Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
103
ISSN:3030-3621
SHAXSLARDA TEMPERAMENTNI ANIQLASH HAMDA XARAKTER
XUSUSIYATLARINI RIVOJLANTIRISH
Aliqulova Nargiza Mustafayevna
Jizzax viloyati Zarbdor tumani MMTB ga
qarashli 3 - maktab amaliyotchi psixologi
Joniqulova Munavvara Shuxrat qizi
Jizzax viloyati Zarbdor tumani MMTB
ga qarashli 3-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
:
Temperament turli madaniyatlar va ijtimoiy sharoitlarda qanday
o‘zgarishini o‘rganish uchun kross-kulturaviy tadqiqotlar o‘tkazish mumkin. Bu metod
temperamentning madaniy ta'sirlarni qanday qabul qilishini aniqlashga yordam
beradi.
Kalit so’zlar:
temperament, xarakter, shaxsiy fazilatlar, tarbiya
KIRISH
Hayotning turli sohalaridagi dinamik o'zgaruvchan sharoitlar inson uchun uning
faoliyatiga, shu jumladan quyidagi jihatlarga ta'sir qiladi, shaxsiy holatiga, ish
faoliyatiga, bajarilgan ishning samaradorlik sifatiga, atrofdagi odamlar bilan boladigan
munosabatlarga. Bugungi shidat bilan rivojlanayotgan jamiyatda stress omillari, turli
hildagi konfliktlar mojarolar bilan to'lib toshgan, shaxsning ichki noqulayligi
xolatlarini va salbiy hissiyotini keltirib chiqaradigan talablar xavotirlar. SHaxs qiyin
hayotiy vaziyatlarga tushib, mavjud bilim va shaxsiy tajribasidan foydalanib, u
moslashishga harakat qiladi atrof-muhitga va ruhiy holatini yaxshilashga intiladi.
F.Berezin moslashuvni ikkita muhim jihatni ajratib ko'rsatd: inson va atrof-muhit
o'rtasidagi eng maqbul munosabatlarni o'rnatish va aqliy va fiziologik xolatlarda etarli
muvofiqlikni
yaratish
xususiyatlari.
Ko'pgina
adaptatsiya
reaktsiyalarning
rivojlanishida ikkitasini xam kuzatish mumkin bolib bunda: "shoshilinch"
nomukammal moslashuvning dastlabki bosqichi va undan keyingi bosqich
mukammal" uzoq muddatli " moslashish bosqichidur. Shoshilinch moslashish
reaktsiya stimuli boshlangandan so'ng darhol paydo bo'ladi va amalga oshiriladi faqat
oldindan tuzilgan tayyor fiziologik asosdagi mexanizmlar. Moslashuvning ushbu
bosqichida tananing faoliyati davom etadi uning fiziologik imkoniyatlari chegarasida
deyarli to'liq funktsional zaxirani safarbar qilish, shuning uchun moslashuvchan effekt
to'liq amalga oshirilmaydi va doimiy bo'lmasligi mumkin. Uzoq muddatli moslashuv
asta-sekin uzoq muddatli moslashuv natijasida yuzaga keladi yoki atrof-muhit tasiri
natijasida:―shoshilinch ―moslashuvning takroriy takrorlanishiga asoslanadi ba'zi
o'zgarishlarning asta-sekin miqdoriy to'planishi, organizmda moslashtirilmagan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
104
ISSN:3030-3621
moslashganga aylanadi. Shunday qilib, jarayon moslashuvlar, ya'ni" shoshilinch
"bosqichdan" uzoq muddatli " bosqichga o'tish yangi sharoitlarda tananing (shaxsning)
doimiy hayotiy vaziyatlarga, o'zgaruvchan sharoitlarda uning yashash doirasini va
o'zini tutish erkinligini kengaytiradi.
Shaxs temperamentini o‘rganish metodlari turli yo‘nalishlarda amalga
oshiriladi, ulardan ba'zilari ilmiy, ba'zilari esa amaliy. Quyida ba'zi asosiy metodlarni
keltiraman:
1.
So‘rovnomalar va testlar
Temperamentni o‘rganishda eng keng tarqalgan metodlardan biri turli
psixologik testlar va so‘rovnomalardir. Misol uchun:
Minnesota Multiphasic Personality Inventory (MMPI) — bu test shaxsning
psixologik holatini, temperamentini va boshqa psixologik xususiyatlarini aniqlash
uchun ishlatiladi.
Eysenck Personality Questionnaire (EPQ) — bu test shaxsning temperamentini,
xususan, ekstravertlik, introvertlik va neyrotizm darajasini baholashga yordam beradi.
2.
Observatsiya (Kuzatish)
Temperamentni o‘rganishda psixologlar ko‘pincha shaxsni turli vaziyatlarda
kuzatadilar. Bu metod yordamida odamning javob reaksiyalari, xatti-harakatlari va
muhitga nisbatan reaksiyalar aniqlanadi. Masalan, odamning stressga qanday
munosabatda bo‘lishi yoki
ijtimoiy vaziyatlarda qanday harakat qilishini kuzatish.
3.
Intervyular
Temperamentni o‘rganish uchun intervyular o'tkazish ham foydalidir. Psixolog
yoki tadqiqotchi odamni so‘rab, uning o‘ziga xos xulq-atvorini, his-tuyg‘ularini va
fikrlarini o‘rganadi. Intervyular yordamida shaxsning temperamenti haqidagi
ma'lumotlarni yanada chuqurroq va individual ravishda olish mumkin.
4.
Lichko temperamentini baholash metodlari
Lichko tomonidan ishlab chiqilgan testlar temperamentni baholashda
qo‘llaniladi. Bu metodda odamning shaxsiy xususiyatlari va temperamenti turli
toifalarga ajratilib, o‘ziga xos belgilarga asoslangan baholashlar amalga oshiriladi. 5.
Psixofiziologik usullar
Temperamentni o‘rganish uchun ba'zida fiziologik usullar ham qo‘llaniladi.
Masalan, miya faoliyatini o‘lchash, yurak urishini, qon bosimini va boshqa fiziologik
o‘zgarishlarni kuzatish orqali temperamentning neyrobiologik asoslarini aniqlashga
harakat qilinadi.
6.
Eksperimental metodlar
Temperamentni o‘rganish uchun tajribalar o‘tkazilishi mumkin. Bunda odamlar
ma'lum sharoitlarda yoki muayyan stress faktorlari ostida sinovdan o‘tkazilib, ulardan
qanday javoblar olinishi kuzatiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
105
ISSN:3030-3621
7.
Kross-kulturaviy tadqiqotlar
Bu metodlarning barchasi birgalikda yoki alohida ishlatilishi mumkin, va
ularning har biri shaxs temperamentini turli jihatdan o‘rganish imkonini beradi.
Temperament – odamning individual xatti-harakatlarini ifodalab turuvchi tug‘ma va
turg‘un psixofiziologik xususiyatlar yig‘indisi. Temperament tug‘ma va o‘zgarmasdir.
Inson qaysi temperament egasi bo‘lsa, umrbod o‘sha temperamentda qoladi.
Temperament tafakkur darajasi yoki insoniylik fazilatlariga qarab ham bo‘linmaydi.
Shu bois ham barcha temperament vakillari ichida iqtidorli va iqtidorsiz, ilmli va
ilmsiz, vijdonli va vijdonsiz kishilarni uchratish mumkin.
Bolalarning xarakterini tarbiyalashda katta mas’uliyatli vazifa ota-onalar,
o’qituvchilar, maktabgacha ta‘lim muasassalar tarbiyachilari, kasb-xunar maktablari
xodimlari zimmasiga tushadi. Xarakterni tarbiyalash shundan iboratki, tarbiyachi
maktab o’quvchisiga namuna bo’lishi mumkin bo’lgan kishilarni bolaga, o’quvchiga
ataylab ibrat qilib ko’rsatadi; shu kishining qilayotgan ishlari, xatti-harakatlariga
tarbiyalanuvchi e’tiborini jalb etadi va bu ish xatti-harakatlarning qaysi biri yaxshi,
ijobiy, qaysi biri salbiy, yomon ekanligini aytadi. Pedagog bolalarda xarakterni
tarbiyalayotganida ularda tarbiyalanadigan temperamentni bilishi, har bir
temperamentning ijobiy va salbiy tomonlarini bilishi zarur. Agar temperament va uning
tug’ma hususiyatlari o’z xolicha qolaversa, odamda yomon xarakter xislatlari tarkib
topishi mumkin. Masalan, xolerik temperament odamni cho’rtkesar, qo’pol, o’zini tuta
olmaydigan qilishi mumkin. Sangvinik temperament sabotsizlikka, diqqatni bir joyga
qo’ya bilmaslikka sababchi bo’lmog’i mumkin bo’lganidek, flegmatik temperament
sustkashlikka, loqaydlikka olib borishi mumkin.
Melanxolik temperamentli kishida o’z kechinmalariga ortiqcha berilishlik,
pismiqlik paydo bilishi mumkin. Xarakterni tarbiyalash, jumladan, temperamentning
ijobiy tomonlarini o’stirishdan, uning salbiy tomonlarini va bu salbiy tomonlarni
xarakterning ijobiy xislatlari bilan «almashtirishdan» iboratdir. Masalan, xolerik
temperamentli bolalarni tarbiyalashda ularni o’ylab ish qilish, o’zini tuta bilish,
atrofdagi odamlar bilan yaxshi muomalada bo’lishga odatlantirish va ularda shu
sifatlarni o’stirishga alohida e’tibor berish lozim. Sangvinik temperamentli bolalarni
sabotli bo’lishga, diqqatini bir joyga qo’ya bilishga, ishga qunt qo’ya olishga,
boshlagan ishni oxiriga yetkazishga odatlantirmoq kerak. Melanxolik temperamentli
bolalarni odamga ko’proq aralashishga, jamoachilikka, ildam harakat qilishga
odatlantirmoq, ularda shu sifatlarni tarbiyalamoq kerak. Flegmatik temperamentli
bolalarni tashabbuskorlikka, faollikka, kishilarga el bo’lishga, quvnoqlikka
odatlantirmoq lozim.
Xarakterning salbiy tomonlarini yo’qotmoq uchun, ijobiy tomonlarini tarbiyalab
yetkazmoq uchun tarbiyalanuvchini o’z temperamentini o’zi idora qila bilishga
o’rgatish lozim, uni shunday tarbiyalash kerakki, u temperamentini o’zi idora qilish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
106
ISSN:3030-3621
zaruriyatini o’zi anglasin va haqiqatan uni idora qila olsin, temperamentiga
bo’ysunmaydigan bo’lsin. Xarakter tarbiyasini faqat temperamentning salbiy
tomonlarini ayrim ijobiy sifatlari bilan almashtirishdan iborat deb tushunish
yaramaydi. Xarakterni tarbiyalashda pedagog, avvalo muayyan idealni yoki
davrimizning olijanob kishilari obrazini asos qilib olmog’i lozim.
Bu ma’naviy boylikni, ahloqiy soflikni va jismoniy kamolotni o’zida garmonik
holda mujassamlashtirgan yangi odamlardir. Bunday yangi odam xarakterining xislati
ijtimoiy va shaxsiy hayotda halollik va rostgo’ylik, ahloqiy poklik, oddiylik va
kamtarlikdir. Bizga yuksak ma’naviy fazilatiga ega bo’lgan, halol vijdonli kishilar,
tetik va xushchaqchaq kishilar, qiyinchiliklardan qo’rqmaydigan, mustaqil jamiyat
qurish yo’lida har qanday qiyinchiliklarga bardosh bera oladigan, ularni bartaraf
qilishga tayyor turgan kishilar kerak. Bola xarakterining tarkib topishida jamoaning
tarbiyaviy roli nihoyat kattadir. Inson yakka, bir-biridan ajralgan tanho hayot
kechirmaydi, muayyan bir jamoada, chunonchi, muayyan oilada, maktabda, sexda,
kolxozda hayot kechiradi. Jamoa shaxs bilan jamiyat o’rtasidagi bog’lovchi zvenodir.
Odamning faoliyati o’yin, o’qish va mehnati xuddi mana shu jamoada voqye bo’ladi.
Jamoa shaxsning eng yaqin konkret muhiti bo’libgina qolmay, balki shaxsni
tarbiyalaydi ham. Bolada maktabgacha tarbiya yoshida tarkib topa boshlagan xislatlar
maktab jamoasida o’sadi va yanada yaxshiroq mustahkamlanadi. To’g’ri uyushtirilgan
maktab jamoasi sharoitida o’quvchilarda uyushqoqlik, intizom, saranjom-sarishtalik,
o’z-o’zini tuta bilish, o’zini idora qilish, o’ziga nisbatan talabchan bo’lish kabi xarakter
xislatlari tarbiyalanib yetishadi. Xarakter maktab ta’lim-tarbiyaviy ishlari va
o’qituvchining har tomonlama ta’sirida, o’qituvchi boshchilik qilgan o’quvchilar
jamoasi, kamolot yoshlar tashkilotlari ta’sirida, ijtimoiy foydali mehnatda tarkib
topadi. Ota-onalar, o’qituvchi va tarbiyachilar boshqa tarbiyaviy ishlar bilan bir qatorda
bolalarga o’z kamchiliklarini bilib olish va bu kamchiliklarni yo’qotish uchun harakat
qilish hamda o’zlarida ijobiy iroda va ahloqiy sifatlarni paydo qilish ustida mashq qilish
zarurligini o’qtirishlari lozim. Kishi shaxsiga xos bo’lgan yaxshi fazilatlarni o’zida
paydo qilishga intilish yuqori sinf bolalarida yana ham kuchliroq bo’ladi. Bunday
intilish o’z-o’zini anglashning yana ham o’sib borishi, ulardagi dunyoqarashning tarkib
topishi va bu yoshdagi bola shaxsida g’oyaviy yo’nalishning shakllanishi munosabati
bilan ayniqsa yaqqol ko’rinadi. Yuksak irodaviy va ahloqiy sifatlari bilan hammaga
manzur bo’lgan kishilar namunasi o’z-o’zida xarakter tarbiyalashning (umuman o’z-
o’zini tarbiyalashning) juda muhim vositasidir.
Vatanimiz gullab-yashnashida faol ishtirok etish jarayonida tarkib topadi.
Hozirgi kunda laganbardorlik, hushomadgo’ylik, takobburlik, egaizm, tamoyilsizlik
kabi salbiy illatlar o’rnini o’zaro muruvvat, hamkorlik, kishilarning hurmat qilish,
ularga qo’llaridan kelguncha yordamlashish, mehr-sahovat, adolat, savobli ishlar
qilish, xalol va haromni, vijdonni his qilish yaxshilik kabi ijobiy sifatlar shakllanib
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
107
ISSN:3030-3621
bormokda. Bizda yangicha xarakter xislatlari tarkib topmoqda. Bu kishilarning
mehnatiga yangicha munosabat, jamiyat manfaatlariga sodiqlik, mehr-muruvvatli
bo’lish, yordamga muhtoj kishilarga iltifotli bo’lish kabi yuksak fazilatlar
shakllanmoqda. Kishilarimizning xarakter xislatlari ularni dunyoqarashi va e’tiqodlari
bilan belgilanadi va ularning qiziqish, qobiliyatlari bilan mahkam bog’langandir.
Dunyoqarash va e’tiqodlarVatanimizga fidokorona muhabbat, jasorat, mehnatsevarlik,
mardlik, sabot va rostgo’ylik singari xarakter xislatlarini shakllantiradi va
nohakliklarga nisbatan sezgirlik singari xarakter xislatlarining vujudga kelishi, ko’proq
kishining hissiyotlarida zohir bo’ladi. Kishi xarakterida markaziy o’rinni ishg’ol
etadigan sifatlar mazkur odamning iroda sifatlari va ma’naviy qiyofasida
ifodalanadigan sifatlardir. Kishining xarakteri uning o’ziga xos xislatlarining
majmuidir. Ana shu xislatlar orasida shu kishini jamiyat a’zosi sifatida xarakterlab
beruvchi xususiyatlar eng muhim ahamiyatga egadir. Shunday odamlar ham bo’ladiki,
ularning hatti-harakatida hissiyot ko’proq o’rin oladi; bunday odamlar o’z hatti-
xarakatlarida ko’pincha tasodifan tug’iladigan his-tuyg’ulari ta’siri ostida ish
ko’radilar. Bunday odamlarning hissiyoti kuchli bo’lib, tasodifiy kayfiyat va tuyg’u-
hissiyotga tez beriluvchan bo’ladilar, shu sababli ularning xarakteri hissiy xarakter deb
ta’riflanadi. Ba’zi odamlarda esa irodaviy faollik undagi tuyg’u-hissiyotlar bilan
birlikda «monand ravishda» namoyon bo’ladi, Masalan, mehnatsevarlik mana shunday
xarakter xislatiga ega bo’lishdir. Mehnat faoliyati kishidan chidam va irodaviy zo’r
berishni talab qiladi, buni esa unda mehnatga bo’lgan muhabbat hissi yengillashtiradi,
mehnatni serunum qiladi.
Iroda bilan tuyg’u-hissiyotlarning mana shunday nisbati bequsur, uyg’un
xarakter alomatidir. Odamlarning o’zaro, kundalik munosabatlarida ham, ish sharoitida
ham kishi xarakteri to’g’risida gapirilganda, odatda, uning xarakter kuchi va
mustahkamligi qay daraja namoyon bo’lishiga qarab hukm chiqariladi.
XULOSA
Kishi xarakteridagi bunday xislat avvalo uning o’z mehnat faoliyatlari va
hattiharakatlarida ko’zlaydigan maqsadning aniqlik darajasidan iborat bo’ladi.
Kishidagi irodaviy faollik intilishdan boshlanishi, intilishlar esa qanchalik anglab
olinganligiga qarab bir-biridan farq qilishi sababli, odamlar xarakteri ham, ularda
qanday intilish ustun bo’lishiga qarab, bir-birlaridan farq qiladilar.Ba’zi odamlarning
qiladigan harakatlarida hali yaxshi anglab olinmagan intilish, ya’ni moyillik ustunlikni
egallaydi. Bunday kishilarning intilishi, ko’pincha, noaniq, bemazmun bo’ladi. Bunday
kishilar hamma vaqt nimanidir qidiradilar, nimanidir qumsaydilar, doimo ularga
nimadir yetishmaydi, nimadir istaydilar, ammo uning nima ekanligini o’zlari ham
bilmaydilar. Bunday odamlarni hyech narsa qanoatlantirmaydi. Ularda hamma vaqt
zerikish, homushlik, «nolish», «tajribasizlik»ni ko’ramiz. Bunday odamlarda,
ko’pincha, ko’ngli notinchlik, bezovtalik va hovliqish bo’ladi. Bunday odamlarning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
108
ISSN:3030-3621
hatti-harakatlarida
rejasizlik, tanglik ko’p bo’ladi.Ba’zi odamlar nimaga
intilayotganliklarini anglaydilar, lekin uni amalga oshirish uchun faoliyat
ko’rsatmaydilar. Ular hamisha nimanidir qumsaydilar, noliydilar, o’zlarini va atrofdagi
kishilarni tanqid qiladilar. Bunday odamlar orzu-xayollar (ko’pincha, «yaxshi»
niyatlar) ga beriladilar, goho-goho g’ayratlari jo’sh uradi, ammo aslida ular faoliyatsiz,
sustkash bo’ladilar. Bunday xislatlar, asosan, tarixiy o’tmish kishilari xarakteri
alomatlari bo’lib, zamonamiz kishilari xarakteridan uzoqlashib bormoqda. Kishi
xarakterining muhim ijobiy xislati maqsadga intilishdir, kishida muayyan hohish
tariqasidagi batamom anglab olingan intilishning ustun turishidir. Bunday kishilar
istaklari nima ekanligini, maqsadlari nimadaligini va unga erishish uchun nimalar
qilmoqligi va qanday qilmoq lozimligini hamisha biladilar. Bunday kishilar aniq
maqsadga ega bo’lib, shu maqsadga muvofiq harakat qiladilar. Iroda bilan bog’liq
bo’lgan xarakter xislati ayni vaqtda aql-farosat bilan bog’liq iroda xislati hamdir.
FOYDALANILADIGAN ADABIYOTLAR
1.
Nishanova Z.T. Psixoiogik maslahat: o'q u v qo‘llanma. O‘zbekiston Respublikasi
Oliy va o'rta maxsus ta’lim vazirligi. - Toshkent: «O‘zbekiston faylasuflari milliy
jamiyati» nashriyoti, 2010 y. – N 4 toplam 2 To’rt temperament
:sanguine,flegmatik,xolerik va melanxolik shaxs turlari. 2017. N 1 toplam.231b.
2.
Temprament 2017y. N 1 toplam 11b.
3.
Абрамова, Г.С. Практическая психология: учебное пособие / - Москва :
4.
Прометей, 2018. - 538 с.
5.
S.K.Mangal: “General Psychology” 2013y. 19b.
