Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
330
ISSN:3030-3621
“KECHA VA KUNDUZ” ROMANIDA ERK VA OZODLIK MOTIVLARI
Najmiddinov Obidjon Murodjonovich
"University of business and Science"
Lingvistika yoʻnalishi 1-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek adabiyotining zabardast namoyandasi
Abdulhamid Sulaymon o‘g‘li Cho‘lponning “Kecha va Kunduz” romanida aks etgan
erk va ozodlik g‘oyalari tahlil etilgan. Asarda ayollar huquqi, shaxsiy tanlov erkinligi,
milliy uyg‘onish, istiqlolga intilish kabi dolzarb ijtimoiy masalalar badiiy tasvir orqali
yoritilgan. Mazkur maqoladan oliy ta’lim muassasalari talabalari, adabiyotshunoslar
hamda o‘qituvchilar foydalanishlari mumkin.
Kalit so‘zlar:
Cho‘lpon, erk, ozodlik, ayol huquqlari, “Kecha va Kunduz”,
istiqlol, Zebi, ma’naviyat.
Kirish:
Adabiyot – inson ruhiyatining ko‘zgusi, ma’naviyatini yuksaltiruvchi ulug‘
kuchdir. Abdulhamid Cho‘lpon o‘zining adabiy-estetik qarashlarida adabiyotning
insoniy komillikka olib boruvchi vosita ekanini chuqur his qilgan. U adabiyotni
“...o‘lgan, so‘ngan, majruh ko‘ngilga ruh bermak uchun, faqat vujudimizga emas,
qonlarimizga qadar singishgan qora balchiqlarni tozalaydurgan, yurak kirlarini
yuvadurgan toza ma’rifat suvi” deb ta’riflagan.
Cho‘lponning “Kecha va Kunduz” romani – o‘zbek realizm adabiyotida yangi
bosqichni boshlab bergan, jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik, erkdan mahrumlik, ayollar
qismati, milliy uyg‘onish g‘oyalarini teran badiiy tahlil etgan asardir. Ushbu maqolada
asarda yoritilgan erk va ozodlik motivlari tahlil qilinadi, ularning obrazlar va badiiy
tasvirlar orqali qanday ifodalangani ochib beriladi. Roman o‘zbek xalqining zulmatdan
nur sari, kechadan kunduz sari intilishi sifatida talqin qilinadi.
Asosiy qism:
1.
"Kechalik" zulmat – ayolning erkdan mahrumligi
Romanning "Kecha" qismida ijtimoiy tengsizlik, ayollar ustidan bosim va
ularning erkdan mahrum hayoti tasvirlanadi. Asosiy qahramon Zebi – yosh, orzulari
bor, ozod yashashni istagan qiz. Biroq uning orzulari jamiyatning urf-odatlari va otasi
–
Razzoq so‘fi
ning qat’iyati bilan to‘qnashadi. Zebi qishloqdan chiqishni, tabiat
qo‘ynida nafas olishni, yangi joylar ko‘rishni xohlaydi, lekin bu istaklar so‘fiyona
tushunchalar va diniy qobiq ichida yo‘q qilinadi.
“Zebi o‘z otasining shafqatsiz qattiqligidan, unga berilgan ijtimoiy roldan
siqiladi. U tashqariga chiqishni, ozod yurishni xohlaydi, lekin har bir qadami nazorat
ostida”
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
331
ISSN:3030-3621
Zebi singari qizlar uchun jamiyat tomonidan chizilgan “erkinsizlik” chegaralari
romanda qattiq tanqid ostiga olinadi. Zebi o‘z tengdosh do‘sti –
Sallatanatxon
bilan
birga ozgina o‘yin qilish, yayrab kulish orqaligina ruhiy yengillikka erishadi. Bu
shunchaki kulgu emas – bu harakatlar jamiyatga qarshi ichki isyon ramzidir.
2.
Razzoq so‘fi – erkni to‘suvchi kuchning timsoli
Romandagi Razzoq so‘fi obrazi – despotik ijtimoiy munosabatlarning timsolidir.
U o‘z oilasida o‘ta zo‘ravon, gapga kirmaydigan, diniy urf-odatlarga ko‘r-ko‘rona
tayanadigan otadir. U hatto o‘z rafiqasi Qurbonbibiga ham fikr bildirish huquqini
bermaydi. Zebi uchun esa u – ozodlik yo‘lidagi eng katta to‘siqdir.
“So‘fining egniga qo‘yilgan ‘erkni cheklovchi’ roli ko‘proq diniy dogmalar,
mustamlakachilik va patriarxal tuzumning jamlanmasi sifatida tasvirlanadi”
Zebi uchun bu – qafas. Asardagi “qafasning derazasi ochildi” degan ifoda esa
nihoyat shaxsiy erkinlik sari tashlangan qadamning ramziy ifodasidir.
3.
Tabiat, bahor va yorug‘lik – erkning timsoli sifatida
Romanda bahorning kirib kelishi, daraxtlarning gullashi, suvlarning oqishi kabi
tabiat manzaralari orqali inson qalbidagi erk va ozodlikka intilish hissi uyg‘unlikda
tasvirlanadi. Bahorning kelishi – yangi hayot, yangi erkinlik davri, kechadan kunduzga
o‘tish timsolidir.
“Zebi garchi otasidan qo‘rqsa-da, ozgina yengillik topganida, yozgacha
dalalarga chiqishni, orzu qilishni boshlaydi – bu ichki erkinlik uyg‘onishining belgisi”
4.
Erk faqat ayolniki emas – millatniki ham
Romandagi erk va ozodlik faqat ayollar bilan bog‘lanmaydi. Bu masala butun
xalq hayotini qamrab oladi. Cho‘lpon xalqni mustamlaka zulmidan xalos bo‘lish,
o‘zligini anglash, til, madaniyat va iymonni asrash orqali erkka erishish g‘oyasini ilgari
suradi.
“Kecha – xalqning jaholatda, mustamlaka ostida yashagan davri, Kunduz esa –
xalqning uyg‘onish sari intilishidir”
5.
Erkni istagan ayol – Zebi obrazining ramziy yuklamasi
Zebining jamiyatdan farqli o‘laroq o‘z istaklarini ochiq aytishi – asardagi eng
muhim erk namoyonidir. U atrofidagi odamlarning befarqligiga, soxta “halollik”
pardasida yashayotgan yolg‘on axloq me’yorlariga qarshi ichki norozilik bildiradi.
Zebi bu borada o‘z shaxsiy orzu-istaklarini orqaga surmaydi. Hatto Razzoq
so‘fidek otaning qattiq nazorati ostida bo‘lsa ham, Zebi o‘z orzularini o‘ldirmaydi. U
yolg‘on hayotdan voz kechishni, chindan yashashni xohlaydi.
6.
Qurbonbibi – qadimiy jamiyat bilan yangi dunyo o‘rtasidagi oraliq
Zebining onasi Qurbonbibi obrazi ham erk va ozodlik masalalariga bevosita
daxldor. U erkka intilmaydi, lekin qizining ozod yashashini istaydi. Qurbonbibi
jamiyatdagi ayol rolini inkor etmaydi, biroq zamonaviy qarashlarga ham begona emas.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
332
ISSN:3030-3621
Uning so‘zlari orqali Cho‘lpon har bir oddiy ayolning yuragida qizining baxtini,
erkini istash kabi insoniy orzular yashirinib yotganini ko‘rsatadi.
7.
Til va madaniyat – erkni ifodalovchi vosita
Asarda tildan foydalanish uslubi ham erk masalasi bilan bog‘liq. Cho‘lpon
o‘ziga xos, ma’noli va hissiy tildiradi roman davomida. Qahramonlarning ichki
kechinmalari, ijtimoiy isyon, ozodlikka intilish – barchasi poetik va kuchli tilda bayon
etilgan. Ayniqsa, quyidagi ifoda yodda qoladi:
Bu jumla oddiy voqelik emas – bu Zebi va boshqa qizlarning o‘z hayotlarini
o‘zlari boshqarish imkoniga ega bo‘lishlarini anglatadi. Cho‘lpon tildagi erkinlik orqali
jamiyatdagi erkinlik zarurligini ham nazarda tutadi.
Xulosa
“Kecha va Kunduz” romanida erk va ozodlik masalalari shaxsiy hayot, ijtimoiy
munosabatlar va milliy tafakkur doirasida chuqur tahlil etilgan. Asarda ayol ozodligi,
insoniy tanlov huquqi, fikr erkinligi va milliy istiqlolga bo‘lgan intilish kuchli badiiy
vositalar orqali yoritiladi.
Romanning “Kecha” va “Kunduz” nomlanishi ham ramziy ma’no kasb etib,
zulmatdan nur sari, jaholatdan erkinlikka o‘tish g‘oyasini ifodalaydi. Cho‘lpon ijodida
erk va ozodlik tushunchalari nafaqat shaxsiy manfaatlar, balki butun jamiyat
taraqqiyoti uchun muhim qadriyat sifatida qaraladi.
Ushbu roman bugungi o‘quvchi uchun ham dolzarbligini yo‘qotmagan: har bir
inson o‘z erkinligini anglash, unga erishish, uni qadrlash uchun kurashishi lozimligini
eslatadi. Shu sababli, “Kecha va Kunduz” romanidagi erk va ozodlik motivlari nafaqat
adabiy, balki ma’naviy-ijtimoiy saboq sifatida qadrli hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar va veb-saytlar
1.
Cho‘lpon, A.
Kecha va Kunduz
. – Toshkent: “Sharq” nashriyoti, 2000.
2.
Karimov, N.
O‘zbek romani taraqqiyoti va Cho‘lpon adabiyoti
. – Toshkent: Fan,
1998.
3.
Mamajonov, T.
XX asr o‘zbek romanchiligi tarixi
. – Toshkent: O‘qituvchi, 2014.
4.
– Ziyo kutubxonasi (elektron shakldagi roman manbasi).
5.
Abdullayev, B.
Cho‘lpon – millat fidoyisi
. – Toshkent: Ma’naviyat, 2005.
