Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
256
ISSN:3030-3621
SHAXSLARDAGI OʻZ JONIGA QASD QILISHNING SABABLARI HAMDA
PSIXOLOGIK YECHIMLARI
Yo‘ldashova Malika Shaxobovna
Parkent tumani MMTB ga qarashli
30-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
O’z joniga qasd qilish holatlari tarixiy davrlar mobaynida har qanday jamiyat-
ning doimiy yo’ldoshi hisoblangan.Shunday fikrlar borki, ba’zi odamlar shunchaki
o’zini o’zi hayotdan mahrum qilishlari lozim. Bunda alohida individ ko’zatuv
ustivorligini yo’qotib, nazorat predmetini insonning ijtimoiyligi tashkil etadi.
Kalit soʻzlar:
suidsid,sarosima,ommaviy madaniyat,agressiya, depressiya.
KIRISH.
O’z hayotiga qasd qilishni, o’ylagan insonlar uchun men bor yuragim bilan
qayg’uraman! Bu hayollarga har – hil his – tuyg’ular sababchi bo’ladi: umidsizlik,
tushkunlik, ilojsizlik va seni hayotinga nima bo’lishi bilan, hech kimni ishi
yo’qligi.Yashashni davom ettirish xojati bormi? Oramizdan ko’pchilik, qachondur
hayotida bu achinarli holatni boshidan o’tkazgan. Tushkunlikda bo’lganimda men
o’zimga savol berardim: “ Xudo meni nima uchun yaratgan? Rostdan ham U menga
yordam berolarmidi? U meni muammoimni yechib beroladimi?” Agar siz bir necha
daqiqani Unga bag’ishlab, haqiqatdan ham sizning hayotingizdagi Xudo bo’lishiga
ruhsat bersangiz, U naqadar buyukligini isbotlab beradi.
Zamonaviy, ayniqsa xorijiy
adabiyotlarda «autodestruktiv» (o’ziga zarar yetkazish bilan bog’liq xulq – atvor)
«o’zini – o’zi yo’q qilish» xulq – atvori tushunchasi keng tarqalgan. Psixologik – ruhiy
– og’riq, og’ir inqirozli holatning umumiy belgisi hisoblanadi. Ko’ngil og’rig’iga
chiday olmaslik, uni har qanday yo’l bilan to’xtatishga olib keladi, inqirozli vaziyatdagi
odamga esa suitsidal o’rinish o’z muammolaridan qutilish va uni hal etish usulidek
qabul qilinadi. Suitsidal xulqning kelib chiqishida xavotirlanish va boshqa emotsional
kechinmalarning roli haqida gumanistik psixologiya namoyondalari ham o’ziga xos
fikr-mulohazalarni ilgari suradilar (K.Rodjers va boshqalar).
Karl Rodjersning ta’kidlashicha, hayotning asosiy yo’nalishi (g’oyasi) atrof
muhit va boshqa odamlar bilan o’zaro munosabatlarda shakllanuvchi, «Men»ning
dolzarblashuvi, saqlanishi va kuchayishi-dan iborat. Agar «Men»ning to’zilishi rigid
bo’lsa (qotib qolgan), shaxs hayotiga xavf sifatida qabul qilinuvchi, unga muvofiq
kelmaydigan real tajriba buziladi yoki rad etiladi. Odam uni tan olmasa, go’yoki o’zini
qamoqqa tashlaydi. Bunda istalmagan tajriba «Men»dan o’zoqlashadi, voqelik bilan
aloqa yo’qotiladi. Shu tariqa «Men» boshida o’zining tajribasiga ishonmay oxir
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
257
ISSN:3030-3621
oqibatda o’ziga ishonch-ni butunlay yo’qotadi. Bu esa butunlay yolg’izlikni anglashga
olib keladi. Bunday holatda shaxsda o’ziga ishonch yo’qoladi, hayotga nisbatan nafrat
va ijirg’anish hissi paydo bo’ladi, o’lim ideallashtiriladi va bunday holat suitsidal
moyilliklarni keltirib chiqaradi.
E.Shneydman birinchilardan bo’lib, suitsidal o’rinishning yaqinlashayotganini
bildiruvchi belgilarni tavsiflashga harakat qiladi va ularni «suitsidga olib boruvchi
kalitlar» deb ataydi. U jamiyatdagi mavjud suitsid haqidagi afsonalarni shuningdek,
shaxsning suitsidal xulq – atvorini asoslovchi o’ziga xoslikni sinchiklab o’rganadi.
Ushbu o’ziga xosliklar o’zi tarafidan yaratilgan, individlarning original
tipologiyasida o’z aksini topadi va ular ko’pincha ongli ravishda o’z o’limlarini
yaqinlash-tiradilar.
Ularga quydagilar taalluqlidir:
1.
o’lim qidiruvchilar - qutqarilish imkoniyatini pasaytirib, ataylab hayot
bilan vidolashuvchilar;
2.
o’lim tashabbuskorlari - uni ataylab yaqinlashtiruvchilar (masalan, og’ir
kasallar, o’zini hayotiy ta’minlovchilaridan ongli ravishda o’zuvchilar);
3.
o’lim bilan o’ynashuvchilar - hayotini garovga qo’yish imkoniyati mavjud
vaziyatlarni qidirishga moyillar, tirik qolish imkoniyati pastligi bilan ajralib turadi;
4.
o’limni ma’qullovchilar - ya’ni, hayot bilan vidolashishga faol intilmaslik
orqali o’zining suitsidal istaklarini yashirmaydilar: bu masalan yolg’iz qariyalarga yoki
Ego – identlik inqirozi vaqtidagi emotsional noturg’un o’smirlar va o’spirinlarga
xosdir.
E.Shneydman, N.Farberou bilan birgalikda amaliyotga o’zini – o’zi
o’ldirishning psixodinamikasini tushunishni chiqurlashtirgan psixologik
autopsik
metodini
(o’z joniga qasd qilganlarning o’lim oldi xatining tahlilini o’z ichiga oluvchi)
kiritadi[4]. Ushbu metod asosida ular suitsidning uch to’rini ajratadi:
-
egotik - o’zini o’ldirish;
-
ularning sababi intra – (ichki) – psixik dialog, «Men»ning qismlari
o’rtasidagi nizo, tashqi sharoitlar esa qo’shimcha rolь o’ynaydi masalan, eshituv
gallyutsinatsiyalaridan qiynaladigan psixik kasallarning o’zini o’ldirishi;
-
diadik o’zini o’ldirish, asosi ahamiyatli bo’lgan yaqin odamga tegishli
amalga oshmagan ehtiyoj va xohishlarda namoyon bo’ladi, shu tariqa, ushbu harakatni
boshqasiga munosabat aktiga aylantiruvchi tashqi omillar ustunlik qiladi;
-
agenerativ o’zini o’ldirish, bunda biror bir avlodga yoki insoniyatga
tegishlilik hissini yo’qotish oqibatida yo’q bo’lish hissi sabab bo’ladi, masalan, qarilik
davridagi suitsid.
N.Farberou suitsidologiyada odamning o’zini – o’zi yo’q qilish xulq – atvori
kontseptsiyasi yaratuvchisi hisoblanadi. Uning yondashuvi muammoga kengroq qarash
imkoniyatini yaratadi va bunga ko’ra, u nafaqat amalga oshirilgan o’z joniga suiqasdni,
balki autoagressiv xulq – atvorning boshqa shakllarini ham ko’rib o’tishni ta’kidlaydi:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
258
ISSN:3030-3621
alkogolizm, toksikomaniya, narkotik tobelik, delekvent xatti – harakatlar, ishga qattiq
berilish, oqlanmagan xavf – xatarga moyillik, noadekvat qiziqish va h.k. Ushbu
yondashuv N.Faberouga o’zini o’ldirishning oldini olishning zamonaviy tamoyillirini
ishlab chiqish imkonini berdi[5]. Bundan tashqari u «tirik qolganlar» – o’zini
o’ldirishni eplay olmaganlar va o’zini o’ldirganlarning qarindoshlari va do’stlarining
psixologiyasini tadqiq etish bilan shug’ullanadi.
XULOSA
Shunday qilib, o’zini o’ldirish - barcha tadqiqotchilar tomonidan shaxsning
nizolarni kechirish yoyosharoitidagi ijtimoiy psixologik dezadaptatsiyasi oqibati
sifatida qaraladi. Bunda suitsident o’zida shaxsning favqulotda vaziyatlardagi xulq –
atvorining variantlaridan birini namoyon etadi, shu bilan birga vaziyatning suiqasdga
mosligi bilan emas, balki subьektning o’ziga xosliklari, uning hayotiy tajribasi,
intellekti, ichki shaxsiy aloqalarning mustahkamligi bilan aniqlanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Umarov.B. O’quv qo’llanma. Toshkent, 2019, 171-172b.
2.
U.Qodirov. Yoshlarni destruktiv ta’sirlardan himoyalashning psixologik jihatlari.
Toshkent, “Fan va texnologiyalar”, 2013, 246b.
3.
Suitsidologiya: Прошлое и настоящее: Проблема самоубийства в трудах
философов, социологовЮ психологов, психотерапевтов и в художественных
текстах. – М.: «Когито -Центр», 2001. -569b.
4.
Suitsidologiya: Прошлое и настоящее: Проблема самоубийства в трудах
философов, социологовЮ психологов, психотерапевтов и в художественных
текстах. – М.: «Когито -Центр», 2001. -569b.
5.
Sidushin.B.A. Ритуальные самоубийства в различных этносах. –СПб, 2003,
243b.
