Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
310
ISSN:3030-3621
HUJAYRA BO‘LINISHINING NORASMIY TIPLARI
Andijon Davlat Pedagogika instituti
Tabiiy fanlar fakulteti Biologiya yo’nalishi
103 -guruh talabalari
Olimova Gulbadanbegim
Maʼrufjonova Mohinur
Ismoiljonova Mohinsa
Kalit so‘zlar
: Hujayra, somatik, endomitoz, politeniya, partenogenez, ginogenez,
androgenez.
Hujayra bo‘linishi – ona hujayradan ikki va undan ortiq yosh hujayralarning hosil
bo‘lish jarayoni. Hujayra bo‘linishi organizmlar ko‘payishining markaziy qismini
tashkil etadi. Hujayra bir necha usullar orqali bo‘linadi. Ularning eng ko‘p
uchraydigani mitoz bo‘linishdir. Mitoz bo‘linishni norasmiy Amitoz, endomitoz,
politeniya tiplari mavjud.
Amitoz-mitoz bilan birga somatik hujayralar bo‘linishining boshqa turi
to‘g‘ridan-to‘g‘ri bo‘linish. Bunda yadro oldin o‘rtasidan ingichkalashib, so‘ng ikkiga
teng bo‘linadi. Amitoz yo‘li bilan oddiy organizmlar, maxsus hujayralar bo‘linadi.
Masalan, hayvonlarda jigar hujayralari, o‘simliklar murtak parenximasi. Amitoz
patologik xususan, saraton kasalligi hujayralarida ham uchraydi. Amitoz
boshlanishidan aval DNKning ikkilanishi sodir bo‘ladi. Lekin xromosomalar va
bo‘linish urchug‘i mikroskopda ko‘rinmaydi. Hujayralar o‘rtasida yadro moddasining
taqsimlanishi turlicha bo‘ladi. Shuning uchun bu hujayralar irsiy jihatdan mukammal
sanalmaydi.
Endomitoz – bo‘linishda xromosomalar sonining ikki hissa ortishi hujayra yoki
yadroning bo‘linishisiz sodir bo‘ladi. Buning natijasida xromosomalar ikki hissa ortib,
ular yadro ichida qoladi. Ba'zi hollarda hujayradagi xromosomalar soni bir necha o‘n
hissa ortib ketadi. Endomitoz har xil o‘simlik va hayvon to‘qimalarining hujayralarida
uchraydi. Natijada poli ploidiya hodisasi го‘у beradi.
Politeniya — ba’zan hujayra bo‘linishida xromatidalar tarqalib ketmay, bir-
biriga yopishgan holda qoladi. Bu hodisa politeniya deb ataladi.Politeniya natijasida
xromosomalar diametri ortadi, xromatidalar soni 1000-2000 ga yetadi va oqibatda
“gigant” xromosomalar vujudga keladi. Politeniya hodisasi ikki qanotli
hasharotlaming so‘lak bezi to‘qimasidagi hujayralarda va ba’zi bir o‘simliklar
hujayrasida uchraydi.
Jinsiy ko‘payishning norasmiy tiplariga partenogenez, ginogenez va
androgenezlar kiradi. Jinsiy ko‘payishning qayd etilgan tiplari meyoz bo‘linish to‘liq va
qisman yo‘qolishi va uning o‘rniga jinsiy sikl mitoz bilan almashishi oqibatida paydo
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
311
ISSN:3030-3621
bo‘lgan. Ayrim hayvon va o‘simlik turlarida ko‘payish spemiatozoidsiz го‘у berishi
mumkin.
Partenogenez-murtakni
otalanmagan
tuxum
hujayradan
rivojlanishi.
Partenogenez tabiiy va sun’iy bo‘ladi. Tabiiy partenogenezda voyaga yetgan tuxum
hujayra tashqi va ichki omillar ta’siri bilan spermatozoid bilan qo‘shilmasa ham
rivojlanib
normal
organizmni
hosil
qiladi.
Tabiiy
partenogenez
tuban
qisqichbaqasimonlar, kolovratkalar, pardaqanotlilar, qisman qushlarda kuzatiladi.
Partenogenez doimiy va qisman bo‘lishi mumkin. Ba’zi hayvonlarda urug‘lanmagan
tuxum hujayradan faqat urg‘ochi, urug‘langan tuxum hujayradan esa ham urg‘ochi,
ham erkak jinsli organizmlar rivojlanadi. Ikkinchi holatda esa urug‘lanmagan tuxum
hujayradan faqat erkak, urug‘langanidan esa urg‘ochi organizm hosil bo‘ladi. Tuban
qisqichbaqasimonlardan dafniyalarda urg‘ochi organizm diploid, erkaklari gaploid
xromosomalar to‘plamiga ega bo‘ladi. Qulay sharoitda dafniya partenogenetik yo‘li
bilan ko‘payadi. Natijada faqat urg‘ochi organizmlar voyaga yetadi. Noqulay sharoitda
(ozuqa yetishmaganda, harorat pasayganda) urg‘ochi dafniya xromosomalari diploid
bo‘lgan tuxum hujayrani hosil qiladi va undan erkak dafniyalar rivojlanadi. Sun’iy
partenogenez tajribada tuxum hujayrani har xil omillar ta’siri bilan faollashtirish
natijasida hosil qilinadi. Bunday omillarga yuqori harorat, har xil kislotalar, yorug‘lik
bilan tuxum hujayraga ta’sir etib uni faollashtirish kabilar kiradi. Sun‘iy partenogenez
tut ipakqurtida. baqalarda, quyonlarda, suv o‘tlarida, zamburug‘larda, yuksak
o‘simliklar (g‘alladoshlar, dukkakli o‘simliklar)da hosil qilingan.
Ginogenez – partenogenezning alohida xili sanaladi. Ginogenez germafrodit
yumaloq chuvalchanglarda, baliqlardan – kumushsimon karas balig‘ida kuzatilgan.
Ginogenezda murtak urg‘ochi organizm yadrosidan hosil qilinadi. Partenogenezdan
farqli ravishda ginogenezda spermatozoid tuxum hujayrani faollashtirishda
qatnashadi, lekin u bilan qo‘shilmaydi.
Androgenez – ginogenezning teskari ko‘rinishi hisoblanadi. Agar tuxum
hujayrada yadro qanday sababga ko‘ra nobud bo‘lsa, tuxum hujayraga kirgan
spermatozoidning ikkitasi bir-biri bilan qo‘shilib xromosomaning diploid to‘plamini
hosil qilishi mumkin. Bunday xromosoma to‘plamiga ega zigotalardan rivojlangan
organizmda faqat ota organizm belgilari namoyon bo‘ladi. Partenogenez,
ginogenezdan rivojlangan organizmdan odatda urg‘ochi, androgenezdan esa erkak
jinsga mansub organizmlar yetishadi.
Xulosa qilib aytganda, hujayra bo‘linishining norasmiy tiplari biologik
jarayonlarning murakkabligini va organizmning turli sharoitlarga moslashish
imkoniyatini ko‘rsatarkan. Bu turdagi bo‘linishlar rasmiy (mitoz, meyoz) bo‘linish
jarayonlaridan farq qiladi, chunki ularning mexanizmi va biologik ahamiyati to‘liq
o‘rganilmagan yoki tabiiy jarayonlardan tashqarida bo‘lishi mumkin. Shu bilan birga,
bu jarayon yanada chuqurroq o‘rganilishi zarur, chunki ular ko‘plab fiziologik va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
312
ISSN:3030-3621
patologik holatlarda muhim ro‘l o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Musayev, Turabekov ,,Genetika va seleksiya asoslari'' 2012-yil.
2.
A.G‘ofurov, S.Fayzullayev, J.Saidov ,,Genetika''
3.
A.G‘ofurov, S.Fayzullayev ,,Genetika'' 2010-yil.
4.
Guttman ,,Genetika'' 2004-yil.
5.
Kunkel, T.A., & Bebenek, K. (2000). DNA replication fidelity and its
implications for human disease. Nature Reviews Genetics, 1(1), 67-72.
