Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
258
ISSN:3030-3621
6-7 YOSHLI BOLALALARNING YOSHGA XOS PEDAGOGIK-
PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI.
Abduxolisova Gulsanam O`ktambek qizi
Andijon davlat pedagogika instituti “Ta’lim va tarbiya nazariyasi va
metodikasi (maktabgacha ta’lim)1-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi va
pedagogikasini o’rganish yo’lida nimalarga e’tibor berish kerakligi, maktabgacha
yoshdagi bolalarning psixologik xususiyatlari har tomonlama o'rganilib, turli
tomonlardan ko'rib chiqildi. Bolaning o'ziga xos xususiyatlarga, xarakterga va
temperamentga ega bo'lgan noyob shaxs ekanligini, shuningdek, maktabgacha
yoshdagi bolalarga xos bo'lgan ba'zi psixologik xususiyatlar haqida yoritilgan.
Kalit so’zlar:
Maktabgacha ta'lim, xarakter, temperament, agressiya, negativizm,
fikrlash, nutq, diqqat, xotira, tasavvur, oila, o'yin, psixolog, ruhiyat, omil, bolalik,
bolalar psixologiyasi.
Аннотация:
В данной статье всесторонне изучена и рассмотрена с разных
сторон психология детей дошкольного возраста и на что следует обратить
внимание при их обучении, психологические особенности детей дошкольного
возраста. Подчеркивается тот факт, что ребенок является уникальной личностью
со своими особенностями, характером и темпераментом, а также некоторыми
психологическими особенностями, характерными для детей дошкольного
возраста.
Ключевые слова:
Дошкольное образование, характер, темперамент,
агрессивность, негативизм, мышление, речь, внимание, память, воображение,
семья, игра, психолог, психика, фактор, детство, детская психология.
Abstract:
In this article, the psychology of preschool children and what to pay
attention to in their learning, the psychological characteristics of preschool children
were comprehensively studied and considered from different angles. The fact that the
child is a unique individual with his own characteristics, character and temperament,
as well as some psychological characteristics characteristic of preschool children is
highlighted.
Keywords:
Preschool education, character, temperament, aggression,
negativism,thinking, speech, attention, memory, imagination, family, game,
psychologist, psyche, factor, childhood, child psychology.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoev “ O‘zbekiston – 2030”
strategiyasida maktabgacha ta’lim tizimini yanada takomillashtirish borasida qarorlar
qabul qildi. Unda ilgʻor xorijiy tajribani hisobga olgan holda bolalarni har tomonlama
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
259
ISSN:3030-3621
intellektual, axloqiy, estetik va jismoniy rivojlantirish sharoitlarini yaratish,
maktabgacha ta’lim sifatini oshirish, maktabgacha ta’lim muassasalarida bolalarni
maktabga sifatli tayyorlashni tubdan yaxshilash, ta’lim-tarbiya jarayoniga jahon
amaliyotida keng qoʻllaniladigan zamonaviy ta’lim dasturlari va texnologiyalarini
joriy etish, pedagogik kadrlarni tayyorlash va malakasini oshirishni ta’minlash
boʻyicha farmoyish qabul qilindi. XXI asrda jahon miqyosida ta’lim barqaror
taraqqiyotni ta’minlovchi asosiy omil sifatida e’tirof etilib, 2030-yilgacha belgilangan
xalqaro ta’lim konsepsiyasida “sifatli ta’lim olish va ijodiy qobiliyatni ragʻbatlantirish”
dolzarb vazifa sifatida belgilandi
1
.
6-7 yoshli bolalar hayotdagi qiziqarli bosqich ostonasida turishadi. Ularga dunyo,
atrof-muhit, san'at va g'azabni bilish imkoniyati ochiladi. Va eng muhimi, ular asta –
sekin keyingi muhim voqeaga-maktabda o'qishga tayyorgarlik ko'rishmoqda. Bu,
shuningdek, bola hayotidagi yana bir muhim davr.
6-7 yoshli bolalarning psixologik xususiyatlari 5 yoshdan boshlangan bolalar
rivojlanishining muhim davri davom etishi bilan ifodalanadi. Va bu kelajakda bola
ruhiyatining boshqa muhim xususiyatlari uchun asos bo'ladigan va yaqinlashib
kelayotgan maktabga tayyorlikni shakllantiradigan muhim psixologik shakllanishlar
ishlab chiqiladigan va o'rnatiladigan davr.
Maktabgacha yoshdagi bolaning asosiy ehtiyoji tengdoshlari va kattalar bilan
muloqotga aylanadi.Yetakchi faoliyat, avvalgi yosh davrida bo'lgani kabi, rolli o'yin
bo'lib qolmoqda. Ushbu yoshdagi o'yinning o'ziga xos xususiyati shundaki, bolalar
o'yinlarda atrofdagi dunyodagi asosiy hayotiy vaziyatlarni ko'rsatadigan odamlarning
murakkab o'zaro ta'sirini o'zlashtira boshlaydilar va yo'qotadilar. O'yinlar
murakkablashadi, ba'zida ular kattalar uchun har doim ham mavjud bo'lmagan alohida
ma'noga ega. Shu bilan birga, bolalar butun o'yin maydonini, o'yinning barcha
ishtirokchilarini to'liq kuzatib borishlari va kerakli o'yin harakatlariga qarab xatti-
harakatlarini yoki rollarini o'zgartirishlari mumkin
2
.
Shuni ham ta'kidlash kerakki, 7 yoshga kelib, bola yana bir "yosh inqirozi"ga
kiradi. Ushbu davrning asosiy tashqi ko'rsatkichi "bolalarning zudlik bilan yo'qolishi"
deb ataladi, bu odob-axloq, krivlyaniya va payasnichaniya bilan ifodalanadi. Ushbu
xatti-harakatlar bolaning travmatik his-tuyg'ulari va tajribalaridan psixologik himoya
vazifasini bajaradi. Ya'ni, bola o'zining "qasddan" xatti-harakati bilan kattalarga
nimanidir ko'rsatishni xohlaydi.
6-7 yoshli bolalarning psixologik rivojlanishida nimalarni ko`rish mumkin:
1
SH. M. Mirziyoyev. “O’zbekiston-30” strategiyasi to’g’risida. Toshkent shahri, 2023-yil 23-
sentabr
2
Z.T. Nishanova, N.G. Kamilova, D.U. Abdullayeva, M.X. Xolnazarova
“Rivojlanish psixologiyasi”. T-2018.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
260
ISSN:3030-3621
Idrok.
Idrok o'z rivojlanishini davom ettiradi, mazmunli bo'ladi,maqsadli, tahlil qiluvchi.
Ya'ni, bola kuzatish, ko'rib chiqish, qidirish kabi ixtiyoriy (mazmunli, yo'naltirilgan)
harakatlarga qodir. Ushbu yoshda hissiy standartlar to'liq o'zlashtiriladi: shakli, rangi,
kattaligi. Kosmosni idrok etishning rivojlanishi davom etmoqda. Maktabgacha
tarbiyachi quyidagi tushunchalar bilan ishlaydi: pastga, yuqoriga, boshqa tomonga.
Shuningdek, o'ng va chap g'oyalar allaqachon aniq shakllantirilishi kerak.
Xotira.
Ushbu yoshga kelib, bola yo'naltirilgan idrok va e'tiborni shakllantirganligi
sababli, natijada xotira o'zboshimchalik bilan bo'ladi. Ya'ni, maktabgacha tarbiyachi
mustaqil ravishda o'z maqsadini qo'yadi: eslab qolish yoki eslash. Ushbu qobiliyat
aqliy funktsiyalarni rivojlantirishda eng muhimlaridan biridir, chunki u bolaning (va
keyinchalik kattalarning) butun hayoti davomida o'rganish qobiliyatiga olib keladi.
Bolaning biror narsani eslab qolish istagi faol ravishda rag'batlantirilishi va
yo'naltirilishi kerak. Ushbu qobiliyat bir vaqtning o'zida bir nechta boshqa
yo'nalishlarni rivojlantiradi: fikrlash, e'tibor, tasavvur. Kattalarning vazifasi bolalarga
tasniflash va guruhlash kabi yodlash usullarini o'rgatishdir.
Fikrlash.
Hali ham asosiy narsa vizual majoziy fikrlash-og'zaki tavsif tasviridagi mavzu
g'oyasi. Ammo asta-sekin og'zaki va mantiqiy fikrlash shakllanadi, ya'ni so'zlar bilan
ishlash va fikrlash mantig'ini tushunish qobiliyati. Ammo bu xususiyat faqat kattalar
yordamida rivojlanadi, chunki bu yoshda bola taqqoslashda mantiqsiz fikrlashga ega
(masalan, ob'ektlarning kattaligi va soni). Shuni ta'kidlash kerakki, og'zaki-mantiqiy
fikrlash faqat o'smirlik davrida to'liq shakllanadi.
Tasavvur.
Bola hayotining bu davri tasavvurning maxsus faoliyati bilan tavsiflanadi.
Avvaliga bu faqat tasavvurni qayta tiklash edi, ya'ni har qanday ajoyib tasvirlarni
taqdim etishga imkon berdi va endi butunlay yangi tasvirlarni yaratishga qodir ijodiy
tasavvur paydo bo'ldi. Bu bolaning tasavvurini rivojlantirish uchun ayniqsa muhim
vaqt
3
.
Nutq.
Nutqning barcha qirralarini rivojlantirish davom etmoqda: grammatika, lug'at va
natijada nutq yanada bog'liq bo'ladi. Lug'at ko'paymoqda, bolalar umumlashtiruvchi
ismlardan faol foydalanadilar, sinonimlar, antonimlar va sifatlardan foydalanadilar.
Agar ular bola bilan ko'p muloqot qilsalar va o'qishsa, unda bu yoshga kelib monologik
3
Лисина М.И. “Проблема онтогенеза обшения”. С. 89-100.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
261
ISSN:3030-3621
nutq (tushuntirish va tavsiflovchi nutq) ham , muloqotda ishtirok etish qobiliyati ham
yaxshi shakllangan bo'lishi kerak.
6-7 yoshli bolalarning yoshga xos pedagogik xususiyatlari qanday rivojlanadi:
1. Ta’limga qiziqishning shakllanish.
Maktabga kirish bilan bolalarda rasmiy o‘qishga bo‘lgan qiziqish shakllana
boshlaydi.O‘qituvchining roli muhim – u bolaning o‘qishga nisbatan munosabatini
belgilab beradi.Qiziqarli metodlar bolada o‘rganishga nisbatan ijobiy munosabat
uyg‘otadi.
2. Bilishga intilish va savol berishga moyillik
Bolalar juda ko‘p savollar beradi – bu bilishga qiziqish belgisi.Ta’lim jarayonida
bu holatni qo‘llab-quvvatlash muhim (masalan, savollarga erkin javob berish imkonini
yaratish)
4
.
3. Faol o‘yin orqali o‘rganish
O‘yinlar – asosiy o‘quv vositasi. Bu yoshda bolalar o‘yin orqali bilim
oladilar.Darslarni o‘yin shaklida tashkil etish ta’lim samaradorligini oshiradi.
4. Ko‘rgazmali ta’limga ehtiyoj
Bolalar konkret va ko‘rgazmali materiallar yordamida yaxshi o‘rganadilar.Rangli,
jonli, tasvirli materiallar ularning tushunishini osonlashtiradi.
5. Amaliy faoliyatga tayanch
Bilimlar amaliy faoliyat bilan bog‘langanida yaxshi o‘zlashtiriladi (chizish,
yasash, qo‘l mehnati).Harakat bilan bog‘liq mashg‘ulotlar o‘quv jarayonida foydali.
6. Ijobiy baholashga sezuvchanlik
Rag‘bat (maqtov, yulduzcha, yaxshi baho) bolani o‘rganishga undaydi.Tanbeh
yoki salbiy munosabat o‘quv faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi
7. Mashg‘ulot davomiyligining muhimligi
Diqqatni uzoq ushlab turolmaydi – mashg‘ulotlar qisqa, qiziqarli bo‘lishi kerak.
15–20 daqiqadan ortiq darslar diqqatning pasayishiga olib keladi.
Xulosa
Shunday qilib, 6–7 yoshli bolalarning pedagogik-psixologik rivojlanishida
kognitiv, emotsional va ijtimoiy jarayonlarning uyg‘unligi muhim o‘rin tutadi. Ta’lim
berishda ularning yoshiga mos metod va yondashuvlardan foydalanish kerak.6-7 yoshli
bolalarga bilim berishda ularning psixologik va pedagogik xususiyatlarini bilish
tashkilot tarbiyachilaridan talab etiladi va shunga munosib malaka va bilimlarga ega
bo`lishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
4
Zokirova, M.N. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi. Toshkent: TDPU
nashriyoti
.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
262
ISSN:3030-3621
1.
SH. M. Mirziyoyev. “O’zbekiston-30” strategiyasi to’g’risida. Toshkent shahri,
2023-yil 23-sentabr
2.
Z.T. Nishanova, N.G. Kamilova, D.U. Abdullayeva, M.X. Xolnazarova
“Rivojlanish psixologiyasi”. T-2018.
3.
Лисина М.И. “Проблема онтогенеза обшения”. С. 89-100.
4.
Zokirova, M.N. (2020). Maktabgacha yoshdagi bolalar psixologiyasi. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
5.
Sherbakov A.I. “Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiyadan praktikum”.
Toshkent. 1991.
6.
“Yosh psixologiyasi va pedagogik psixologiya”: Pedagogik institut talabalari
uchun.
7.
Vygotskiy, L.S. (1983). Psixologiya razvitiya rebenka. Moskva: Pedagogika.
8.
Elkonin, D.B. (1971). Psixologiya obucheniya doshkol’nika. Moskva:
Prosveshcheniye.
9.
9.Muxina, V.S. (2003). Bolalar psixologiyasi. Toshkent: O‘qituvchi.
