Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
84
ISSN:3030-3621
TARIXIY MAVZUNING HIKOYADAGI TALQINI
Qoraqalpoq davlat universiteti o’zbek
filologiyasi fakulteti 2-kurs talabasi
Ibodullayeva Quvonchoy
Annotatsiya
: Xurshid Davronning “Amir Temur o‘g‘lining o‘limi haqida
rivoyat” asari tarixiy voqealarga asoslangan badiiy hikoya bo‘lib, unda buyuk sarkarda
Amir Temurning sevimli nabirasi Pirmuhammad Jahongir bilan suhbatlari orqali davlat
boshqaruvi, meros va mas’uliyat masalalari yoritiladi. Hikoya Hindistonga yurish
arafasida boshlangan . Asarda Amir Temur o‘z hayotiy tajribasi va donishmandligini
bo‘lajak merosxo‘riga o‘rgatishga urinadi. Badiiy rivoyat shaklida yozilgan bu asarda
tarix, falsafa va ruhiy kechinmalar uyg‘unlashtirgan. Asar o‘zbek adabiyotidagi
tarixiy-badiiy yondashuvning yorqin namunalaridan biridir.
Kalit so‘zlar:
Xurshid Davron, Amir Temur, Pirmuhammad Jahongir, tarixiy
rivoyat, o‘zbek adabiyoti, nabira va boboning suhbati, Hind yurishi, davlat boshqaruvi,
tarixiy obraz.
Abstract:
Khurshid Davron’s "The Legend about the Death of Amir Temur’s
Son" is a historical-fiction narrative based on real events. Through the conversations
between the great commander Amir Temur and his beloved grandson Pirmuhammad
Jahongir, the story explores themes such as state governance, inheritance, and
responsibility. The narrative begins on the eve of the campaign to India. In the story,
Amir Temur attempts to pass on his life experience and wisdom to his future heir.
Written in the form of a literary legend, the work harmonizes history, philosophy, and
inner emotional reflections. This story stands as a vivid example of the historical-
literary approach in Uzbek literature.
Keywords
: Khurshid Davron, Amir Temur, Pirmuhammad Jahongir, historical
legend, Uzbek literature, dialogue between grandfather and grandson, Indian
campaign, state governance, historical figure.
Barchamizga ma'lumki,
Insoniy komillik o’tmishni anglashdan boshlanadi.
Chinakam ma’rifat egasi olis moziydan ozuqa oladi, istiqobol va istiqlol ne’mati ana
shunday ziyoli maqomidagi qalb
va shuur sohiblariga ko’proq bahra beradi – Xurshid
Davronning tarixiy mavzudagi badialari mazmun-mohiyatini mazkur haqiqatlar
tashkil etadi. Jumladan, “Massagetlar malikasi va forslar podshohi”, “Bosqinchilik
qahramonlik bo’ladimi?”, “Amir Temur o’g’lining o’limi haqida rivoyat” badialari
o‘tgan asrning 80-yillar oxiridagi o’zbek tarixiy ma’rifatnomasida hodisaga aylandi .
Xurshid Davron — zamonaviy o‘zbek adabiyotining yorqin vakillaridan biri
bo‘lib, u o‘z ijodida tarixiy haqiqat bilan badiiy tasvirni muvaffaqiyatli uyg‘unlashtira
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
85
ISSN:3030-3621
olgan ijodkordir. Uning “Amir Temur o‘g‘lining o‘limi haqida rivoyat” nomli hikoyasi
ham tarixiy shaxsiyat va voqealarni chuqur falsafiy mushohada bilan yoritgan
asarlaridan biridir.
Ushbu hikoya ulug‘ sarkarda Amir Temurning o‘g‘li — Sohibqironning eng
suyukli farzandi ya’ni Amir Temurning to‘ng‘ich o‘g‘li Jahongir mirzoning farzandi
Pirmuhammad Jahongir o‘limi atrofida qurilgan bo‘lib, muallif uni rivoyat shaklida,
ya'ni badiiy talqin bilan bayon etadi. Asarda voqealarning tashqi tafsilotlaridan ko‘ra,
voqialar va xarakterlar mantig‘i ustuvorlik qiladi.
Xurshid Davron hikoyaning markaziga , insoniy kechinmalarni — buyuk
sarkardaning yuragidagi iztirobni joylashtiradi. Asarda Temurning o‘g‘li vafoti bilan
bog‘liq voqea atrofida tasvirlangan holatlar, dialoglar va tabiat manzaralari orqali
tarixga poetik nigoh bilan yondashilgan. Hikoyaning rivoyat shaklida yozilgani uni
xalq og‘zaki ijodiga uyg‘unlashtiradi, shu bilan birga, voqea mohiyatini zamonaviy
o‘quvchiga sezilarli darajada uyg‘unlashtiradi.
Zamonaviy o‘zbek adabiyotining yirik vakili Xurshid Davron o‘z ijodida tarixiy
shaxslar hayoti va taqdirini badiiy tafakkur orqali yoritishga katta e’tibor qaratadi.
Uning “Amir Temur o‘g‘lining o‘limi haqida rivoyat” nomli hikoyasi ham tarixiy
voqelik va insoniy kechinmalarni chuqur mushohada bilan birlashtirgan asar sifatida
ajralib turadi. Asar yuzaki qaralganda Amir Temurning Hindistonga yurish rejalari
bilan boshlangandek tuyuladi, ammo voqealar rivoji Sohibqironning nabirasi
Pirmuhammad Jahongir obraziga bog‘lanib, asarning asosiy mazmun-mohiyatini
tashkil etadi.
Hikoya Amir Temurning yillar davomida orzu qilgan Hind yurishiga
tayyorgarlik ko‘rishi bilan boshlanadi. Bu — tarixiy fon, biroq muallif bu yurishning
tafsilotlariga chuqur kirib bormaydi. Asarning asosiy diqqat markazida buyuk
sarkardaning sevimli nabirasi Pirmuhammad Jahongirga bo‘lgan munosabati, unga
qaratilgan saboqlar va davlat boshqaruvi borasidagi vasiyatlari turadi. Bu esa hikoyani
nafaqat tarixiy rivoyat, balki ma’naviy-falsafiy asar darajasiga olib chiqadi.
Xurshid Davron asarda Amir Temurni faqat zabardast sarkarda emas, balki dono
boboning, zukko siyosatchining, mas’uliyatli tarbiyachi obrazida ko‘rsatadi.
Sohibqiron nabirasi Pirmuhammad Jahongirga qarata aytayotgan nasihatlari orqali
unga davlatni qanday boshqarish, adolatli hukmron bo‘lish, sabr, aql va tafakkur bilan
ish yuritish haqida o‘z hayotiy tajribasini o‘rgatadi. Bu suhbatlar zamirida saltanatni
faqat kuch bilan emas, donolik va odil boshqaruv orqali barpo qilish zarurligi yotadi.
Asar badiiy ifoda vositalari, ramziy obrazlar, tilning nafisligi jihatidan ham
e'tiborga loyiq. Amir Temurning dardini tasvirlash orqali muallif faqat tarixiy shaxsni
emas, balki bir otaning yuragidagi og‘riqni butun borlig‘i bilan his ettiradi. Bu esa
tarixiy rivoyatga insoniylik ruhini singdiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
45-son_2-to’plam_May -2025
86
ISSN:3030-3621
Xulosa qilib aytganda, “Amir Temur o‘g‘lining o‘limi haqida rivoyat” hikoyasi
— Xurshid Davron ijodining tarixiy badiiy yondashuvga asoslangan eng nozik
namunalaridan biridir. Bu asar orqali nafaqat Temuriylar davrining bir sahifasi, balki
inson ruhiyatining nozik jilvalari ham o‘quvchi qalbiga yetkaziladi.
Foydalanilgan adabiyot
1.
Xurshid Davron. “Amir Temur o‘g‘lining o‘limi haqida rivoyat” (1990)
2.
Quronov D. Adabiyotshunoslikka kirish. T. : A.Qodiriy nomidagi xalq merosi
nashriyoti, 2004.
3.
https://kh-davron.uz/kutubxona/uzbek/ Amir Temur o‘g‘lining o‘limi haqida
rivoyat.html
4.
U.Normatov. (1970) Janr imkoniyatlari. Toshkent: Adabiyot va san’at
