Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
271
ISSN:3030-3621
MODUL TUSHUNCHASI, STANDART KUTUBXONALAR, SYS VA COPY
MODULI
Denov tuman maktabgacha va maktab
ta’limi tashkilotiga qarashli 51-umumiy
o’rta talim maktabi Informatika fani o‘qituvchisi
XOLTURAYEV ZUHRIDDIN
Annotatsiya:
Ushbu maqola Python dasturlash tilida modul tushunchasi,
standart kutubxonalar, xususan, sys va copy modullarining ahamiyatini yoritadi.
Modullarning turlari, ularni dasturga ulash usullari va standart kutubxonalarning roli
batafsil tushuntirilgan. sys moduli orqali Python interpretatori muhitiga kirish va
buyruq qatori argumentlari bilan ishlash, copy moduli orqali esa obyektlarni nusxalash
usullari misollar yordamida ko‘rsatilgan. Ushbu maqola Python dasturlash tilida modul
tushunchasini o‘zlashtirish va standart kutubxonalardan samarali foydalanishni istagan
dasturchilar uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
python, modul, paket, standart kutubxona, sys, copy, import,
sayoz nusxa, chuqur nusxa, dasturlash
Python dasturlash tili zamonaviy dasturlash olamida o‘zining soddaligi, o‘qilishi
osonligi va keng qo‘llanilishi bilan alohida o‘ringa ega. Pythonning kuchli
tomonlaridan biri uning boy kutubxonasi va ma'lumotlar tuzilmalaridir. Ushbu bob
sizni Python dasturlash tilidagi ma'lumotlar tuzilmalari va standart modullar bilan
tanishtiradi. Siz ro‘yxatlar, kortejlar, lug'atlar va to‘plamlar kabi asosiy ma'lumotlar
tuzilmalarini yaratish, ular ustida amallar bajarish, shuningdek, Pythonning standart
modullaridan samarali foydalanishni o‘rganasiz. Ushbu bobni o‘zlashtirish sizga
Python dasturlash tilida murakkab masalalarni yechishda va professional darajada kod
yozishda yordam beradi.
Standart kutubxona modullarini o‘rganishdan oldin Pythonda modul
tushunchasiga aniqlik kiritib olish lozim. Python tilida bir xil vazifani bajaruvchi
modullar yig`indisini bitta paketga joylashtirish mumkin. Shunday paketlardan biri
sifatida XML paketini misol qilib keltirish mumkin. Ushbu paket XML ning har xil
aspektlarini qayta ishlashga mo‘ljallangan modullardan tashkil topgan.
Python tilda dastur tuzishda modul atributlari modulda aniqlangan nomlar
bo‘lgan obyekt modul sifatida taqdim etiladi.
Bu misolda datetime moduli import qilinayapti. Import operatorining ishi
natijasida mazkur nomlar kengligida datetime nomi bilan obyekt paydo bo‘lyapti.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
272
ISSN:3030-3621
Python tilida modullar oddiy (Pythonda yozilgan) va kengaytiriladigan ya’ni
boshqa tilda yoziladigan masalan Python interpretatori yozilgan C dasturlash tilida
yozilgan modullarga bo‘linadi. Foydalanuvchi nuqtai nazarida ular ishlash tezligi bilan
farq qiladi. Satandart kutubxonada modul 2 xil variantda bo‘ladi: Pytonda yozigan yoki
C da. Bunga misol sifatida
pickle
va
cpickle
modullarini keltirish mumkin. Odatda
Pythonda oddiy modullar kengaytirilgan modullarga nisbatan ishlatishda qulay
hisoblanadi.
Modul funksiyalaridan foydalanish uchun uni boshqa dasturdan yuklash
(импортировать) mumkin. Dastlab standart kutubxonalar modullarini qanday
ishlatishni ko‘raylik.
Natija:
Bu misolda dastlab
sys
moduli import buyrug`i yordamida yuklanyapti.
sys
moduli Python interpretatoriga va uning muxitiga ya’ni tizimiga (system) tegishli
funksiyalardan tashkil topgan. Python
import sys
buyrug`ini bajarayotganda sys
modulini qidiradi. Bu holatda sys standart modullardan biri bo‘lganligi uchun, Python
uni qayerdan izlash kerakligini biladi. Agar bu oddiy modul, ya’ni Pythonda yozilgan
modul bo‘lganida edi, u holda Python uni
sys.path
ko‘rsatilgan kataloglardan izlagan
bo‘lar edi. Agar modul topilsa, undagi buyruqlar bajariladi va bu modul foydalanishga
(доступным) shay holatga keladi. sys modulidagi argv o‘zgaruvchisiga murojat qilish
nuqta orqali amalga oshiriladi ya’ni sys.argv. Bunday ifodalashning afzalligi dasturda
ishlatilishi mumkin bo‘lgan argv o‘zgaruvchisi bilan xatoliklar yuz bermaydi. sys.argv
qatorlar ro‘yxati hisoblanadi. U buyruqlar qatori argumentlaridan ya’ni buyruqlar
qatoridan dasturga uzatilgan argumentlardan tashkil topgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
273
ISSN:3030-3621
Python dasturida modullarni ulash
import
operatori orqali amalga oshirilishi
yuqoridagi misolda ko‘rdik. Modullarni ulashini ham 2 xil shakli mavjud: birinchisi
import
operatori orqali bo‘lsa, ikkinchisi
from-import
operatori orqalidir.
From…
import … operatori-
argv o‘zgaruvchisini dasturga to‘g`ridan-to‘g`ri yuklash uchun
hamda har doim sys.argv deb yozmaslik uchun, from sys import argv ifodasidan
foydalanish mumkin. sys modulida ishlatiladigan hamma nomlarni yuklash uchun
“from sys import *” buyrug`ini bajarish mumkin.
Standart kutubxonalar
Python tili standart kutubxonasining modullarini shartli ravishda mavzular bo‘yicha
quyidagi guruhlarga ajratish mumkin:
1.
Bajarish davri servislari. Modular: sys, atexit, copy, traceback, math, cmath,
random, time, calendar, datetime, sets, array, struct, intertools, locale, gettext.
2.
Siklni qayta ishlashni qo‘llab-quvvatlovchi. Modullar: pdb, hotshot, profile,
unittest, pydoc. Paketlar: docutils, distutils.
3.
OS (fayllar, protseslar) bilan ishlash. Modullar: os, os.path, getopt, glob, popen2,
shutil, select, signal, stat, tempfile.
4.
Matnlarni qayta ishlovchi. Modullar: string, re, StringIO, codecs, difflib, mmap,
sgmllib, htmllib, htmlentitydefs. Paket: xml.
5.
Ko‘p oqimli hisoblashlar. Modullar: threading, thread, Queque.
6.
Ma’lumotlarni saqlash. Arxivlash. Modullar: pickle, shelve, anydbm, gdbm, gzip,
zlib, zipfile, bz2, csv, tarfile.
7.
Platformaga tobe modullar. UNIX uchun: commands, pwd, grp, fcntl, resource,
termios, readline, rlcompleter. Windows uchun: msvcrt, _winreg, winsound.
8.
Tarmoqni qo‘llab-quvvatlash. Internet protokollari. Modullar: cgi, Cookie, urllib,
urlparse, htttplib, smtplib, poplib, telnetlib, socket, asyncore. Serverlarga misollar:
SocketServer, BaseHTTPServer, xmlrpclib, asynchat.
9.
Internetni qo‘llab-quvvatlash. Ma’lumotlar formatlari. Modullar: quopri, uu,
base64, binhex, binascii, rfc822, mimetools, MimeWriter, multifile, mailbox. Paket:
email.
10.
Python uchun. Modullar: parser, symbol, token, keyword, incpect, tokenize,
pyclbr, py_compile, compileall, dis, compiler.
11.
Grafik interfeys. Modul: Tkinter.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
274
ISSN:3030-3621
Ko‘pincha modullar o‘zida bir yoki bir nechta sinflarni saqlaydilar. Bu sinflar
yordamida kerakli tipdagi obyekt yaratiladi, lekin gap moduldagi nomlar haqida emas,
aksincha shu obtekt atributi haqida boradi. Bir nechta modullar faqat erkin obyetlar
ustida ishlash uchun umumiy bo‘lgan funksiyalardan iborat bo‘ladilar.
Sys moduli
Sys moduli Python interpretatorida dasturni bajaruvchi muhitdir. Quyida bu
modulni eng ko‘p qo‘llaniladigan obyektlari keltilgan:
Exit([c])-
dasturdan chiqish. Tugatishning raqamli kodini yuborish mumkin: agarda
dasturni tugatish muvafaqqiyatli amalga oshsa 0 ni yuboradi, aksincha bo‘lsa ya’ni
xatolik yuz bersa boshqa raqamlarni yuboradi.
Argv-
buyruqlar qatori argumentlari ro‘yxati. Oddiy holatda sys.argv[0] buyruqlar
qatoriga ishga tushirilgan dastur nomini va boshqa parametrlar yuboriladi.
Platform-
interpretator ishlaydigan platforma.
Stdin, stdout, stderr-
standart kiritish, chiqarish, xalolarni chiqarish. Ochiq faylli
obyektlar.
Version-
interpretator versiyasi.
Serecursionlimit(limit)-
rekursiv chaqirishlarni maksimal kiritish darajasini o‘rnatadi.
Exc_info()-
kiritish-chiqarish istisnosi haqida ma’lumot.
Copy moduli
Bu modul obyektlarni nusxalashga mo‘ljallangan funksiyalarga ega. Boshida
Pyhtonda sal sarosimaga solish uchun “paradoks” ni ko‘rib chiqish tavsiya etiladi.
lst1 = [0, 0, 0]
lst = [lst1] * 3
print(lst)
lst[0][1] = 1
print (lst)
Va biz kutmagan natija paydo bo‘ladi:
[[0, 0, 0], [0, 0, 0], [0, 0, 0]]
[[0, 1, 0], [0, 1, 0], [0, 1, 0]]
Gap shundaki bu yerda lst ro‘yxati shu ro‘yxatnining izohiga ega. Agarda rostdan ham
ro‘yxatni ko‘paytirmoqchi bo‘lsak, copy modulidagi copy() funksiyasini qo‘llash
kerak.
from copy import copy
lst1 = [0, 0, 0]
lst = [copy(lst1) for i in range(3)]
print (lst)
lst[0][1] = 1
print (lst)
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
275
ISSN:3030-3621
Endi kutilgan natija paydo bo‘ladi:
[[0, 0, 0], [0, 0, 0], [0, 0, 0]]
[[0, 1, 0], [0, 0, 0], [0, 0, 0]]
Copy modulida yuqori aniqalikda nusxalash uchun deepcopy() funksiyasi bor bu
funksiya yordamida obektlar butun imkoniyati bilan rekursiv nusxalanadi.
Math, cmath, random va os moduli.
Math va cmath modullarida haqiqiy va compleksli argumentlar uchun matematik
funksiyalar to‘plangan. Bu C tilida foydalaniladigan funksiyalar. Quyida math
modulining funksiyalari keltirilgan. Qayerda z harfi bilan argumentga belgilash
kiritilgan bo‘lsa, u cmath modulidagi analogik funksiya ham shunday belgilanishini
bildiradi.
Acos(z)-
arkkosinus z.
Asin(z)-
arksinus z.
Atan(z)-
arktangens z.
Atan2(y, x)-
atan(y/x).
Ceil(x)-
x ga teng yoki katta eng kichik butun son.
Cos(z)-
kosinus z.
Cosh(x)-
giperbolik x kosinusi.
e-
e konstantasi.
Exp(z)-
eksponenta (bu degani e**z)
Fabs(x)-
x absolute raqami.
Floor(x)-
xga teng yoki kichik eng katta butun son
Fmod(x,y)-
x ni y ga bo‘lgandagi qoldiq qism.
Frexp(x)-
mantisa va tartibni (m, i) juftligi kabi qaytaradi, m- o‘zgaruvchan nuqtali
son, i esa- x=m*2**i ga teng butun son bo‘ladi. Agarda 0-(0,0) qaytarsa boshqa paytda
0.5<=abs(m)<1.0 bo‘ladi.
Factorial(x)-
x ning faktoriali. N!=1*2*3*…*n
Hypot(x,y)-
sqrt(x*x+y*y)
Ldexp(m,i)-
m*(2**i).
Log(z)-
natural logarifm z.
Log10(z)-
o‘nlik logarifm z.
Log2(z)
-logarifm
ikki asosga ko‘ra z.
Modf(x)-
(y,q) juftlikda x ning butun va kasr qismini qaytaradi.
p-
pi konstantasi.
Pow(x,y)-
x**y.
Sin(z)-
z ning sinusi.
Sinh(z)-
z ning giperbolik sinusi.
Sqrt(z)-
z ning kvadrat ildizi.
Tan(z)-
z ning tangensi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
276
ISSN:3030-3621
Tanh(z)-
z ning giperbolik tangensi.
Trunc(x)-
x haqiqiy sonning butun qismini qaytaradi.
degrees(x)-
x ni radiandan gradusga o‘tkazish.
radians(x)-
x ni gradusdan radianga o‘tkazish.
Random moduli
Bu modul har xil taqsimotlar uchun tasodifiy raqamlarni generatsiya qiladi. Eng
ko‘p qo‘llaniladigan funksiyalari:
Random()-
[0.0, 1.0) yarim ochiq diapozondagi tasodifiy sonlarni generatsiya qiladi.
Choice(s)-
s ketma- ketlikdan tasodifiy elementni tanlab oladi.
Shuffle(s)-
s o‘zgaruvchan ketma-ketlik elementlarini joyiga joylashtiradi.
Randrange([start], stop, [step])-
renge(start, stop, step) diapozondagi tasodifiy butun
raqamni chiqaradi. Choice(range(start, stop, step)) ga analogik holatda.
Normalvariate(mu, sigma)-
normal holatda taqsimlangan ketma-ketlikdan raqamni
chiqaradi. Bu yerda mu- o‘rtacha, sigma-o‘rta kvadratli (sigma>0) sonlar.
Boshqa funksiyalar va uning parametrlarini hujjatlashdan aniqlab olish mumkin.
Modulda qandaydir holatga tasodifiy raqamlar generatorini joylashtirishga imkon
beruvchi seed(n) funksiyasi ham mavjud. Masalan: agarda bitta tasodifiy raqamlar
ketma-ketligidan ko‘p marta foydalanishga ehtiyoj sezilsa.
Time va Sets moduli
Time moduli
joriy vaqtni olish uchun va vaqt formatlarini o‘zgartirish uchun
fuksiyalarni taqdim etadi.
Sets moduli
to‘plamlar uchun ko‘rsaatgichlar tipini amalga oshiradi. Quyidagi
misol bu moduldan qanday foydalanish mumkinligini ko‘rsatadi. Su rinda bilishimiz
kerakki, Python 2.4 va undan yuqori versiyalarda set tipi sets o‘rniga kiritilgan.
import sets
A = sets.Set([1, 2, 3])
B = sets.Set([2, 3, 4])
print (A | B, A & B, A - B, A ^ B)
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
277
ISSN:3030-3621
for i in A:
if I in B: print (i,)
Natijada:
Set([1, 2, 3, 4]) Set([2, 3]) Set([1]) Set([1, 4])
2 3
Array va struct modullari
Bu modullar past darajali massiv va korsatgichlar tuzilmasini amalgam oshiradi.
Ularning asosiy vazifasi- ko‘rsatgichlarning ikkilamchi formatlarini ko‘rib chiqish.
Xulosa
Modullar Python-da kodni tashkillashtirish va qayta ishlatish uchun muhim
vositadir. Python-ning standart kutubxonasi turli xil vazifalarni bajarish uchun
mo‘ljallangan ko‘plab modullarni o‘z ichiga oladi. sys moduli Python interpretatori
bilan o‘zaro aloqa qilish uchun, copy moduli esa obyektlarni nusxalash uchun
ishlatiladi. Ushbu modullarni tushunish va ulardan foydalanish Python dasturlash
ko‘nikmalarini oshirishga yordam beradi. “Pythonda ma’lumotlar tuzilmasi va tilning
standart modullari”deb atalib bunda ro‘yxat, kortej, lug`at va to‘plam tushunchalari va
ularni qanday yaratish mumkinligi ular ustida amallar bajarish haqida ma’lumotlar
keltirilib misollar yordamida tushuntirilgan. Shuningdek, bu bobda modul tushunchasi,
Python dasturining juda boy kutubxonaga ega ekanligi haqidagi ma’lumotlar berilgan
bo‘lib, ko‘plab modullar shu jumladan sys, copy, time, math, cmath, random, os
modullari ularning funksiyalari va qo‘llanilishi haqida yozilib, misollar keltirish
yordamida tushuntirilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Федеральный государственный образовательный стандарт основного общего
образования [Текст] / М-во образования и науки Рос.Федерации. —М.:
Просвещение, 2011. - 48 с.
2.
Семакин И.Г. Информатика. Базовый курс. 7-9 классы / И.Г.Семакин идр.– 2-
е изд., испр. и доп. – М.: БИНОМ. Лаборатория знаний, 2004.
3.
Бауэр Ф.Л., Гооз Г. Информатика. Вводный курс: Пер. с нем. / Под ред.
4.
А. П. Ершова. — М.: Мир, 1976.
5.
Дородницын А. А. Информатика: предмет и задачи // Кибернетика.
Становление информатики. — М.: Наука, 1986.
6.
"Экономика и социум" №2(93)-2 2022 www.iupr.ru 449
7.
Ершов А. П., Звенигородский Г. А., Первин Ю.А. Школьная информатика
(концепции, состояние, перспективы). — Новосибирск, ВЦ СО АН СССР,
1979.
