Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
113
ISSN:3030-3621
MUKOVISTSIDOZ KASALLIGIDA NAFAS TIZIMI FAOLIYATINING
BUZILISHI VA UNI REABILITATSIYA QILISH USULLARI
Karimkulova Gulshonoy Akmaljon qizi
Gematolog transfuziolog shifokor
Mukovistsidoz – bu avtosomal-retsessiv yo‘l bilan irsiy tarzda o‘tuvchi og‘ir
surunkali kasallik bo‘lib, u organizmning ko‘pgina hayotiy muhim organlarida,
ayniqsa o‘pka va me’da osti bezida yopishqoq va qalin sekresiyaning to‘planishi bilan
xarakterlanadi. Bu holat, asosan, CFTR (Cystic Fibrosis Transmembrane Conductance
Regulator) genidagi mutatsiyalar bilan bog‘liq bo‘lib, natijada natriy va xlor
ionlarining hujayralararo almashinuvida buzilish yuzaga keladi[1].
Nafas tizimi nuqtai nazaridan qaralganda, kasallik bronxlarda yopishqoq
mukusning to‘planishi, surunkali infeksiya va yallig‘lanish jarayonlarining kuchayishi
bilan kechadi. Ushbu jarayon bronxial devorlarning zichlashuvi, alveolalarning
elastikligini yo‘qotishi va gipoventilyatsiyaga olib keladi[2]. Ayniqsa, Staphylococcus
aureus va Pseudomonas aeruginosa bakteriyalarining doimiy mavjudligi o‘pka
to‘qimalarining parchalanishiga va faoliyati buzilishiga sabab bo‘ladi[3].
Mukovistsidozli bemorlarda bronxlar sekresiyasi odatdagidek tashqariga
chiqolmaydi, bu esa mikroblarning faol ko‘payishiga va yallig‘lanish jarayonining
surunkali tus olishiga olib keladi. Bunday hollarda nafas olish yomonlashadi, balg‘am
ajralishi ortadi, va natijada bemorlar doimiy yo‘tal, charchoq va kislorod
yetishmovchiligi kabi belgilarni boshdan kechiradi[4].
Bu kabi holatlarda kompleks reabilitatsiya yondashuvi zarur bo‘ladi. Zamonaviy
reabilitatsiya dasturlari quyidagi asosiy usullarni o‘z ichiga oladi:
Reabilitatsiya jarayonida bemorlarning nafas tizimini yaxshilashga qaratilgan
bir nechta muhim usullar qo‘llaniladi. Bular orasida eng samaralilaridan biri bu
postural drenaj bo‘lib, unda bemor turli holatlarga yotqiziladi va tortishish kuchi
yordamida bronxlardagi balg‘amni tabiiy yo‘l bilan chiqarishga yordam beriladi[5].
Shu bilan birga, vibratsion ko‘krak massaji ham keng qo‘llaniladi, bu usul
mukusni yumshatib, uni yuqori nafas yo‘llariga siljitish orqali chiqarilishini
osonlashtiradi. Nafas olish mashqlari – jumladan, diaphragmatik va pursed-lip
breathing mashqlari – o‘pka hajmini oshiradi, alveolalarda havo aylanishini
yaxshilaydi va gaz almashinuvini optimallashtiradi. PEP (Positive Expiratory Pressure)
va Flutter kabi fizioterapevtik moslamalardan foydalanish esa nafas chiqarish paytida
qarshi bosim hosil qilib, balg‘amni bronxlardan chiqarishga ko‘maklashadi, shu bilan
birga havo yo‘llarini ochiq holatda saqlaydi. Bu usullar dori vositalari bilan birgalikda,
ya’ni antibiotiklar, bronxolitiklar va mukolitiklar qo‘llanilishi bilan birga olib borilsa,
reabilitatsiya samaradorligi yanada ortadi. Fizioterapiya bilan kompleks yondashuv
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
114
ISSN:3030-3621
natijasida nafas tizimining faoliyati tiklanadi, simptomlar kamayadi va bemorning
hayot sifati yaxshilanadi.Reabilitatsiya mashqlari muntazam olib borilsa, o‘pka
to‘qimalarida havo almashinuvi yaxshilanadi, gipoventilyatsiya kamayadi, umumiy
quvvat tiklanadi va simptomlar yengillashadi[6]
Toshkent pediatriya tibbiyot instituti klinikasida kuzatilgan 10 nafar
mukovistsidozli bemorga 4 haftalik reabilitatsiya kursi o‘tkazildi. Dastlab va oxirgi
holatlar solishtirilib, quyidagi natijalar olindi:
Ko‘rsatkichlar
Dastlabki holat 4 haftadan so‘ng
FEV1 (Majburiy chiqarilgan nafas hajmi, %) 56%
72%
Balg‘am ajralish miqdori (ml/kun)
35 ml
20 ml
Yo‘tal soni (kuniga)
18 marta
8 marta
O‘pka auskultatsiyasidagi xirillashlar
Aniq eshitiladi Kamaygan
Ko‘rsatkichlar shuni tasdiqlaydiki, muntazam reabilitatsiya nafas tizimining
faoliyatini yaxshilaydi, o‘pka to‘qimalarini tozalaydi va yallig‘lanish belgilarini
kamaytiradi. FEV1 ko‘rsatkichining 16% ga yaxshilanishi, balg‘am miqdorining 15 ml
ga kamayishi va yo‘tal sonining deyarli ikki barobarga qisqarishi reabilitatsiya
usullarining klinik samaradorligini tasdiqlaydi. Bundan tashqari, bemorlarning
kayfiyati, ishtahasi va jismoniy faolligi oshganligi qayd etilgan[7].
Xulosa qilib aytish kerakki, mukovistsidozda nafas tizimi faoliyatining buzilishi
bemorning sog‘lig‘iga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va bu kasallikni boshqarish uchun
kompleks reabilitatsiya dasturlari zarur. Postural drenaj, vibratsion ko‘krak massaji,
diaphragmatik nafas olish mashqlari, PEP va Flutter qurilmalari kabi fizioterapevtik
usullar nafas yo‘llarini tozalashda samarali bo‘lib, bemorning umumiy holatini
yaxshilashga xizmat qiladi. Shuningdek, dori vositalari bilan qo‘shilgan reabilitatsiya
usullari nafas tizimi faoliyatini tiklash, simptomlarni kamaytirish va o‘pka faoliyatini
yaxshilashga yordam beradi. Shunday qilib, mukovistsidoz bilan og‘rigan bemorlar
uchun individual reabilitatsiya dasturlarini muntazam ravishda amalga oshirish
sog‘liqni saqlashda muhim ahamiyatga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ratjen F, Döring G.
Cystic fibrosis
. Lancet. 2003;361(9358):681–689.
doi:10.1016/S0140-6736(03)12567-6
2.
Flume PA et al.
Cystic fibrosis pulmonary guidelines: airway clearance therapies.
Respir Care. 2009;54(4):522–537.
3.
Gibson RL, Burns JL, Ramsey BW.
Pathophysiology and management of
pulmonary infections in cystic fibrosis.
Am J Respir Crit Care Med.
2003;168(8):918–951.
4.
Elborn
JS.
Cystic
fibrosis
.
Lancet.
2016;388(10059):2519–2531.
doi:10.1016/S0140-6736(16)00576-6
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
115
ISSN:3030-3621
5.
Main E, Prasad A.
Airway clearance techniques in children and adolescents with
chronic suppurative lung disease and bronchiectasis.
Paediatr Respir Rev.
2020;35:40–45.
6.
Konstan MW, et al.
Therapies aimed at the basic defect in cystic fibrosis.
Pediatr
Pulmonol. 2017;52(S48):S42–S55.
7.
Clinical case reports archive, Toshkent pediatriya tibbiyot instituti, 2023-yilgi
kuzatuvlar natijasi.
