Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
92
ISSN:3030-3621
ABDUQAYUM YO‘LDOSHNING HIKOYANAVISLIK MAHORATI
Xurshida Ergasheva,
(Oʻzbekiston davlat Jismoniy tarbiya va
sport universiteti Nukus filiali)
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o’zbek adabiyotida o’ziga xos o’ring ega
iste’dodli adib Abduqayum Yo’ldoshning yozuvchilik badiiy mahorati, jumladan,
obraz va xarakter yaratish va ruhiy tasvir ifodalashdagi o’ziga xosligi kabi masalalar
muallif qalamiga mansub “Boy” hikoyasi misolida ochiqlandi. Shuningdek, uning
zamonaviy voqelikni badiiy ifodalash tamoyili, jamiyat va inson o’rtasidagi
ziddiyatlarni ifodalash masalalari yuzasidan fikr-mulohazalar bayon etilgan.
Kalit so’zlar:
hikoya, mahorat, poetika, uslub, konflikt, kolliziya, syujet, nasr,
ruhiyat, ruhiy tasvir.
O‘zbek adabiyotida zamonaviy voqelikni badiiy ifodalash mahorati muhim
masalasi yo‘lida ijod qilgan yozuvchilar orasida Abduqayum Yoʻldosh o‘ziga xos
uslub va badiiy yondashuvi bilan ajralib turadi. U o‘z asarlarida inson ruhiyatining
chuqur qatlamlarini o‘rganishga, jamiyatning ijtimoiy-siyosiy muammolarini
tasvirlashga intiladi. Yozuvchi jamiyatdagi ba’zi ijtimoiy adolatsizliklarni, qarama-
qarshiliklarni va inson huquqlari muammolarini tasvirlashga katta e’tibor qaratadi.
Asarlarida ko‘pincha jahon va milliy madaniyatlar o‘rtasidagi ziddiyatlar, oddiy
xalqning turmush manzaralarini, ularning yashash sharoitlari haqida hikoya qilinadi.
Ayniqsa, hikoyalarida personajlarning ichki dunyosi, qalb kechinmalari, ruhiyati
tasviriga alohida diqqat qaratadi. Adib qahramonlarning ichki konfliktlarini, o‘z-o‘zini
anglash jarayonlarini chuqur tahlil qiladi.
Jumladan, muallif qalamiga mansub “Boy” hikoyasi jamiyatdagi ijtimoiy
tengsizlik, insoniy qadriyatlar va boylik tushunchasi atrofida o‘ziga xos falsafiy-badiiy
mushohada tarzida yozilgan. Asarda muallif oddiy voqeani tasvirlash orqali chuqur
ijtimoiy mazmunni ochib beradi. Bu hikoyasi orqali muallif moddiyat va insoniylik
o‘rtasidagi ziddiyatni yoritadi. Hikoya boshidan oxirigacha boylik ortidan quvgan
insonning qanday qilib ma’naviy jihatdan inqirozga yuz tutishi ko‘rsatiladi. Norboy
bobo obrazi orqali esa muallif chin insoniy qadriyatlar, mehnat va halollik timsolini
yaratadi. Yozuvchi “boy” so‘zini ramziy ma’noda ishlatib, haqiqiy boylik — qalb
pokligi va jamiyatga foydali bo‘lishda ekanligiga urg’u qaratadi. Hikoyaning g‘oyasi
jamiyatda moddiy boylik mezoniga asoslangan qadriyatlar tizimining soxta va insonga
yotligini fosh etishdan iborat. Muallif bu orqali o‘quvchini insoniylik, mehr, oddiylik
kabi unutilgan qadriyatlarga qaytishga undaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
93
ISSN:3030-3621
Hikoyada oddiy bir inson — bir vaqtlar kambag‘allikda yashagan, keyinchalik
mol-dunyoga egalik qilgan qahramon hayoti orqali jamiyatda boylik va kambag‘allik
o‘rtasidagi tafovutni badiiy yoritadi.
Hikoya ichki monolog, muallif pozitsiyasi va turfa obrazlar orqali voqealar
ketma-ketligini emas, balki ichki ruhiy holatni ifodalashga urg‘u beradi. Hikoyadagi
asosiy qahramon Boy ma’naviy jihatdan qashshoqlashgan obrazdir. U moddiy boylik
ortidan quvib, o‘zini va boshqalarni unutgan. Muallif bu obraz orqali nafaqat konkret
shaxs, balki butunlay bir qatlam o‘zini boylik bilan o‘lchovchi insonlar turini
ifodalaydi. Ikkinchi darajadagi obrazlar sobiq qishloqdoshlar, oddiy xalq vakillari esa
Boyga aks ta’sir sifatida beriladi. Ular orqali muallif insoniylik, halollik va oddiy
yashash falsafasini qarshi qo‘yadi.
Hikoyada Norboy Bobo — bu markaziy obrazlardan biri bo‘lib, u hikoyaning
asosiy maqsadlarini ochib berishda muhim rol o‘ynaydi. Norboy Bobo, dono, oqsoqol
va hayotning turli jabhalariga oid qimmatli maslahatlarni beruvchi shaxs sifatida
namoyon bo‘ladi. Hikoyada Norboy boboning odobli, kamtarona hayoti bilan boshqa
obrazlar hayotidagi bo‘shliq kontrastda tasvirlanadi. U cho‘ponlik kasbini nafaqat
tirikchilik manbai, balki hayot mazmuni sifatida ko‘radi. Bu obraz mehnatga ehtirom
timsoli sifatida hikoyada tasvirlangan.
Hikoyada Norboy Bobo o‘zining dono so‘zlari, tajribasi va mantiqi bilan bosh
qahramonlarga, ya’ni Boy va boshqa ko‘plab xarakterlarga turli hayotiy darslar beradi.
Bu obrazining tasviri, nafaqat uning yoshi, balki uning hayotiy tajribasi va boshqalar
bilan muloqot qilishdagi bilimdonligi bilan ham ajralib turadi. Odatda, Norboy Bobo
hikoyada Boyning qiyinchiliklarida unga yo‘l ko‘rsatuvchi yoki o‘zining turmush
tarzini ko‘rsatib, yengillik bilan masalalarni hal etishda yordam beradigan inson
sifatida tasvirlanadi. Norboy Bobo hikoyadagi boshqa obrazlarga qaraganda hayotning
haqiqiy va chuqur tomonlarini anglashga undaydi. U Boyga ham, boshqa
qahramonlarga ham, o‘zgarishlarni qabul qilish va kutilgan natijalarni to‘g‘ri baholash
bo‘yicha maslahatlar beradi. Bu hikoya orqali Norboy Bobo o‘zining haqiqiy boylikni
nafaqat moddiy, balki ma’naviy va axloqiy jihatdan ham ko‘rsatadi. Hikoyadagi asosiy
g‘oya jamiyatda moddiy boylik mezoniga asoslangan qadriyatlar tizimining soxta va
insonga yotligini fosh etishdan iborat. Muallif bu orqali o‘quvchini insoniylik, mehr,
oddiylik kabi unutilgan qadriyatlarga qaytishga undaydi.
Qisqasi, yozuvchining ushbu hikoyasi zamonaviy o‘zbek nasrining muhim
namunalaridan biri bo‘lib, unda inson va jamiyat o‘rtasidagi murakkab munosabatlar
badiiy-falsafiy tahlil qilingan. Abduqayum Yoʻldosh asar orqali boylik va insoniylik
orasidagi ziddiyatni ochib, o‘quvchini chuqur mushohadaga chorlaydi. Ijodkorning har
bir hikoyasidagi tasvirlangan mavzu va g’oya o’zining dolzarb muammoga
qaratilganligi bilan alohida ajralib turadi. Shu boisdan, yozuvchi o’z kitobxon
auditoriyasiga ega.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
94
ISSN:3030-3621
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Иззат Султон. Адабиёт назарияси. — Тошкент: Ўқитувчи нашриёти,
2005. — 272 б.
2.
To‘xta Boboyev. 2011. O‘zbek adabiyotida badiiylik mezonlari va ularning
maromlari. Toshkent. Yangi asr avlodi. 362.
3.
https://n.ziyouz.com/
