lamiz.
5 qism. 8-sahna.
“ VOLP. Sir, you may redeem it,
They said, you were possest; fall down, and seem so:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
60
ISSN:3030-3621
I'll help to make it good.
[voltore falls.]
--God bless the man!—
Stop your wind hard, and swell: See, see, see, see!
He vomits crooked pins! his eyes are set,
Like a dead hare's hung in a poulter's shop!
His mouth's running away!
Do you see, signior?
Now it is in his belly!
CORV. Ay, the devil! “
VOLP. Janob, siz buni oqlashingiz mumkin,
Ular deydilarki: sen zo’rsan. yiqilasan, shunday tuyuladi:
Men buni yaxshi qilishga yordam beraman.
[voltor tushadi.]
-Har odamni Xudo asrasin!
Shamolingizni qattiq to'xtating va shishing: qarang, qarang, qarang, qarang!
U qiyshiq ignalar qusadi! uning ko'zlari tikilgan,
O'lik quyon parrandachilik do'konida osilgandek!
Uning og'zi qochib ketyapti!
Ko'ryapsizmi, mister?
Endi u qornida!
CORV. Ey, shayton! "
Ushbu parchada asar oxirlashib borayotgani Volponning obrosi to’kilib boylik
ham qo’ldan chiqib borayotganlgi va hech narsa abdiy emasligiga qolaversa soxta
xushmuomaalik bilan qiligan gaplarga ishora qilinadi.
Xulosa qiladigan bo’lsak "Volpone"
– inson ochko‘zligi va yolg‘on ustiga
qurilgan hayotning fojiali hajviy tasviridir. Bu asarda hamma yomon niyatli kishilar
o‘z jazosini oladi, lekin ular yolg‘on va hiylalar bilan uzoq vaqt jamiyatni aldab yashay
olganlari ham ko‘rsatiladi.
Asarning asosiy g‘oyasi shuki, tamagirlik va yolg‘on bilan
boylik orttirish oxir-oqibat insonni halokatga olib keladi.
Xullas, Ben Jonsonning asarlari realizm
6
va hajv bilan ajralib tutdi. U
jamiyatdagi ochko‘zlik, firibgarlik, axloqiy buzuqlik va johillikni fosh qildi. Uning
komediyalari odamlarga kulgi orqali saboq berishga intilgan va bu jihati bilan Ingliz
adabiyoti dramaturgiyasida muhim o’rin egalladi. Jonsonning ijodi ingliz hajviy
teatrining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan bo‘lib, uning asarlari bugungi kunda
ham sahnalarda qo‘yilmoqda va dolzarbligini yo‘qotmagan.
ADABIYOTLAR
1.
Jonson, Ben. Ben Jonson: The Complete Works. Oxford University Press, 2012.
2.
1. Jonson, Ben. Volpone, or The Fox. Cambridge University Press, 1999.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
46-son_1-to’plam_Iyun -2025
61
ISSN:3030-3621
3.
D. Ochilova , Restavratsiya davri ingliz adabiyotida klassitsizm, 2020.
4.
Jonson, Ben. Volpone and Other Plays. Penguin Classics, 2004.
5.
Donaldson, Ian. Ben Jonson: A Life. Oxford University Press, 201 3. Jonson, Ben.
The Alchemist and Other Plays. Oxford World’s Classics, 2008
6.
Джонсон Бен , Энциклопедия Кругосвет
7.
Г.В. Аникин, Н.П. Михальская, “История английской литературы”
Москва,“Высшая школа” 1975.
