KOGON TUMANI SUG‘ORILADIGAN MAYDONLARIDA YER OSTI SUVLARI MONITORINGI

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

214

ISSN:3030-3621

KOGON TUMANI SUG‘ORILADIGAN MAYDONLARIDA YER OSTI

SUVLARI MONITORINGI

Radjabova M.M

“Buxoro davlat texnika unversiteti “ Sanoat

ekologiyasi va gidrologiya”kafedrasi assistenti

Email: radjabovamaxliyo33

@gmail.com

Choriyev R.S

Buxoro davlat texnika unversiteti melioratsiya

va sugorma dexkonchilik yo‘nalishi magistranti

Jo’rayeva Sh

" Buxoro davlat texnika unversiteti Ekologiya

va atrof muhitni muhofaza qilish yo’nalishi talabasi

Annotatsiya:

Kogon tumanida gidrogeologik melirotiv sharoiti, asosan yer osti

sizot suvlari gidro hamda gidrokimyoviy rejimiga bog‘liq bo‘lib, sug‘oriladigan yer
maydonlari murakkab hisoblanadi. Tumanning janubiy qismida to’rtlamchi mansub
allyuvial -dellivial yotqiziqlar rivojlangan bo’lib ,drevi aralashgan qumlardan iborat
bo’lib,ularning

filtratsion

koeffitsienti

o’rtacha

5.0-6.0m/sut.ni

tashkil

qiladi.To’rtlamchidavr yotqiziqlarida joylashgan tumanda gurunt suvlarining mineral
tarkibi litriga 1.3-2.5grammdan to 6-8 grammgacha tashkil qiladi. Mineral tarkibi
litriga 1.0-1.3gr.bo’lgan gurunt suvlari asosan katta ariq va kanallar yoqalarida
uchraydi,er yuzi suv yo’llaridan uzoqlasha borganda gurunt suvlarining tarkibidagi
mineral tuzlar tobora osha boradi.

Kalit so’zlar

: Yer osti suvlari, kollektor, zovur, Buxoro tumani sug’oriladigan

maydonlari, suv resurslari, qishloq xo’jaligi.

Tumanda gurunt suvlarining sathi sug’oriladigan yerlarga beriladigan suvlar

miqdoriga bog’liq holda o’zgarib turadi.Tumanda Shimoliy va Janubiy qismlarida yer
po’stining yuqori qismi mayda va o’rta zarrali qumtoshlar va og’ir supes va suglinkalar
bilan qoplangan .Hududlarda gurunt suvlari har xil suv harakat qiladigan gorizontlarda
joylashgan. Suv harakat qiluvchi jinslar qumlardan , suglinkalardan, mayda va katta
shag’allardan va qumtoshlardan iborat, gurunt suvlari hosil bo’lish manbasi tumning
shimoliy qismida. Yer osti gurunt suvlari harakati davomida butun sug’oriladigan
maydonlarda irrigatsiya shaxobchalari va yerlarga beriladigan suvlar hisobiga to’yina
boradi, shu sababli ayrim yerlarda irrigatsion gurunt suvlari hisobiga filtratsiya
burmalari xosil bo’ladi .Gurunt suvlari sathing chuqurligi sug’oriladign maydonlarda
beriladigan oqova suvlar miqdoriga bog’liq holda o’zgarib turadi, bundan tashqari
gurunt suvlar sathining o’zgarishiga , chuqurda joylashgan yer osti suvlarining bosimi

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

215

ISSN:3030-3621

hosil bo’ladi.Gurunt suvlarida bosimning hosil bo’lishiga asosiy sabab sug’oriladigan
yerlar chegarasiga yer ostidan oqib keladigan gurunt suvlari chiqib ketadigan gurunt
suvlarining ancha ko’pligidir. Tumanning janubiy qismida to’rtlamchi mansub
allyuvial -dellivial yotqiziqlar rivojlangan bo’lib ,drevi aralashgan qumlardan iborat
bo’lib,ularning

filtratsion

koeffitsienti

o’rtacha

5.0-6.0m/sut.ni

tashkil

qiladi.To’rtlamchidavr yotqiziqlarida joylashgan tumanda gurunt suvlarining mineral
tarkibi litriga 1.3-2.5grammdan to 6-8 grammgacha tashkil qiladi. Mineral tarkibi
litriga 1.0-1.3gr.bo’lgan gurunt suvlari asosan katta ariq va kanallar yoqalarida
uchraydi,er yuzi suv yo’llaridan uzoqlasha borganda gurunt suvlarining tarkibidagi
mineral tuzlar tobora osha boradi.

Shu boisdan Kogon tumanining gidrogeologik meliorativ sharoit og’ir

hisoblangan,shu sababli ham tumanda sug’oriladigan yer maydonlariga sun’iy drenaj
sistemalariga bo’lgan talab yuqori hisoblanadi.Hozirgi kunda kogon tumanda
sug’oriladigan yer maydonlarida ishlab turgan kollektor va zovurlarning uzunligi, har
gektar sug’oriladigan maydonga 24.15 p.m to’g’ri keladi,vaxolanki bu ko’rsatkich
tuman bo’yicha 23.46p.m ni ashkil qiladi.

Tumanda yer osti suvlarining vaqt mobaynida sathini va kimyoviy tarkibini o’zgarishi
bir necha tabiiy va xo’jalik fuqarolariga bog’liqdir . Xo’jalik faktorlari bu yerni sun’iy
sug’orish va suv qochirish , yer osti suvini chiqarib olish va har xil suv omborlari qurish
kabi ishlardir. Yer osti suvining parametrlarini o’zgarib turishi faqat tabiiy o’zgarish

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

216

ISSN:3030-3621

hisoblanadi. Agar gurunt suvining sathi yoki mineral tarkibi o’zgarishi tabbiy va sun’iy
ta’sirlar natijasida bo’lsa , bunday o’zgarish buzilgan o’zgarish hisoblanadi.

Yer osti gurunt suvlarining tabiiy rejimini saqlab qolish yoki sun’iy ravishda

o’zgartirib yekinlarni yaxshi rivojlantirish uchun suv , havo va tuz miqdori o’zgarishini
tuproqda to’gri hosil qilish bu sug’oriladigan yerlarda dehqonchilikni
muvaffaqiyatlarini yanada yuksaltirishning asosiy omili hisoblanadi . Bunday sharoitni
yaratish uchtsun gurunt suvlarining tuproq shakllanishidagi salbiy ta’siri ya’ni tuproqni
qayta sho’rlanish gurunt suvlarini yer yuzasiga yaqin joylashganligi bilan bog’liq
bo’lgan hodisalarni olish zarurdir. Tuman sug’oriladigan yerlarida irrigatsion va
kollektor – zovur shaxobchalari sun’iy suv bosimi sistemasi bo’lib xizmat qiladi
,sug’orish ma’lum masofada gurunt suvlarida qo’shimcha bosim hosil qiladi bu bosim
1.0m va undan ham yuqori bo’lishi mumkin .

Foydalanilgan adabiyotlar

1.

Mavlonov A.A., Toshev Sh.D., Raximov N.N. Osobennosti gidrodinamicheskogo
rejima Buxarskogo mestorojdeniya podzemnыx vod // Geologiya i mineralnыe
resursы. - 2022. - № 1. - S. 71-74.

2.

Mavlonov A.A., Raximov N.N. Buxoro yer osti suv konining hozirgi holati va
undan foydalanishning istiqbollari // Geologiya i mineralnыe resursы. - 2019. - №
6. - S. 47-49.

3.

Raximov N.N., Umarova Z.M., Mardiev O‘.B. “Zamonaviy GAT-texnologiyalari
asosida yer osti suvlarini optimal monitoring tizimini asoslatirish” 2020-2023
yillar uchun hisobot, Davgeolfond, Toshkent-2023 y.

4.

N.N. Raximov, Sh.D. Toshev “Arid hududlarda yer osti suvlarining holatini
o‘rganish (Buxoro viloyati misolida)”, Geologiya fanlari universiteti “Mineral
resurslar instituti” Davlat muassasasi Xalqaro ilmiy-amaliy konferesiya Geologiya
sohasining dolzarb masalalari, foydali qazilmalarni prognozlash, qazib olish va
qayta ishlash texnologiyasining innovatsion usullari, Toshkent shaxri 28 iyun 2022
yil (116-120 betlar).

5.

N. Raximov, T.A. Jumaeva, N.R. Davitov “Buxoro viloyatida yer osti suvlarini
gidrogeologik tadqiqot qilishda monitoring yuritish” ISSN 2181-8193 “FAN VA
TEXNOLOGIYaLAR TARAQQIYOTI” Ilmiy-texnikaviy jurnal №7/2020.
Buxoro sh. 20-25 b.

6.

Maxmudovna, R. M., Mirsharif, E., & Eshpo’latov, J. (2024). SUG
‘ORILADIGAN MAYDONLARNING YER OSTI SUVLARINI MONITORING
QILISH (BUXORO VILOYATI MISOLIDA).

TADQIQOTLAR. UZ

,

36

(3), 47-53.

7.

The drip irrigation method is a guarantee of high yields

JA Dustov, NS

Xusanbayeva,

MM

Radjabova -

IOP

Conference

Series:

Earth

and

Environmental …, 2022

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

217

ISSN:3030-3621

8.

НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ ВЛИЯНИЯ ПОДЗЕМНЫХ ИСТОЧНИКОВ НА
ГОДОВОЙ ПРИРОСТ РАСТЕНИЙ В СОВРЕМЕННЫХ ПРИРОДНЫХ
УСЛОВИЯХ

ШР Ахмедов, ИН Турсунов, ММ Ражабова - Экономика и

социум, 2022

9.

Sug’orishda yer osti suvlaridan ratsional va ekologik xavfsiz foydalanishning ilmiy
asoslari (kungaboqar misolida)

SR Axmedov, IN Tursunov, MM Rajabova, SH

Hakimov - Science and Education, 2022

10.

Scientific basis of rational and ecologically safe use of groundwater in irrigation (in
the case of sunflower)

SR Akhmedov, IN Tursunov, MM Rajabova… - Global

Scientific Review, 2022

11.

Scientific basis of the effect of groundwater sources on annual plant growth in
current natural conditions

SR Akhmedov, XT Tuxtaeva, ZU Amanova… - IOP

Conference Series: Earth and Environmental …, 2023

12.

Application of drip irrigation technology for growing cotton in Bukhara region

B Matyakubov, D Nurov, M Radjabova, S Fozilov - AIP Conference Proceedings,
2023

13.

СИСТЕМА

ПЕДАГОГИЧЕСКОЙ

ПОДГОТОВКИ

ОБЕСПЕЧЕНИЯ

БЕЗОПАСНОСТИ

РАБОТНИКОВ

ПРИ

ПРОИЗВОДСТВЕННОМ

ПРОЦЕССЕ

ММ Раджабова, ХХ Ниязов, С Улмасов, А Зулфиев - Scientific

Impulse, 2023

14.

ANTHROPOGENIC LANDSCAPES AND PROSPECTS OF ECOTOURISM IN
THE AREA OF THE BURGUNDY RESERVOIR.

MM Radjabova, NR Davitov,

AA Zulfiyev, S Shodiyev - Finland International Scientific Journal of Education …,
2023

15.

Scientific basis of the effect of groundwater sources on annual plant growth in
current natural conditions

SR Akhmedov, XT Tuxtaeva, ZU Amanova… - IOP

Conference

Series:

Earth

and

Environmental …,

2023

https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1755-1315/1138/1/012034/meta

16.

ЗАПАСЫ ПОДЗЕМНЫХ ВОД БУХАРСКОЙ ОБЛАСТИ И ИХ
ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ

ММ Раджабова, А Зулфиев, М

Эргашев - СОВРЕМЕННАЯ НАУКА И ОБРАЗОВАНИЕ …, 2023

17.

НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ ВЛИЯНИЯ ПОДЗЕМНЫХ ИСТОЧНИКОВ НА
ГОДОВОЙ ПРИРОСТ РАСТЕНИЙ В СОВРЕМЕННЫХ ПРИРОДНЫХ
УСЛОВИЯХ

ШР Ахмедов, ИН Турсунов, ММ Ражабова - Экономика и

социум, 2022

18.

Radjabova, M. M. (2023). HYDROGEOLOGICAL RESEARCH

OF

CONSUMPTION

AND

POLLUTION

OF

UNDERGROUND

WATER.

Educational Research in Universal Sciences

,

2

(18), 234-236.

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

218

ISSN:3030-3621

19.

Rajabova, M. M., & Azimova, G. Z. A. (2024). SPECIFIC ASPECTS OF
PLOWING PERIODS AND PLOWING DEPTH.

Educational Research in

Universal Sciences

,

3

(2), 418-421.

20.

Rajabova, M. M., Joʻraqulov, F. F., & Eshpo‘latov, J. R. (2024). PARTICULAR
ASPECTS

OF

SOIL

POROSITY

AND

CAPILLARITY

IN

PRACTICE.

Educational Research in Universal Sciences

,

3

(2), 425-428.

21.

Xabiba, T., Mahliyo, R., Ravshan, C., & Mirsharif, E. (2023). QISHLOQ
XO’JALIGIDA YER OSTI SUVLARIDAN SAMARALI FOYDALANISHNING
ILMIY ASOSI (BUXORO VILOYATI MISOLIDA). In

Uz-Conferences

(Vol. 1,

No. 1, pp. 465-470).

22.

Jaxongir, D. S., Mahliyo, R., Ravshan, C., & Nazokat, R. (2023). BUXORO
VILOYATI YER USTI VA YER OSTI SUV RESURSLARI. In

Uz-

Conferences

(Vol. 1, No. 1, pp. 474-475).

23.

Mahliyo, R., & Go’zal, A. (2023). SUG’ORILADIGAN MAYDONLARDA SUV
RESURSLARIDAN

(YER

OSTI

SUVLARIDAN)

SAMARALI

FOYDALANISHNI ILMIY ASOSLASH (BUXORO VILOYATI). In

Uz-

Conferences

(Vol. 1, No. 1, pp. 492-497).

24.

Maxmudovna, R. M., Mirsharif, E., & Oxunjon, R. (2023). SUG’ORILADIGAN
MAYDONLARDA SUV RESURSLARIDAN (YER OSTI SUVLARIDAN)
SAMARALI FOYDALANISHNI ILMIY ASOSLASH (BUXORO VILOYATI
MISOLIDA) SUG ‘ORILADIGAN MAYDONLARNING MELIORATIV
HOLATIGA BOSIMLI SIZOT SUVLARINING TA’SIRI.

Journal of new century

innovations

,

37

(1), 199-203.

25.

Maxmudovna, R. M., Beshimov, S. T., Ergashev, M., & Zulfiyev, A. A. (2023).
SUG ‘ORILADIGAN MAYDONLARNING MELIORATIV HOLATIGA
BOSIMLI SIZOT SUVLARINING TA’SIRI.

Journal of new century

innovations

,

26

(2), 78-83.

26.

Maxmudovna, R. M., Shodiyor, S., & Jo'rabek, E. (2024). THE PRIMARY
FEATURES

AND

INDICATORS

OF

SUBTERRANEAN

WATER.

PEDAGOG

,

7

(2), 14-20.

27.

Mahmudovna, R. M., Boburjon, A., & Jo’rayeva Shaxrizoda, A. G. Z. (2024).
RECOMMENDATIONS

ON

IMPROVING

THE

HYDRODYNAMIC

CONDITION

OF

KARAVULBAZAR

DISTRICT

OF

BUKHARA

REGION.

International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING

,

4

(1),

277-280.

28.

Toshevna, T. X., Mahmudovna, R. M., & Shodiyor, S. (2024). BUXORO
VILOYATI BUXORO TUMANI GIDRODINAMIK HOLATINI YAXSHILASH
BO’YICHA TAVSIYALAR.

QISHLOQ XO'JALIGI VA GEOGRAFIYA FANLARI

ILMIY JURNALI

,

2

(2), 1-5.

Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi

https://scientific-jl.com

45-son_2-to’plam_May -2025

219

ISSN:3030-3621

29.

Maxmudovna, R. M., Shodiyor, S., & Jurabek, E. (2023). GROUNDWATER
MONITORING OF IRRIGATED AREAS (IN THE CASE OF BUKHARA
REGION).

International journal of scientific researchers (IJSR) INDEXING

,

3

(2).

30.

Hasanov, X. X., Radjabova, M. M., Eshpo’latov, J., & Rajabov, O. (2024).
MELIORATIV KADASTRNI YURITISH VA MONITORING NATIJALARI.
MELIORATIV KADASTRNING QISHLOQ VA SUV XO ‘JALIGIDAGI
AHAMIYATI.

PEDAGOGS

,

53

(1), 201-205.

31.

qizi Pirimova, S. K. (2024). XAVFLI METEROLOGIK HODISALAR VA
ULARNING EKOLOGIYAGA TA’SIRI.

Educational Research in Universal

Sciences

,

3

(4 SPECIAL), 170-174.

32.

Yangiboy ogli, S. J., & Boboxon, R. Z. (2024). BARQAROR KELAJAK UCHUN
TRANSCHEGARAVIY

DARYOLARNI

BOSHQARISH.

TADQIQOTLAR.

UZ

,

37

(1), 104-109.

33.

ҚУЛЖУҚТОВ

ТИЗМАСИНИНГ

ЖАНУБИЙ

ЁНБАҒИРЛАРИДА

АТМОСФЕРА ЁҒИНЛАРИНИНГ БАЛАНДЛИК БЎЙИЧА ЎЗГАРИШИ

ҲГ

Субҳоновна - ГЕОГРАФИЯ: ПРИРОДА И ОБЩЕСТВО, 2022

34.

ОЦЕНКА ИЗМЕНЕНИЯ КОЛИЧЕСТВА АТМОСФЕРНЫХ ОСАДКОВ В
СРЕДНЕЙ ЧАСТИ БАССЕЙНА РЕКИ ЗЕРАВШАН

РР Зияев, ШР Ганиев,

СК Примова - … водных ресурсов в условиях изменения климата, 2022