Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
297
ISSN:3030-3621
URUGʻLANISH JARAYONI XILLARI VA AHAMIYATI
Andijon davlat Pedagogika instituti Aniq
va tabiiy fanlar fakulteti Biologiya
yo'nalishi 1-bosqich 103-guruh talabalari
Abdumalikova Habibaxon Mahsitali qizi
Numanova Zaynabxon Farxodjon qizi
Olimjonova Mohidil Ibrohimbek qizi
Andijon davlat Pedagogika instituti
Biologiya o'qituvchisi
Yo'ldashev Abduvali
Annotatsiya
: Ushbu maqolada urug'lanish va ularning xillar haqida ma'lumotlar
keltirib o'tilgan. Shuningdek, urug'lanish turlari, urug'lanishning kamchilik va
afzalliklari, qo'shimcha urug'lanish to'g'risida ma'lumotlar berilgan.
Kalit so'zlar:
Urug'lanish, tashqi va ichki urug'lanish, zigota, blastomerizatsiya,
mikropile, urug' yulduzi, segmentatsiya, Singamiya, in vitro va in vivo.
Urugʻlanish — jinsiy ko‘payish jarayonining asosiy bosqichidir.Urugʻlanish,
singamiya — erkaklik jinsiy hujayra (urugʻ hujayra, spermatozoid, spermiy)ning
urgʻochi tuxum hujayra bilan qoʻshilib, zigota hosil qilishi. Zigotadan yangi organizm
rivojlana boshlaydi.
Odam va hayvonlarda urug'lanishdan oldin otalanish (urugʻ hujayraning
urgʻochi hujayra jinsiy yoʻliga tushishi) sodir boʻladi. Urug'lanishda tuxum xujayra
faollashadi, yaʼni tuxum va urugʻ hujayra xromosomalari gaploid toʻplami qoʻshilib,
xromosomalar diploid toʻplami hosil boʻladi. Koʻpchlik hayvonlarda urug'lanish bilan
birga rivojlanadigan organizm jinsi ham anikdanadi. Ota va ona allellarining
qoʻshilishi tufayli irsiy omillarning yangi kombinatsiyasi vujudga keladi. Urug'lanish
tufayli tabiiy tanlanish va tu gandonlaryutsiyasi uchun material boʻladigan genetik
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
298
ISSN:3030-3621
xilmaxillik kelib chiqadi. Urug'lanish natijasida tuxum hujayra faollashib, boʻlinish
jarayoni (blastomerizatsiya) boshlanadi.
Hayvonlarda urug'lanishning ikki shakli maʼlum; monospermiyada
tuxumhujayraga faqat bitta urugʻ hujayra kirgandan soʻng, boshqa urugʻ
hujayralarning kirishi blokada qilinadi. Blokada qilinish mexanizmi tuxum hujayra
sirtiga va uning poʻstiga kortikal tanachalarning suyuqlik ajratishi, tuxum
plazmolemmasida roʻy beradigan qandaydir oʻzgarishlar bilan yuzaga kelishi mumkin.
Monospermiya barcha tashqi urug'lanish va koʻpchilik ichki urug'lanish xususiyatiga
ega boʻlgan hayvonlar uchun xos; polispermiya da tuxum hujayraga bir necha (bir
necha oʻnta) spermatazoid kiradi; biroq bunday hollarda ham urgʻochi pronukleus bilan
faqat bitta urugʻ hujayra qoʻshiladi. urug'lanishning bu xili ichki urugʻlanadigan ayrim
guruh hayvonlar uchun xos boʻlib, evolyutsiya davomida ikkilamchi marta kelib
chiqqan. Urug'lanishning har xil shakllarida gametalarning oʻzaro yaqinlashuvi va
qoʻshilishi, asosan, bir xil kechadi. Ayrim hayvonlar tuxumhujayrasi poʻstida
spermatozoid kirishi uchun teshikcha—mikropile boʻladi. Koʻpchilik hayvonlar
tuxumhujayrasida mikropile boʻlmaydi. Spermatozoid tuxumhujayraga akrosoma
(spermatozoid ichki qismida joylashgan perforator organ) yordamida kirib oladi.
Spermatozoid tuxumxujayraga yakinlashganida akrosomadan ajraladigan fermentlar
xujayra poʻstini yumshatadi. Spermatozoid akrosomasi yoki uning boshchasi tuxum
poʻsti orqali oʻtadi va ikkala gametalar plazmolemmasi koʻshilib, yagona hujayra —
zigota hosil boʻladi.
Odam va sut emizuvchilarning ovulyatsiyadan oʻtgan tuxum hujayrasi bir necha
qavat follikulyar hujayralar bilan oʻralgan. Akrosoma fermenti gialuronidaza
follikulyar hujayralarni bogʻlab turadigan shilimshiq moddani yemirib,
spermatozoidlarga yoʻl ochib beradi. Gametalar plazmolemasining qoʻshilishi tuxum
hujayraning faollashuviga olib keladi. Spermatozoid, odatda, tuxum hujayra
sitoplazmasiga toʻliq oʻtadi; baʼzan uning bosh qismi oʻtib, tashqarida qolgan xivchini
tushib ketadi. Spermatozoid sentrosomasi atrofida paydo boʻlgan nurlar "urugʻ
yulduzi" deyiladi. Urugʻ yulduzi ikkiga boʻlinadi va birinchi boʻlinish (maydalanish)
boʻlinish dukining shakllanishida ishtirok etadi. Spermatozoid yadrosi urugʻ yulduzi
bilan birga tuxum sitoplazmasida harakatlanib, astasekin pufaksimon erkak
pronukleusga aylanadi; uning xromatini yoziladi; yadro membranasi mayda
pufakchalarga parchalanadi; pronukleus membranasi qaytadan shakllanadi. Bunday
oʻzgarishlar tuxum hujayraning yetilib, urgʻochi pronukleus shakllanishi bilan birga
boradi. Urgʻochi pronukleus ham tuxumning yuza qismidan uning markaziga koʻchadi.
Tuxum hujayrada ikkala pronukleus hujayra markazida (sariqlik sitoplazmada bir tekis
tarqalganida) yoki ooplazmaning sariqlik kam boʻlgan qismida birbiriga duch kelib,
qoʻshilishadi. Ayrim hayvonlarda ikkala pronukleus oʻzaro qoʻshilib (kariogamiya),
yaxlit yadro sinkarion hosil kiladi. Lekin, odatda, ular tuxum boʻlinishi boshlanib,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
299
ISSN:3030-3621
hujayra poʻsti yemirilguncha alohida turadi. Pronukleuslar qoʻshilishi bilan ota va ona
gametalarning xromosomalari birinchi boʻlinish — maydalanish dukiga birlashadi.
Otaona genlarining birlashuvi bilan urug'lanish jarayoni qiyomiga yetadi.
Urug'lanish bosqichlari:
a) Gametalar yetilishi (gametogenez).
Spermatogenez — erkak jinsiy hujayra (sperma) hosil boʻlishi.
Oogenez — urgʻochi tuxum hujayra (ovum) hosil boʻlishi.
b) Gametalar uchrashuvi.
Erkak gametasi tuxum hujayrani topadi.
Bu jarayonga kemotaksis (kimyoviy moddalar orqali yoʻnaltirish) yordam
beradi.
c) Singamiya (qo‘shilish).
Erkak va urgʻochi gametalarning yadrolari qo‘shiladi.
Zigota hosil bo‘ladi.
Urug'lanish jarayoni ham o'z navbatida ikkita (tashqi va ichki) urug'lanishga
bo'linadi. Tashqi urugʻlanish muayyan joyda, odatda suvda sodir bo‘ladi. Ko‘p
miqdorda tuxum qo‘yiladi, lekin kam sonli rivojlanadi. Misollar: Baliqlar, amfibiyalar
(qurbaqalar). Ichki urugʻlanish urgʻochining tanasi ichida sodir bo‘ladi.Rivojlanish
himoyalangan, samaradorligi yuqori. Misollar: Sutemizuvchilar, qushlar, baʼzi
hasharotlar.
Xususiyat
Tashqi
urugʻlanish
Ichki
urugʻlanish
Muhit
Suvda
Urg'ochi
tanasida
Ximoya
Kam
Yuqori
Tuxum soni
Juda ko'p
Kamroq
Samaradorlik
Past
Yuqori
Urug'lanish va rivojlanish jarayonida zigotadan keyin quyidagi bosqichlar kuzatiladi:
1. Boʻlinish (segmentatsiya) — zigota mitoz yo‘li bilan bo‘linadi.
2. Blastula bosqichi — hujayralar pufakchali shaklga ega bo‘ladi.
3. Gastrula — asosiy qatlamlar hosil bo‘ladi: ektoderma, endoderma, mezoderma.
4. Organogenez — a'zolar shakllanadi.
Urug'lanish jarayonining ahamiyatiga quyidagilar kiradi: yashash davomiyligini
ta’minlaydi. Genetik xilma-xillikni ta’minlaydi. Organizmlarning muhitga
moslashuvchanligini oshiradi. Turlarni saqlab qoladi va evolyutsiyani rivojlantiradi.
Shuningdek sun'iy urug'lanish ham mavjud ularga ikkita turga bo'linadi.
Chorvachilikda mahsuldorlikni oshirishda qo‘llaniladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_2-to’plam_May -2025
300
ISSN:3030-3621
In vitro urugʻlanish (tashqarida, laboratoriyada).
In vivo urugʻlanish (organizmdagi jarayonni rag‘batlantirish).
Yuqoridagi ma'lumotlardan kelib chiqqan holda shuni aytish mumkinki, urugʻlanish
— bu tirik organizmlarning nasl qoldirish, tur davomiyligini saqlab qolish va genetik
xilma-xillikni
ta'minlashdagi
eng
muhim
biologik
jarayonlardan
biridir.
Urugʻlanishning tashqi va ichki turlari mavjud bo‘lib, har biri o‘ziga xos sharoit va
evolyutsion moslashuvlarga ega. Tashqi urugʻlanish asosan suvda yashovchi
organizmlarga xos bo‘lsa, ichki urugʻlanish quruqlikda yashovchi organizmlarning
himoyalangan muhitda samarali ko‘payishini ta'minlaydi. Urugʻlanish jarayoni
natijasida hosil bo‘lgan zigota orqali yangi organizm rivojlanadi, bu esa hayot
davomiyligini uzluksiz saqlab qoladi. Shuningdek, urugʻlanish biologik evolyutsiya va
tabiiy tanlanish jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy texnologiyalar
yordamida sun’iy urugʻlanish usullari orqali ham ko‘payish muammolari hal
etilmoqda. Shunday qilib, urugʻlanish jarayoni nafaqat biologik, balki ekologik va
evolyutsion jihatdan ham o‘ta muhim ahamiyatga ega bo‘lgan tabiiy jarayondir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Badalxodjayev I., Madumarov T. “Sitologiya”. And. 2013.
2.
Nazarova F.SH., D. Jumanova N.E. “Sitologiya asoslari”. Samarqand. Artex. -2024
3.
Q.R.To’xtayev, F.X.Azizova, M.A.Abduraxmonov, Sitologiya, gistologiya va
embriologiya. 2022
4.
Tursunov E. “Sitologiya va umumiy gistologiya”. Toshkent. Turon-Iqbol -2020.
5.
Abdufattokhov, S., Ibragimova, K., & Gulyamova, D. (2021, November). The
applicability of machine learning algorithms in predictive modeling for sustainable
energy management. In International Conference on Forthcoming Networks and
Sustainability in the IoT Era (pp. 379-391). Cham: Springer International Publishing.
6.
Ghodake, S. P., Malkar, V. R., Santosh, K., Jabasheela, L., Abdufattokhov, S., & Gopi,
A. (2024). Enhancing Supply Chain Management Efficiency: A Data-Driven Approach
using Predictive Analytics and Machine Learning Algorithms. International Journal of
Advanced Computer Science & Applications, 15(4).
7.
Dohare, S., Pamulaparthy, L., Abdufattokhov, S., Naga Ramesh, J. V., El-Ebiary, Y. A.
B., & Thenmozhi, E. (2024). Enhancing Diabetes Management: A Hybrid Adaptive
Machine Learning Approach for Intelligent Patient Monitoring in e-Health
Systems.InternationalJournalofAdvancedComputerScience&Applications,15(1).
8.
Abdufattokhov, S., Normatova, N., & Shermatova, M. (2022). Artificial Neural
Networks Based Predictive Model for Detecting the Early-Stage Diabetes. Journal of
Artificial Intelligence, Machine Learning and Neural Network (JAIMLNN) ISSN, 2799-
1172.
9.
Chen, Z., Xie, M., Zu, Q., & Abdufattokhov, S. (2023). Electrical Automation Intelligent
Control System Based on Internet of Things Technology. Electrica, 23(2).
