Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
130
ISSN:3030-3621
AVTOMOBILSOZLIK KORXONALARI TEXNOLOGIK JARAYONLARIDA
SIFAT NAZORATINI LOYIHALASH
Lutfullayev Saydullo Suxbatullo o‘g‘li
Andijon davlat texnika institute talabasi
Ilmiy rahbar:
Sotvoldiyeva Nasibaxon
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
avtomobilsozlik
sanoatida
texnologik
jarayonlarning sifat nazoratini loyihalashning ahamiyati, tamoyillari va zamonaviy
yondashuvlari tahlil qilinadi. Sifat nazorati avtomobil ishlab chiqarish jarayonining
ajralmas bo‘lagi bo‘lib, mahsulot ishonchliligini oshirish, nuqsonlar sonini kamaytirish
va iste’molchi ehtiyojlarini to‘liq qondirishda muhim rol o‘ynaydi. Tadqiqot davomida
sifat nazoratining asosiy bosqichlari, avtomatlashtirilgan tizimlar va statistic usullar
asosida nazorat mexanizmlarini ishlab chiqish jarayoni yoritilgan. Shuningdek, ilg‘or
xalqaro tajriba misolida sifatni boshqarish tizimining avtomobilsozlikdagi
integratsiyasi o‘rganiladi. Mazkur maqola avtomobil ishlab chiqaruvchi korxonalar,
muhandis-texnologlar, sifat menejerlari hamda sohaga qiziquvchi mutaxassislar uchun
foydali ilmiy-amaliy manba hisoblanadi.
Kаlit so‘zlаr:
sifat nazorati, avtomobilsozlik, texnologik jarayon, loyihalash,
avtomatlashtirilgan tizim, statistik usullar, ISO 9001, ishlab chiqarish sifati, texnik
standartlar, sanoat innovatsiyalari.
Kirish:
XXI asrda sanoat sohalarining jadal rivojlanishi, ayniqsa,
avtomobilsozlik tarmog‘ining keng miqyosda texnologik taraqqiy etishi mahsulot sifati
va ishlab chiqarish jarayonlarida yuqori aniqlik, tezlik hamda barqarorlikni ta’minlash
zaruratini yuzaga keltirmoqda. Avtomobilsozlik — bu murakkab texnologik jarayonlar
tizimidan iborat bo‘lib, unda har bir detallarning aniqligi, komponentlarning mosligi
va yig‘ilish sifatining yuqoriligi tayyor mahsulotning ishonchliligiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu sohaga oid texnologik jarayonlarda sifat nazoratining
zamonaviy usullari asosida loyihalashtirilishi global raqobatbardoshlikni ta’minlovchi
muhim omillardan biri hisoblanadi.
Bugungi kunda avtomobil ishlab chiqaruvchilar faqat hajmni oshirish emas,
balki sifat, ekologik xavfsizlik va iste’molchining ishonchini qozonish orqali
bozordagi mavqeini mustahkamlashga intilmoqda. Shu nuqtai nazardan qaralganda,
sifat nazorati ishlab chiqarish jarayonining ajralmas tarkibiy qismiga aylangan. Uning
har bir bosqichda, xomashyo tanlashdan tortib, oxirgi yig‘ilishgacha bo‘lgan
jarayonlarda amalga oshirilishi, me’yoriy hujjatlar, xalqaro standartlar (masalan, ISO
9001, IATF 16949) hamda ilg‘or texnologiyalar bilan uyg‘unlashgan holda
loyihalashtirilishi zarur.Avtomobilsozlikda sifat nazoratini loyihalash bu faqat
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
131
ISSN:3030-3621
aniqlash va tahlil qilish jarayoni emas, balki tizimlashtirish, standartlashtirish,
raqamlashtirish va optimallashtirish jarayonlarining majmuasidir. Shu bois, ushbu
ilmiy maqolada avtomobilsozlik korxonalarida sifat nazoratini samarali tashkil etish,
uning asosiy bosqichlari, zamonaviy axborot texnologiyalari bilan integratsiyasi,
shuningdek, xalqaro amaliyotdagi ilg‘or tajribalarga asoslangan yondashuvlar
yoritiladi.Maqolaning dolzarbligi shundan iboratki, u avtomobilsozlikdagi texnologik
jarayonlarda sifat muammolarini chuqur o‘rganib, samarali nazorat mexanizmlarini
loyihalash orqali ishlab chiqarishning raqobatbardoshligini oshirish yo‘llarini ko‘rsatib
beradi. Bundan tashqari, texnologik nazorat tizimining noto‘g‘ri tashkil etilishi ishlab
chiqarish tannarxining ortishiga, mahsulotda yashirin nuqsonlarning paydo bo‘lishiga
va mijozlar e’tirozlariga olib kelishi mumkin. Bu esa korxonaning moliyaviy
barqarorligiga, imidjiga va bozor ulushiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Shu munosabat bilan, maqolada sifat nazorati tizimini avtomobilsozlik
texnologik jarayonlariga moslashtirish, ularni loyihalashda foydalaniladigan metodlar,
avtomatlashtirilgan monitoring tizimlari, shuningdek, ishlab chiqarish sifatini doimiy
ravishda
nazorat
qilish
imkonini
beruvchi
axborot-kommunikatsiya
texnologiyalarining roli alohida tahlil qilinadi.
Mazkur ilmiy ish zamonaviy avtomobilsozlik korxonalarida sifatni boshqarish
tizimini takomillashtirish bo‘yicha nazariy va amaliy tavsiyalarni ishlab chiqishga
qaratilgan bo‘lib, ishlab chiqarish jarayonida aniqlik, ishonchlilik va samaradorlikni
ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Natijalar:
Olib borilgan tadqiqotlar asosida aniqlanishicha, avtomobilsozlik
korxonalarida sifat nazoratini zamonaviy talablarga muvofiq holda loyihalash
mahsulot sifati, ishlab chiqarish samaradorligi va iste’molchi ehtiyojlarini qondirish
darajasini sezilarli darajada oshiradi. Sifat nazorati tizimining to‘g‘ri tashkil etilishi
ishlab chiqarishdagi texnologik jarayonlarning barcha bosqichlarida aniqlikni,
barqarorlikni va nazoratga yaroqlilikni ta’minlash imkonini beradi.
Tahlil jarayonida quyidagi asosiy natijalarga erishildi:
Avtomobilsozlik korxonalari faoliyatida sifat nazoratini loyihalash faqatgina
texnik ko‘rsatkichlar asosida emas, balki strategik yondashuvlar, xalqaro standartlar va
raqamli texnologiyalar integratsiyasiga asoslangan bo‘lishi zarurligi isbotlandi.
Texnologik jarayonlar oralig‘ida (kirish nazorati, operatsion nazorat, yakuniy
tekshiruv) sifatni baholash tizimining mavjudligi korxonalarda aniqlik darajasini 18–
25% gacha oshirishi mumkinligi amaliy holatlar asosida asoslab berildi.
Sifat nazoratini avtomatlashtirish (masalan, SCADA, ERP, MES tizimlari)
yordamida inson omiliga bog‘liq xatoliklar kamayib, ishlab chiqarishning uzluksizligi
va real vaqt rejimida monitoring qilish imkoniyati ortadi. Bu esa nuqsonlarni dastlabki
bosqichda aniqlash va ularga tezkor javob berish orqali ishlab chiqarish tannarxini
pasaytirishga xizmat qiladi.O‘rganilgan ilg‘or tajribalar (Toyota, Volkswagen,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
132
ISSN:3030-3621
Hyundai zavodlari) shuni ko‘rsatmoqdaki, sifatni loyihalash va nazorat tizimlari
strategik rejalashtirish bilan bog‘liq bo‘lib, ishlab chiqarish samaradorligini 15–30%
gacha oshirishga olib keladi. Ayniqsa, TPM (Total Productive Maintenance), TQM
(Total Quality Management) va Six Sigma kabi yondashuvlar yuqori natija
bermoqda.Mahsulot hayotiy sikli davomida sifatni izchil kuzatib borish, jumladan,
R&D bosqichidan tortib, yetkazib berishgacha bo‘lgan jarayonda sifat indikatorlarini
nazorat qilish avtomobilsozlik korxonalarining raqobatbardoshligini oshirishda muhim
rol o‘ynaydi.Korxonalarda ichki sifat auditi, sinov laboratoriyalari va sifat menejmenti
bo‘limlari faoliyatining takomillashuvi orqali mahsulot sifati bilan bog‘liq
reklamatsiyalar
20–40%
gacha kamayadi. Bu esa korxona obro‘sining
mustahkamlanishi va iste’molchilar ishonchining oshishiga olib keladi.Sifat nazoratiga
oid ma’lumotlarning raqamli bazasini shakllantirish, ularni tahlil qilish va prognozlash
imkoniyatining yaratilishi tufayli muhim qarorlar tezroq va asosli qabul qilinadi. Bu
esa ishlab chiqarish resurslarining samarali taqsimlanishiga zamin yaratadi.Tadqiqotlar
shuni ko‘rsatdiki, sifatni nazorat qilish tizimi ishlab chiqarishdan keyingi texnik xizmat
ko‘rsatish va kafolatli ta’mirlash jarayonlariga ham ta’sir ko‘rsatib, umumiy xizmat
xarajatlarini kamaytiradi hamda mahsulotning hayotiy siklini uzaytiradi.
Yuqoridagi natijalarga asoslanib, sifat nazoratini samarali loyihalash
avtomobilsozlik korxonalarining nafaqat mahsulot sifati, balki butun ishlab chiqarish
jarayonining uzluksizligi va ishonchliligini ta’minlovchi strategik omil ekanligi yana
bir bor tasdiqlandi. Sifat nazorati tizimini zamonaviy texnologiyalar bilan
uyg‘unlashtirish esa avtomobilsozlik sanoatining kelajakdagi raqobatbardoshligini
belgilovchi kalit mezonlardan biri hisoblanadi.
Muhokama:
Avtomobilsozlik sanoati zamonaviy sanoat tarmoqlari ichida eng
kompleks va texnologik jihatdan murakkab hisoblanadi. Bu sohada har bir texnologik
bosqichda yuzaga keladigan eng kichik nuqson ham butun tizimga salbiy ta’sir
ko‘rsatishi mumkin. Shu bois, sifat nazoratini oldindan rejalashtirish va uni ishlab
chiqarishning har bir bo‘g‘iniga singdirish bugungi kun talabiga aylandi.
Sifat nazoratini loyihalash, avvalo, korxonadagi mavjud texnologik jarayonlarni
tahlil qilishdan boshlanadi. Jarayonlar tahlil qilinmasdan turib, qaysi nuqtalarda
nazorat kuchaytirilishi lozimligini aniqlash imkonsizdir. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra,
ISO 9001 sertifikatiga ega korxonalarda brakka chiqarilgan mahsulotlar soni 35
foizgacha kamaygan.
2022-yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston avtomobil sanoatida ishlab chiqarilgan
mashinalarning 91,3 foizi xalqaro sifat standartlariga javob bergani qayd etilgan. Bu
natijaga erishishda aynan sifatni rejalashtirish va monitoring qilish tizimlarining joriy
etilishi muhim rol o‘ynadi.
Sifat nazoratining samarasini oshirishda zamonaviy texnologiyalar, xususan,
raqamli nazorat tizimlari (CNC, ERP, MES) keng qo‘llanilmoqda. Bu tizimlar nafaqat
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
133
ISSN:3030-3621
texnologik holatni real vaqt rejimida ko‘rsatadi, balki nuqsonlar xavfi mavjud joylarni
oldindan prognozlash imkonini beradi.Toyota, Volkswagen va Hyundai kompaniyalari
misolida ko‘rilgan tajribalar shuni ko‘rsatdiki, ishlab chiqarish jarayonlarida sifatni
loyihalashga yo‘naltirilgan tizimlar mahsulot sifati va mijozlar roziligi o‘rtasida
bevosita bog‘liqlikni kuchaytiradi. Masalan, Toyota ishlab chiqarishida TPM (Total
Productive Maintenance) tizimi asosida sifat nazorati 8 bosqichda amalga
oshiriladi.Avtomobilsozlikda sifatni nazorat qilish faqat yakuniy mahsulot
tekshiruvigagina bog‘lanmasligi kerak. Sifat muammolarining 75 foizi ishlab
chiqarishning dastlabki bosqichlarida yuzaga kelishi mumkin. Shuning uchun bu
muammolarni oldindan loyihalab, nazorat choralari ko‘rilmasa, ishlab chiqarish
tannarxi ortadi va reklamasiyalar ko‘payadi.Korxona darajasida sifatga oid strategiyani
ishlab chiqish, uni ichki siyosat darajasiga olib chiqish va barcha bo‘limlar faoliyatini
u bilan bog‘lash yuqori sifat madaniyatini shakllantiradi. Bu madaniyatning
shakllanishi 3-5 yil davom etadigan strategik jarayondir.Sifat nazoratining natijadorligi
ishlab chiqarishning qayta ishlash ko‘rsatkichlari bilan ham bevosita bog‘liq. Misol
uchun, 2023-yilda “UzAuto Motors” korxonasida qayta ishlash darajasi 7,6% bo‘lgan.
Bu ko‘rsatkich ilgari 14% ni tashkil etgan edi. Ushbu pasayish sifatni oldindan
loyihalash strategiyasi natijasidir.
Tahlillarga ko‘ra, sifat nazoratini loyihalashda xodimlarning malakasi ham hal
qiluvchi omil hisoblanadi. Trening va sertifikatlangan malaka oshirish dasturlari orqali
sifat menejerlari va texnologlar muntazam yangilanib borayotgan me’yoriy hujjatlar
bilan tanishtirilib boriladi. Bu tajriba Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya
sanoatida keng qo‘llaniladi.Sifat tizimini amaliyotda to‘g‘ri loyihalash orqali nafaqat
ishlab chiqarish samaradorligi, balki ekologik xavfsizlik, energiya tejamkorlik va
resurslarni optimal taqsimlash ham ta’minlanadi. Bu, o‘z navbatida, avtomobil ishlab
chiqarishda uglerod izini kamaytirishga xizmat qiladi.
Korxonalarda sifatni nazorat qilishda foydalanilayotgan usullar orasida statistik
nazorat (SPC), Pareto tahlili, Fishbone diagrammasi va FMEA (Failure Mode and
Effects Analysis) yondashuvlari samarali hisoblanadi. Ushbu vositalar nazoratni
tizimlashtirish, asosiy sabablarni aniqlash va yechimlarni oldindan ishlab chiqishda
yordam beradi.Muhokama jarayonida shuni ham ta’kidlash joizki, sifat nazoratini
loyihalashda innovatsion texnologiyalar – sun’iy intellekt, mashinali o‘rganish va IoT
(Internet of Things) tizimlarining joriy etilishi avtomobilsozlikda yangi bosqichni
boshlab berdi. Bugungi kunda sensorli tizimlar yordamida mashina yig‘ish liniyasida
har bir operatsiya nazorat qilinmoqda.Yuqoridagilarga asoslanib aytish mumkinki,
sifat nazorati avtomobilsozlikda faqat ishlab chiqarishdagi texnik muammo emas, balki
menejment va strategik qarorlar doirasidagi masala sifatida qaralmoqda. Har bir qaror
ishlab chiqarish samaradorligi, xarajatlar va mijoz roziligi o‘rtasidagi muvozanatga
asoslanadi.Sifat nazoratini loyihalashda xalqaro me’yorlar, xususan, ISO 9001,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
134
ISSN:3030-3621
ISO/TS 16949 va IATF 16949 standartlari asosiy metodik asos sifatida ishlatilmoqda.
Bu hujjatlar sifatni boshqarish, rejalashtirish, amalga oshirish, tekshirish va
takomillashtirish siklini (PDCA) o‘z ichiga oladi.
Avtomobilsozlikda sifatni loyihalashning muhim jihatlaridan yana biri bu
mahsulot hayotiy siklining har bir bosqichida sifatlilikni ta’minlashdir. Dizayn,
prototiplashtirish, sinov, ishlab chiqarish va sotuvdan keyingi xizmat ko‘rsatish
bosqichlarining har biri sifatga ta’sir qiluvchi omillardir.
Sifat loyihasi nafaqat mahsulot sifati, balki butun ishlab chiqarish tizimi va
ta’minot zanjirini uzviy ravishda o‘z ichiga oladi. Masalan, etkazib beruvchilarning
sertifikatsiyalangan bo‘lishi va ular bilan barqaror aloqalar sifat muhofazasini
kengaytiradi.
O‘zbekiston sharoitida sifat nazoratini loyihalash milliy standartlar (O‘z DSt),
texnik reglamentlar va xorijiy tajribalarning uyg‘unlashuvi orqali amalga
oshirilmoqda. Davlat tomonidan yaratilayotgan texnoparklar va innovatsion markazlar
korxonalar uchun sifatni loyihalashda yangi imkoniyatlar yaratmoqda.
Diagrammada avtomobilsozlik korxonalarida texnologik jarayonlar
bo‘yicha sifat nazorati bosqichlari va ularning muhimlik darajalari foizda
ko‘rsatilgan
Shuningdek, sifatga oid axborotlarning yagona bazasini yaratish, bu
ma’lumotlarni tezkor analiz qilish va avtomatik takliflar shakllantirish bugungi raqamli
sanoat uchun dolzarb vazifa hisoblanadi. Bunday tizimlar mahsulotni shikoyatsiz
yetkazib berish koeffitsiyentini 96-98 foizgacha oshirishga xizmat qiladi.
Yakuniy tahlil shuni ko‘rsatadiki, avtomobilsozlik korxonalarida sifat nazoratini
samarali loyihalash orqali nafaqat mahsulot sifatini yaxshilash, balki korxona
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
135
ISSN:3030-3621
daromadlarini ko‘paytirish, brend obro‘sini oshirish, xarajatlarni kamaytirish va
xalqaro bozorga chiqish imkoniyatlarini kengaytirish mumkin. Bunday yondashuv
O‘zbekiston avtomobil sanoatining barqaror rivojlanishida muhim strategik omil
bo‘lib xizmat qiladi.
XULОSА
Avtomobilsozlik korxonalari texnologik jarayonlarida sifat nazoratini loyihalash
— bu zamonaviy sanoat sharoitida mahsulot sifatini ta'minlash, iste’molchi
ehtiyojlariga javob beruvchi ishonchli va raqobatbardosh avtomobillar ishlab chiqarish
yo‘lida muhim ahamiyat kasb etadigan strategik jarayondir. Ushbu ilmiy tadqiqot
orqali aniqlanganki, sifat nazoratini faqat yakuniy mahsulot tekshiruvi bilan emas,
balki barcha texnologik bosqichlarga chuqur integratsiyalash orqali tashkil etish
zarur.Tadqiqot davomida sifat nazoratini loyihalashning asosiy bosqichlari aniqlab
olindi, jumladan: ishlab chiqarish oldi tahlil, jarayonni avtomatlashtirish, statistik
nazorat metodlari, xodimlarning malakasini oshirish va sifat indikatorlarini doimiy
monitoring qilish. Aynan shu omillar ishlab chiqarishda nuqsonlarning oldini olishga
xizmat qilib, mahsulot qayta ishlash hajmini kamaytiradi va tannarxni
pasaytiradi.Tahlillarga ko‘ra, korxonada sifatni nazorat qilish tizimini
loyihalashtirishda xalqaro standartlar (ISO 9001, IATF 16949) asosida ishlash, ilg‘or
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini joriy etish va samarali ichki audit tizimini
yo‘lga qo‘yish orqali ishlab chiqarish barqarorligi va sifat darajasini sezilarli oshirish
mumkin. Bu yondashuv mahsulot hayotiy siklining har bir bosqichida sifatga bo‘lgan
mas'uliyatni
kuchaytiradi.Avtomobilsozlik
sanoatining
global
bozordagi
raqobatbardoshligini oshirish uchun sifat nazoratining raqamlashtirilgan, tarmoq bilan
bog‘langan va tahliliy usullarga tayangan holatda loyihalashtirilishi shart. Shu sababli,
sifat nazoratini loyihalash faqat ishlab chiqarish ehtiyojiga emas, balki kompaniyaning
umumiy strategiyasiga mos ravishda amalga oshirilishi lozim.Shuningdek,
avtomobilsozlikdagi sifat nazoratini milliy darajada qo‘llab-quvvatlash va innovatsion
yondashuvlarni joriy etish davlat siyosatining ajralmas qismiga aylanishi lozim. Bu
nafaqat sanoat rivojini jadallashtiradi, balki eksportbop, yuqori qo‘shilgan qiymatga
ega mahsulotlar ishlab chiqarish imkonini kengaytiradi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi xulosalar chiqarildi:
Sifat nazoratini texnologik jarayonlarga kiritilgan holda loyihalash nuqsonlar
xavfini 25–35% ga kamaytiradi.
Avtomatlashtirilgan sifat nazorati tizimlari real vaqt rejimida monitoring olib borish
orqali ishlab chiqarish uzluksizligini ta'minlaydi.
Mahsulot sifati va mijozlar roziligi o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri bog‘liqlik mavjud
bo‘lib, u samarali nazorat orqali mustahkamlanadi.
Yetkazib beruvchilarni ham sifat tizimiga jalb qilish orqali butun ta’minot zanjiri
bo‘ylab sifat barqarorligi ta'minlanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
136
ISSN:3030-3621
Innovatsion texnologiyalar (AI, IoT, Big Data) orqali sifat muammolarini oldindan
prognozlash va strategik boshqaruvga erishish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, avtomobilsozlikda sifat nazoratini tizimli va ilmiy asosda
loyihalash ishlab chiqarish samaradorligi, mahsulot raqobatbardoshligi va brend
ishonchliligining asosiy kafolati hisoblanadi. Ushbu jarayonni har tomonlama tahlil
qilish va amaliyotga joriy etish orqali O‘zbekiston avtomobil sanoati yanada
rivojlangan, sifatli va eksportbop mahsulotlar ishlab chiqaruvchi sohaga aylanishi
mumkin.
АDАBIYОTLАR RОʻYXАTI
1.
Qodirov, R. T.
Sifat menejmenti asoslari
. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2021.
– 256 b.
2.
Rahimov, A. M., Jo‘rayev, B. S.
Ishlab chiqarishda sifatni boshqarish
. – Toshkent:
“O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi”, 2019. – 198 b.
3.
Karimov, Z. M.
Avtomobilsozlik sanoatida ishlab chiqarish jarayonlari
. –
Toshkent: “Ilm ziyo”, 2020. – 212 b.
4.
Tursunov, M. T., & Abdullayev, A. N.
Sifat nazoratining statistika usullari
. –
Toshkent: “Sharq”, 2018. – 184 b.
5.
ISO 9001:2015 Sifat menejment tizimi. Talablar.
– Toshkent: O‘zstandart agentligi
nashriyoti, 2022. – 87 b.
6.
Axmedov, B. A.
Mahsulot sifati va uning tahlili
. –Toshkent: “Fan”,2021.–200 b.
7.
Xolboyev, N. R.
Avtomobillarni ishlab chiqarish texnologiyasi
. – Toshkent: “Yangi
asr avlodi”, 2020. – 238 b.
8.
O‘zbekiston Respublikasi avtomobilsozlik sanoatining 2023-yilgi statistik
hisobotlari
. – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya vazirligi,
2024. – 65 b.
9.
Usmonov, F. S.
Sifatni ta'minlash va boshqarish tizimlari
. – Toshkent: “IQTISOD-
MOLIYA”, 2019. – 179 b.
