Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
153
ISSN:3030-3621
O'ZBEK TILI LEKSIKASIDA O'Z QATLAM VA O'ZLASHGAN QATLAM
SO'ZLARI
Sh.D.Karimov
Boshlang‘ich ta’lim kafedra o‘qituvchisi f.f.f.d.(PhD)
Xaliyorova Shoxzoda Ulmasbekovna
Navoiy davlat universiteti talabasi
xaliyorovashoxzoda@gmail.com
Laylo Shamsiyeva Vaxob qizi
Navoiy davlat universiteti talabasi
Qahramonova Rayhona Nasimjonovna
Navoiy davlat universiteti talabasi
rayxonaqahramonova@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o'zbek tilining lug'at boyligini tashkil etuvchi o'z
qatlam va o'zlashgan qatlam so'zlarining kelib chiqishi, paydo bo'lishi, rivojlanish
tarixi, jamiyat hayotida tutgan o'rni, qo'llanish xususiyatlari hamda leksik tizimdagi
o'rni tahlil etiladi. Shuningdek so'zlarning sematik o'zgarishlari hamda neologizmlar
negizida tildagi boyish jarayoni ilmiy manbalar asosida o'rganiladi.
Kalit so'zlar:
semantik belgi, morfologik belgi, neologizm, tarixiy leksema,
arxaik leksima, affiksatsiya usuli, fonetik belgi.
Ma'lumki, inson dunyoga kelganidan to umrining oxirigacha, insonlar bilan
muloqot qiladi. Ular muloqot qilganda bitta oila vakillari bilan yoki bir millat kishilari
bilan muloqot qilmaydi, balki turli oila vakillari bilan yoki turli millat-elatlar bilan
muloqot qiladi. Bu muloqot natijasida yangi so'zlar va avval muloqotda bo'lgan
so'zlarning ma'nosi kengayishi, torayishi mumkin yoki muloqotdan chiqishi ya'ni
tarixiy leksemaga aylanishi mumkin.
Ma'lumki, o'zbek tili eng qadimgi turkiy urug' va qabilalardan paydo bo'lgan,
demak, o'zbek tili ham shu urug’ va qabilalar asosida rivojlangan. Markaziy Osiyodagi
turli tarixiy va ijtimoiy-siyosiy jarayonlar, xususan, arablar, mo‘g‘ullar va ruslar istilosi
bilan birgalikda tillarning o’zaro aloqasi va hamkorligi ko’p holda bu tillar orasida so’z
almashishga, bir tildan ikkinchi tilga so’z o’tishiga sabab bo’ladi. Bir tildan ikkinchi
tilga so’z o’tishi uchun sharoit kerak. Bu sharoit ikki tilning shunchaki aloqasi, yonma-
yon yashashi, hududiy yaqinlashishi emas, balki o’zro ta’siri, hamkorligi va bu asosda
yuzaga keluvchi ikki tillilik hodisasidir. O’zbek tili tarixda turkiy tillar oilasiga mansub
qardosh tillar bilan, chunonchi, qozoq, qirg’iz, uyg’ur, qoraqalpoq, uyg’ur, turkman,
ozarbayjon tillari bilan aloqada bo’lgan. Bunday aloqa hozir ham davom etmoqda.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
154
ISSN:3030-3621
Mana shunday aloqa tufayli O’zbekistonning ko’pgina viloyatlarida o’zbek va qirg’iz
tillarida, o’zbek va qozoq tilida, turkman va o’zbek tilida, tatar va o’zbek tilida,
qoraqalpoq va o’zbek tillarida parallel gaplasha oluvchi ikki tilli aholi mavjud. Bunday
genetik jihatdan aloqador bo’lgan ikki qardosh tilda gaplasha olish O’zbekistonda
yashovchi aholi orasida qadimdan mavjud shu sababdan o'zbek tilining lug'at
boyligida ikkita yirik qatlam - oʻz va oʻzlashgan qatlamlarga bo'linadi.
1.Oʻz qatlam - o’z ichki imkoniyatlari asosida boyish.
2.Oʻzlashgan qatlam - boshqa tillardan so‘z olish asosida boyish.
Oʻz qatlam- o'zbek tili leksikasining umumturkiy so‘zlar va sof o'zbek so'zlaridan
iborat qismlari.
1. Umumturkiy so'zlar o'zbek tili leksikasining eng qadimgi lugʻaviy birliklaridir.
Ularning aksariyati hozirgi qozoq, qirgʻiz, turkman, ozarbayjon tillaridan ham
saqlangan.
Misol: bosh (oʻzb)- bas (qoz. qoraq)- bash (qirgʻ. turkm) O'zbek tili leksikasidagi
umumturkiy so'zlarning o'ziga xos fonetik, morfologik, sematik belgilari haqida
ma’lumot olamiz.
Fonetik belgi:
a) So'zlarning ko‘pchiligi bir yoki ikki bo'gʻinlidir.
b) Urgʻu ko'pincha so'z oxiriga tushadi.
Sematik belgilari: Umumturkiy so'zlarning aksariyati ko‘p ma'nolidir.
Misol: bosh- 1) odamning boshi; 2) koʻchaning boshi; 3) ishning boshi
ko'z-1)odamning ko'zi; 2) uzukning ko'zi; 3) taxtaning ko'zi; 4) derazaning ko'zi
Morfologik belgilari:
a) turlanadi va tuslanadi;
b) umumturkiy so'zlar hozirgi o'zbek tilining barcha so'z turkumlarida uchraydi;
c) oʻzak va affiks morfemalar erkin va standart boʻladi.
2. Sof o'zbek so'zlari- o'zbek tilining o'zida yasalgan so'zlar.
Sof o'zbek so'zlarining yasalish usulari:
a) Sematik usul- yangi leksemaning yuzakelishi.
Misol:koʻk ( rang) - koʻk (osmom) yupqa (sifat) - yupqa ( ot. ovqatning bir turi)
b) Affiksatsiya usuli: Bunda oʻzak va affikslar turli til materiallari bo'lishi
mumkin, ammo ularning qoʻshilishi o'zbek tili tarkibida yuz beradi, oʻzbek
tilining so'z yasash qoliplariga asoslanadi, shu sababli bunday yasama so'zlar o'zbek
tilining oʻz qatlami birligi sanaladi.
Masalan: bosh (umumturkiy)+ «-la» (o'zb.) - boshla (o'zb.), temir (umumturkiy)
+ «-chilik» (okzb.) - temirchilik (o'zb.), jang (f-t.) + «-chi» (o'zb.) —jangchi (o'zb.),
madaniyat (ar.) + «-li» (oʻzb.) — madaniyatli (o‘zb.)¹.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
155
ISSN:3030-3621
Oʻzlashgan qatlamlar - oʻzbek tili leksikasi boshqa tilardan oʻzlashtirilgan
leksemalardan ya'ni arabcha, forscha-tojikcha, xitoycha, mo‘g‘ulcha, grekcha, ruscha
so'zlar oʻzlashgan qatlamlarni tashkil etadi.
Arabcha so‘zlar:kitob, maktab, xalq, maorif, shoir, ma’no,
ilhom, san’at, tanqid, madaniyat, kashf, a’lo, odob, xat, savod, amal, oila va
boshqalar.
Arabcha so‘zlar quyidagi xususiyatlarga ega:
a) (v) f,h,’ harflari ishtirok etgan so‘zlar,asosan, arabcha;
Misol:ma’no, ta’limot, na’ra, sinf
b) Arabcha so‘zlar siniq ko‘pligiga ega, ya’ni ko‘plik so‘z tarkibini o‘zgartirish
bilan hosil qilinadi:
Misol:hol-ahvol, xabar-axbor, xulq-axloq,she’r-ash’or.
Arab tilidan o'zlashtirilgan so'zlar orasida tarixan yasama bo'lgan adabiy, badiiy,
g'olibiyat, voqeiy, voqean, oilaviy kabi leksemalar ham bor.
Forscha-tojikcha so‘zlar:osmon,oftob, bahor, baho, barg, daraxt,gul,
xona, mirob, dasta, bemor, g‘isht, dasht, xonadon,shogird, xaridor, serob, shirin,
mard, mehribon va boshqalar.
Tojik-fors tillaridan o'zbek tiliga bir qator prefiks va suffikslar ham o'zlashgan:
prefikslar— «be-», «ba-», «no-», «ham-», «bar-», «kam-», «xush-»;
suffikslar «-kor», «-zor», «-xo'r», »-parvar», «-kash», «-bop», «-boz»,
«-do'z», «-namo», «-paz», «-fumsh» va b.lar². Ular dastlab tojik-fors so'zlari
tarkibida qo'llangan, keyinchalik o'zbek tilining so'z yasovchi affikslari qatoridan o'rin
olib, yangi so'zlarning yasalishida ishtirok etgan, shu yoʻl bilan o'zbek tili leksikasini
yana-da boyitgan.
Tojik tilidan soʻz oʻzlashtirilishi oʻzbek tilining lug'at tizimida yangi sinonimik
qatorlarni ham yuzaga keltirgan: qirov (o'zb.) — shabnam (toj.), yaproq (o'zb.)—
barg(toj.), oltin (umumturkiy) — tilla (toj.), buloq (o'zb.) - chashma(toj) kabi.
Bunday holni antonimlar tizimida ham ko'ramiz:
do'zax (f-t.) — jannat (ar.), yirik (o'zb.) — mayda (f-t.) kabi³.
Forscha-tojikcha so‘zlar quyidagi xususiyatlarga ega.
a)tojikcha so‘zlar o‘zbek tili lug‘ati tarkibida qadimdan mavjud bo‘lib kelgan.
b) ch,l,g,z undoshlari bilan boshlanadigan so‘zlar asosan tojikcha hisoblanadi:
Misol: lola, gul,chaman.
v)-xo‘r,-noma,-do‘z,-xon,-namo,-shunos,-boz,-bon,-dor, no-, ser- qo‘shimchalari
forscha-tojikchadir⁴.
Ruscha-baynalmilal - o'zbek tiliga rus tilidan va u orqali Yevropa tillaridan
o'zlashtirilgan leksemalar: gazeta, jurnal, avtobus, trolleybus, teatr, roman, sujet,
geometriya, fizika, matematika, traktor va boshqalar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
156
ISSN:3030-3621
Oʻzlashtirilgan leksima ham eskirib, istе'moldan chiqib kеtishi tabiiy bo`lgani
kabi, unda yangi so`zlarning yaratilishi ham tabiiy bir holdir. Tilda yangidan paydo
bo`lgan va yangilik bo`yog`iga ega bo`lgan so`zlar yangi qatlamni tashkil etadi.
Bunday so`zlar nеologizmlar dеb yuritiladi.
Neologizmlar tildagi yangilanish, ijodkorlik va o‘sishning yorqin ko‘rinishidir.
Ular orqali til jamiyatdagi o‘zgarishlarga moslashadi, zamonaviy ehtiyojlarga xizmat
qiladi. Shuning uchun neologizmlarni o‘rganish, ularni to‘g‘ri qabul qilish va faol
foydalanish
— tilshunoslikning va umuman madaniyatimizning muhim
vazifalaridandir. Til yashar ekan, yangi so‘zlar tug‘iladi va ular orqali xalq tafakkuri
yanada boyiydi.
Neologizmlar ikkiga bo'linadi:
1) yangi leksema tilimiz uchun aslida begona, lekin unga endigina kirib kelib
o'rnashgan boshqa tilga xos leksik birlik .
Misol: admin, feyk, prank, repost, layk
2) faollashgan leksema yangi leksikaning turlaridan bo'lib, ular iste'moldan
chiqib ketgan va bugungi kunda qayta qo'llanila boshlagan birIiklardi.
Misol: hokim, viloyat, tuman, oqsoqol kabi⁵.
Yana shunday neologizmlar borki, kundalik hayotda qo‘llanilishi uchun ehtiyoj
paydo qilgan, lekin ―O‘zbek tilining izohli lug‘atidan joy olmagan. Ulardan misol
keltirib quyidagilarni ayta olamiz: koka-kola, minimarket, gipermarket, chizburger,
hot-dog, netbuk, sensor, fleshxotira, planshet, selfi, bloger va hokazo.
Neologizmlar ham vaqt o'tishi bilan tarixiy leksema yoki arxaik leksimalar
qatoriga kirishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, har ikki qatlam ham oʻzbek tili rivojida muhin oʻrin tutadi.
Tilning boyishi ham shu ikkala qatlamga ham ma’lum miqdorda bogʻliq. Biroq, har
ikkala qatlamni ham oʻz oʻrnida qoʻllash kerak birini oʻrnida boshqasini qoʻllab
boʻlmaydi. Neologizmlar orqali til jamiyatdagi rivojlanishga moslashadi, zamonaviy
ehtiyojlarga xizmat qiladi. Shu sababli neologizmlarni oʻrganish, ularni toʻgʻri qabul
qilish va faol foydalanish-tilshunoslikning va umuman madaniyatimizning muhim
vazifalaridandir. Til yashar ekan yangi so'zlar tug‘iladi bu esa til taraqqiyotining tabiiy
va zaruriy jarayonidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
H.Jamolxonov. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. Toshkent. "Talqin"—2005 188-193- bet.
2.
R.Sayfullayeva. B.Mengliyev va boshqalar. Hozirgi oʻzbek adabiy tili.Oʻquv
qoʻllanma. T.: "Fan va texnalogiya", 2009. 120-122-bet.
3.
Sh.Rahmatullayev. Hozirgi oʻzbek adabiy tili.Darslik.—Toshkent."Universitet"--
2006. 92-93-bet.
4.
Z.Xolmonova.Tilshunoslikka kirish.Toshkent.2007. 97-99-bet.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
157
ISSN:3030-3621
5.
Go’zal Qo’ziboyeva . “Hozirgi kunda tilimizda faol qo’llanilayotgan o’zlashma
neologizmlar”. Toshkent. 2022.
6.
Zahroxon Nosirova. “O’zbek tilshunosligida o’zlashma so’zlarning ro’li va
ahamiyati”. Andijon. 2022
7.
SH.SHoabdurahmonov
va
boshqalar.
Hozirgi
o‘zbek
adabiy
tili.
Toshkent.O‘qituvchi. 1980.118-120- betlar.
