Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
84
ISSN:3030-3621
O‘ZBEKISTONDA CHIQINDILAR MUAMMOSI VA EKOLOGIK
IFLOSLANISH: MEN KO‘RGAN MUAMMOLAR VA TAKLIFLARIM
Alfraganus universiteti
Ijtimoiy fanlar yo‘nalishi
22-2-guruh talabasi
Ortiqova Dildora
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston hududida tobora dolzarb bo‘lib
borayotgan chiqindilar muammosi va ekologik ifloslanish masalalari yoritilgan.
Muallif kundalik hayotda ko‘zga tashlanadigan real muammolar asosida
chiqindilarning salbiy ta’siri, ularning atrof-muhitga, havo va suv sifati, hamda inson
salomatligiga bo‘lgan xavfini tahlil qiladi. Shuningdek, maqolada bu muammoning
asosiy sabablariga e’tibor qaratilib, innovatsion va amaliy yechimlar, texnologik
g‘oyalar, hamda shaxsiy takliflar ilgari suriladi. Muallif ekologik ongni oshirish, ta’lim
tizimiga ekologik tarbiyani joriy qilish, chiqindilarni saralash va qayta ishlash tizimini
rivojlantirish zarurligini ta’kidlaydi.
Kalit so‘zlar:
Chiqindilar, ekologik ifloslanish, qayta ishlash, chiqindi
boshqaruvi, O‘zbekiston ekologiyasi, innovatsion yechimlar, EkoApp, havo sifati,
plastik muammosi, ekologik ong, barqaror rivojlanish.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda hayotimizda ko‘plab ijobiy o‘zgarishlar
bo‘layotgani hammamizni quvontiradi. Ammo bir narsani ochiq aytish kerak:
rivojlanish bilan birga chiqindilar muammosi va ekologik ifloslanish ham keskin ortib
bormoqda. Har kuni ko‘chada, mahallada yoki sayr qilayotganda ko‘zim tushadigan
chiqindilar, iflos havo, axlatga to‘lib yotgan ariq va soylar meni jiddiy o‘ylantiradi.
Shu mavzuda maqola yozishga qaror qilganim sababi ham aynan mana shu: bu
muammo bizga yaqin va kundalik hayotimiz bilan bog‘liq.
Men ko‘rgan muammo: chiqindilar va ularning salbiy ta’siri
O‘zbekistonda har yili millionlab tonna chiqindi hosil bo‘ladi. Ko‘pchilik
odamlar bu chiqindilar qayerga ketishini, qanday zarar keltirishini o‘ylamaydi.
Ayniqsa, plastik, shisha va boshqa ajralmaydigan chiqindilar yillar davomida tuproqni
zaharlaydi, suvga tushsa, uni ichishga yaroqsiz qiladi. Kichik misol: yozda hovlimiz
orqasidagi soyga ko‘chadan axlat tashlashgani bois, u yerda suv emas, axlat oqib
yotgandek tuyuladi. Bu faqat bizning hududda emas, balki ko‘plab joylarda
uchraydigan muammo.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
85
ISSN:3030-3621
Yana bir xavfli holat — havo ifloslanishi. Yirik shaharlar, xususan Toshkent, Olmaliq
va Farg‘onada avtomobillar soni oshgani sari havoda zararli moddalar soni ham
ortmoqda. Qishda isitish mavsumida yoqiladigan ko‘mir va yog‘ochlar ham havo
sifatini yomonlashtiradi. Ko‘chaga chiqsam, o‘zimni chang va tutun orasida yurgandek
his qilaman.
Muammo sabablari: biz qayerda xato qilyapmiz?
Muammoning ildiziga qarasak, bir nechta asosiy sabablar ko‘zga tashlanadi:
Aholining ekologik savodxonligi past
– Ko‘pchilik hali ham chiqindini ajratib
tashlash, qog‘ozni alohida, plastmassa va ovqat qoldiqlarini alohida saqlash haqida
bilmaydi yoki buni e’tiborga olmaydi.
Qayta ishlash tizimi zaif
– Chiqindilarni qayta ishlaydigan zavodlar juda kam.
Aksariyat axlat poligonlarga tashlab yuboriladi.
Nazorat sust
– Ko‘chalarda axlat
tashlash taqiqlangan joylarda ham hech kim qarab turmaydi. Bunday joylar nazoratsiz
qolmoqda.
Texnologiya yetishmasligi
– Rivojlangan davlatlarda chiqindidan elektr
energiyasi olinadi, bizda esa bu ishlar endi-endi boshlanmoqda.
Mening takliflarim va g‘oyalarim
Men bu muammoni faqat davlat hal qilishi kerak, degan fikrga qo‘shilmayman.
Har bir odam, ayniqsa biz – yoshlar, bu borada harakat qilishimiz kerak. Quyidagi
takliflarni o‘zim ilgari surmoqchiman:
1. “EkoApp” – foydali chiqindilar uchun ball tizimi
Agar biz chiqindilarni saralab topshirsak, mobil ilova orqali ball yig‘ish tizimi
bo‘lsa, bu odamlarni rag‘batlantiradi. Masalan, 10 ta plastik idish topshirsangiz,
evaziga telefonga 1 kunlik internet paketi yoki chegirmali xizmat olasiz. Bu hozirgi
texnologik davrda yoshlar uchun juda qulay bo‘ladi.
Mahallalarda “aqlli chiqindi qutilari” Chiqindilar uchun har bir mahallaga
maxsus konteynerlar o‘rnatilsa, va ular sensorli bo‘lsa, chiqindi to‘lganda avtomatik
signal yuboradigan tizim ishlasa, bu ko‘chalarning tozalanishiga yordam beradi.
Shunday “aqlli qutilar” ekologik yondashuvni kuchaytiradi.
Maktablarda ekologiya darsi
Maktab davridan boshlab bolalarga chiqindini ajratish, tabiatni asrash,
ifloslanishning salbiy oqibatlari haqida o‘rgatish kerak. Har yili “Eko haftalik”
o‘tkazilsa, o‘quvchilar o‘z loyihalarini taqdim etsa, bu ularga katta tajriba bo‘ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
86
ISSN:3030-3621
“EcoBike” dasturi
Yoshlar chiqindini yig‘ib topshirish orqali ekologik velosipedlar uchun bonus
olishlari mumkin. Bu nafaqat tabiatga foyda, balki sog‘lom turmush tarzini ham
targ‘ib
qiladi.
Plastik
mahsulotlarga
soliq
joriy
qilish
Eng oddiy, lekin kuchli yechim — plastik paketlarga soliq solish. Bunday qilinsa,
odamlar o‘zlari bilan matodan tikilgan qayta ishlanadigan sumkalarni olib yurishni
boshlaydi. Bu odatga aylansa, natija tezda ko‘rinadi.
Xulosa
Chiqindilar muammosi – bu global ekologik inqirozning alomati bo‘lib, har
birimizning kundalik hayotimizga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu muammo nafaqat
atrof-muhitni ifloslantirish, balki inson salomatligi va barqaror rivojlanish uchun ham
xavf soladi. Shunday ekan, chiqindilarni boshqarish, qayta ishlash va ekologik ongni
oshirish masalasi butun jamiyatning mas’uliyatiga aylanishi kerak.
Muammoni yechish uchun katta texnologiyalarni kutib o‘tirmasdan, o‘zimizdan
boshlashimiz zarur. Kichik o‘zgarishlar, masalan, plastik idishlarni yerga tashlamaslik,
chiqindilarni saralash va boshqalarga ham bu odatni o‘rgatish, katta ijtimoiy va
ekologik o‘zgarishlarning boshlanishi bo‘lishi mumkin. Har bir qadamning ahamiyati
katta.
Men shaxsan chiqindilarni saralab tashlashga harakat qilaman va boshqalarga
ham buni amalga oshirishga rag‘batlantiraman. Bu yo‘lda har birimizning hissamiz
katta bo‘lishi mumkin. O‘zbekistonning kelajagi, tabiatning tozaligi va barqaror
rivojlanishi bizning har birimizning shaxsiy javobgarligimizga bog‘liq. Shuning uchun
har birimiz ekologik ongni oshirib, jamiyatda yaxshi o‘zgarishlarni amalga oshirishga
hissa qo‘shishimiz zarur.
Kelajak
nafaqat
bizning
orzularimiz,
balki
o‘zgarishga
bo‘lgan
mas’uliyatimizdir. Agar biz hozirdan e’tibor berib, tabiatni asrab-avaylasak,
avlodlarimiz uchun toza va sog‘lom atrof-muhitni qoldiramiz. Shuning uchun bu
masala nafaqat bugungi kun, balki kelajak uchun ham hal qilinishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2022–2026 yillarga mo‘ljallangan
Yashil makon” umumxalq loyihasini amalga oshirish to‘g‘risida”gi qarori. — T.:
2022.
https://president.uz/uz/laws/
2.
Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligining rasmiy
sayti: http://www.eco.gov.uz – (2023–2024 yillardagi chiqindilar statistikasi va
ekologik hisobotlari).
3.
Karimov A. "Chiqindi boshqaruvi va ekologik barqarorlik muammolari". –
Toshkent:
Ekosan,
2021.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
87
ISSN:3030-3621
4.
“O‘zbekiston Respublikasida atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida”gi Qonun.
— Qabul qilingan sana: 09.12.1992. O‘zgartirishlar bilan (oxirgisi 2023-yil
holatida).
https://lex.uz/docs/3336822
5.
Xolmatova M. "Ekologik muammolar va ularni hal etish yo‘llari" // Yosh olimlar
jurnali.
–
2022.
–
№4.
–
B.
37–42.
6.
World Bank Group. "Solid Waste Management in Central Asia: Current Trends and
Future
Challenges".
–
2020.
https://www.worldbank.org/en/topic/environment/overview
7.
UNDP Uzbekistan. “Circular Economy and Waste Reduction in Uzbekistan”
(Hisobot)
–
2023.
https://www.uz.undp.org
8.
Nazarov D. “Atrof-muhit va chiqindi siyosatining innovatsion yondashuvlari” //
Ekologiya
va
taraqqiyot.
–
2023.
–
№2.
–
B.
11–18.
9.
FAO (Food and Agriculture Organization). "Waste Management and
Environmental
Impact
in
Central
Asia"
–
2021.
