Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
307
ISSN:3030-3621
“SURXONDARYO TARIXI” VIRTUAL MUZEYINI RIVOJLANTIRISH
Denov Tadbirkorlik va Pedagogika Unversiteti
2-kurs magistri
Subhonov Davronbek Abdumannonovich
2-kurs magistri
Raxmatova Nazira Shavkatjonovna
1-kurs magistri
Ergashev Sirojiddin Sultonmurodovich
Annotatsiya
. Surxondaryo viloyatining tarixiy va madaniy merosini raqamli
shaklda taqdim etish, nafaqat mahalliy aholi, balki butun dunyo bo'ylab qiziqish
bildirganlarga ham osonlik bilan yetkazish imkonini beradi.
Kalit so'z.
Virtual reallik,AR texnologiyas, 3D modellashtirish va
гologrammalar,. Audiogidlar
KIRISH
Surxondaryo viloyat oʻlkashunoslik muzeyi — madaniy maʼrifiy muassasa.
Termiz shahrida 1934-yilda (1933-yilda uyushtirilgan xalq xoʻjaligi koʻrgazmasi
asosida) tashkil qilingan. Muzeyda Termiz va termiziy allomalar tarixi,
qadimshunoslik va tangashunoslik, xalq ogʻzaki ijodi, etnografiyasi, xalq, amaliy
sanʼati, oʻlka tabiati, sporti, tasviriy sanʼat boʻlimlari hamda 14 ming nusxadan ziyod
asarga ega kutubxona bor. Muzey fondi 64 mingdan ortiq (2004). Eksponatlar
Surxondaryo viloyatining eng qadim zamonlardan hozirgacha boʻlgan tarixi va
madaniyati haqida hikoya qiladi: turli davrlarga oid zargarlik buyumlari, turli davrlarda
zarb qilingan tangalar, hunarmandlik buyumlari, ganch oʻymakorligi, meʼmoriy
yodgorliklar qoldiqlari, sopol buyumlar, haykalchalar, toʻqimachilik dastgohlari, uy
anjomlari, ish qurollari mavjud. Muzey madaniy-maʼrifiy ishlarni amalga oshiradi,
koʻrgazmalar tashkil etadi, ilmiy ishlar nashr qiladi, boshqa koʻpgina ilmiy
muassasalar bilan hamkorlikda faoliyat olib boradi.2019-yil 29-oktyabrda davlatimiz
rahbarining tashabbusi bilan viloyatda madaniyat, adabiyot, sanʼat sohalarini
rivojlantirishga alohida eʼtibor qaratilganligi, Voha tarixini, sanʼat asarlarini oʻzida
jamlab, 85 yildan buyon xizmat qilib kelayotgan viloyat oʻlkashunoslik muzeyiga
Surxondaryo viloyati tarixi va madaniyati davlat muzeyi nomi berilgan hamda uning
kolleksiyalarini saqlash va tashrif buyuruvchilar uchun barcha shart-sharoitlar
yaratilgan yangi muhtasham binoga koʻchirilgan[1].Azaldan muzeylarga oʻtmish va
kelajakni bogʻlovchi koʻprik sifatida qaralgan. Termiz shahridagi Arxeologiya muzeyi
tashkil etilganiga 20 yil toʻldi. Shu muddatda u Markaziy Osiyodagi eng yirik
arxeologiya muzeyi va oʻziga xos maʼnaviyat markazlaridan biri sifatida tanildi.
Muzey fondi ancha boyigan, yaʼni 110 mingga yaqin eksponatni oʻzida jamlagan.
Fransiyaning mashhur Luvr muzeyi esa dunyoning eng yirik hamda boy tarixga
ega muzeylari sirasiga kiradi. Muzeydan jahon tarixi, madaniyati, sanʼatining eng nodir
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
308
ISSN:3030-3621
durdonalari oʻrin olgan. Sayyohlar oqimi boʻyicha ham eng koʻp turist tashrif
buyuradigan manzillardan. Shuningdek, bu muzeyda turli mintaqa va sivilizatsiyalarga
oid koʻrgazmalar, madaniyat kunlari, noyob eksponatlar namoyishlari tashkil etiladi.
Eʼtiborlisi, shu yilning 23-noyabr kuni Fransiyadagi Luvr muzeyida ilk bor
Oʻzbekistonning boy merosiga bagʻishlangan koʻrgazma ochiladi. “Oʻzbekiston
vohalarining xazinalari. Karvon yoʻllari chorrahasida” deb nomlanuvchi koʻrgazmada
Oʻzbekiston hududidan oʻtgan Buyuk ipak yoʻli va u boʻylab qad rostlagan
sivilizatsiyalar haqida hikoya qilinadi. Namoyishga qoʻyiladigan eksponatlar
davriyligi esa qariyb ikki ming yillik davrni qamrab oladi.
Xususan, Oʻzbekistonning 16 ta muzeyidan 138 dona osori atiqa, shuningdek,
dunyoning yetakchi muzeylarida saqlanayotgan va Oʻzbekistonning janubiy
hududidan topilgan 31 ta tarixiy ashyo ham namoyish etiladi. Termiz arxeologiya
muzeyidan sakkiz dona noyob eksponat koʻrgazmaga qoʻyiladi. Birinchisi Budda
haykali boʻlib, eramizning I-II asrlariga oid bu eksponatni oʻtgan asrning 30-yillari
oxirida Termiz tumanidagi Fayoztepa yodgorligidan taniqli arxeolog M.Ye.Masson
boshchiligidagi ekspeditsiya topgan.
Ikkinchi eksponat — milodiy II-III asrlarga tegishli binoning meʼmoriy bezagi
oq gips toshdan oʻyib ishlangan. Termiz tumani Ayritom yodgorligidan topilgan bu
eksponatda yurib ketayotgan fil tasvirlangan. Uning ustida boʻrtma holatda ishlangan
yopinchiq boʻlib, old ikki oyogʻi toʻliq koʻrsatilgan, orqa qismida esa bir oyogʻi
saqlangan. Eksponatning old qismida boʻrtma shakldagi nilufar guli tasviri koʻzga
tashlanadi. Ashyoning yon qismida yana bir filning faqat boshi va oldingi bitta oyogʻi
tasvirlangan.
Milodning boshlariga oid koʻpgina yodgorliklarda fil tasvirli peshtoqlar hamda
haykalchalar, nilufar guli surati tushirilgan noyob ashyolar uchraydi. Bu ham oʻz
davrida Janubi-sharqiy Osiyo davlatlari bilan mushtarak madaniy aloqalar
oʻrnatilganini isbotlaydi. Luvr muzeyidan joy olishi kutilayotgan ashyolardan yana biri
— Eski Termiz hududidagi Chingiztepa yodgorligidan topilgan, ikki kishi tasviri
tushirilgan barelyef.
Milodiy II-III asrlarga tegishli bu eksponatning toʻrtburchak shakldagi yuza
qismida dastlab erkak kishi tasviri ishlangan. Ikkinchisi oʻng qoʻlida gul koʻtargan ayol
boʻlib, qulogʻiga katta sirgʻa taqilgan. Nafaqat yurtimizda, balki xorijda ham
milodning V-VII asriga oid mashhur Bolaliktepa devoriy suratlari haqida yaxshi
bilishadi. Maktab darsliklarida ham oʻquvchilarga bu mavzuda maʼlumot berilgan.
Bolaliktepa mahalliy katta yer egasining koʻshki — qarorgohi vazifasini bajargan.
Mazkur koʻshkning markaziy xonalaridan biri devorida bazm marosimi aks
etgan devoriy suratlarni koʻrish mumkin. Tasvirlarda 40 dan ortiq odam qiyofasi oʻsha
davrning mohir rassomlaridan biri tomonidan nozik ifodalar bilan chizilgan. Suratning
yuza qismida restavratsiya va konservatsiya ishlari olib borilgan. Termiz arxeologiya
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
309
ISSN:3030-3621
muzeyida namoyishga qoʻyilgan eksponatlar orasida ayollarning turli davrlarga oid
taqinchoqlari, bilaguzuklar, surmadonlar, munchoqlar, oynalar salmoqli oʻrin
egallaydi.Mazkur muzeyda turfa tarixiy davrlarni oʻz ichiga olgan 9 ta zal mavjud
boʻlib, ikkinchi zalda Surxon vohasi hududidan topilgan tosh va bronza davriga oid
noyob topilmalar qoʻyilgan. Luvrda koʻrgazmaga qoʻyilishi kutilayotgan eksponatlar
orasida miloddan avvalgi III va milodiy I asrlarga oid ayollar shoda munchogʻi hamda
bronza oyna ham bor. Termiz arxeologiya muzeyi eksponatlari orasida yana ikkita
eksponat Fransiya muzeyiga qoʻyilishi uchun tanlab olingan. Ular X-XII asrlarga doir
eksponatlardir.
Bu eksponatlarda oʻziga xos tarzda bezak berish sanʼati ifodalangan, islomiy
bezakdorlik namunasi qoʻllangan. Luvrda Oʻzbekistonning janubiy hududlaridan
topilgan, qariyb 5 ming yillik vaqt davomidagi davrlarni oʻzida ifoda etuvchi noyob
eksponatlar namoyishi kelgusi yilning bahoriga qadar davom etadi. Bu eksponatlar
orqali Oʻzbekistonning shonli, buyuk tarixi dunyoga qayta yuz ochib, sayyohlar oqimi
yanada ortishida davom etaveradi.
1. Virtual reallik (VR) va kengaytirilgan reallik (AR) texnologiyalaridan
foydalanish
VR texnologiyasi: Tashrif buyuruvchilarga o’tmish davrlariga «sayohat qilish»
imkonini beradi. Masalan, qadimgi Yunon-Baqtriya davriga oid joylarni virtual tarzda
ko’rish mumkin.
Uzreport+3
Исторический музей+3
Исторический музей+3
AR texnologiyasi: Haqiqiy dunyo ob’ektlariga raqamli ma’lumotlarni qo’shish
orqali eksponatlar haqida qo’shimcha ma’lumotlar taqdim etadi.
Исторический музей
2. 3D modellashtirish va гologrammalar
3D modellashtirish: Noyob va qimmatbaho eksponatlarning aniq virtual
nusxalarini yaratish imkonini beradi.
Xs.uz+4
Исторический музей+4
Исторический музей+4
Гologrammalar: Bu texnologiya orqali eksponatlar yanada jonli va ta’sirchan
tarzda namoyish etiladi.
Исторический музей+1
Исторический музей+1
3. Raqamli arxivlash va ma’lumotlarni saqlash
Raqamli arxivlash: Muzey kolleksiyalarini raqamli formatga o’tkazish, ularni
saqlash va kerak bo’lganda foydalanish imkonini yaratadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
310
ISSN:3030-3621
Исторический музей
4. Ijtimoiy tarmoqlar va onlayn platformalarda faoliyat
Ijtimoiy tarmoqlar: Instagram, Facebook, Twitter kabi platformalarda muzey
faoliyatini targ‘ib qilish, yangi ko’rgazmalar va tadbirlar haqida ma’lumot berish
mumkin.
Uza.uz+9
Исторический музей+9
Исторический музей+9
Onlayn platformalar: Muzeyning rasmiy veb-sayti yoki mobil ilovasi orqali
virtual turlar va interaktiv ko’rgazmalar tashkil etish mumkin.
Исторический музей
5. Audiogidlar va interaktiv qo'llanmalar
Audiogidlar: Tashrif buyuruvchilar uchun eksponatlar haqida audio ma’lumotlar
taqdim etish.
Kun.uz+4
Исторический музей+4
Исторический музей+4
Interaktiv qo’llanmalar: Mobil ilovalar orqali foydalanuvchilarga eksponatlar
haqida qo’shimcha ma’lumotlar va interaktiv tajribalar taqdim etish.
6. Ta’lim va ilmiy-tadqiqot faoliyatini qo’llab-quvvatlash
Ta’lim dasturlari: Maktablar va oliy o’quv yurtlari uchun maxsus ta’lim
dasturlari ishlab chiqish.
Ilmiy-tadqiqot faoliyati: Muzey fondlaridan ilmiy tadqiqotlar uchun foydalanish
imkoniyatlarini yaratish.
Исторический музей
7. Madaniy merosni saqlash va targ‘ib qilish
Madaniy merosni saqlash: Tarixiy obidalarni restavratsiya qilish va ularni
muzey kolleksiyalariga qo’shish.
Исторический музей+2
Uzreport+2
Kun.uz+2
Targ‘ib qilish: Madaniy merosni keng ommaga tanitish uchun turli tadbirlar va
ko’rgazmalar tashkil etish.
Uzreport+3
Исторический музей+3
Исторический музей+3
Foydalanilgan adabiyotlar:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
311
ISSN:3030-3621
1.
Xolmatov, A. M. (2022). Sun’iy intellekt asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya
nashriyoti.
2.
Kitobda sun’iy intellekt tushunchalari, asosiy algoritmlar va ularning amaliy
qo‘llanilishi keltirilgan.
3.
Islomov, R. I., & Jo‘rayev, M. R. (2021). Telegram botlar va ularning
dasturlashtirilishi. Toshkent: TDYU nashriyoti.
4.
Telegram bot yaratish va ularga funksiyalar qo‘shish bo‘yicha amaliy qo‘llanma.
5.
Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th
ed.). Pearson Education.
6.
Sun’iy intellekt nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha asosiy manba.
7.
Jurafsky, D., & Martin, J. H. (2023). Speech and Language Processing (3rd ed.).
Stanford University.
8.
Natural Language Processing (NLP) asoslari.
9.
OpenAI.
(2024).
OpenAI
API
Documentation.
Retrieved
from:
https://platform.openai.com/docs
10.
ChatGPT va boshqa AI modellarini Telegram botga integratsiya qilish bo‘yicha
rasmiy hujjat.
