Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
232
ISSN:3030-3621
YOSH BOLALAR VA O‘SMIRLARDA ADHD (DIQQAT ETISHMASLIGI
VA GIPERAKTIVLIK BUZILISHI)
Shukurlayeva Mashxura Farxodovna
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat
tibbiyot instituti. Buxoro, O‘zbekiston.
e-mail:
Annotatsiya
Ushbu maqola yosh bolalar va o‘smirlarda ADHD (Diqqat
Etishmasligi va Giperaktivlik Buzilishi) kasalligining belgilari, tashxisi va davolash
usullarini yoritadi. ADHD ning ta'lim va ijtimoiy rivojlanishga ta'siri, uning bola va
o‘smirlarning kundalik hayoti, o‘qish va ijtimoiy munosabatlaridagi qiyinchiliklari
bilan bog‘liq muammolar tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada zamonaviy terapevtik
yondashuvlar, shu jumladan psixoterapiya, farmakologik davolash va muhitni
moslashtirish orqali simptomlarni kamaytirish usullari haqida ma'lumot berilgan.
Maqola ota-onalar, o‘qituvchilar va sog‘liqni saqlash mutaxassislari uchun foydali
bo‘lib, yoshlar o‘rtasida ADHD ning samarali boshqarilishi va ijtimoiy moslashuvini
ta’minlashga qaratilgan.
Kalit so’zlar
iqqat Etishmasligi va Giperaktivlik Buzilishi (ADHD), Yosh
bolalar, O‘smirlar, Psixologik rivojlanish, Tashxis, Davolash usullari, Giperaktivlik,
Diqqat yetishmasligi
СДВГ (НАРУШЕНИЕ ДЕФИЦИТА ВНИМАНИЯ И
ГИПЕРАКТИВНОСТИ) У ДЕТЕЙ И ПОДРОСТКОВ
Шукурлаева Машхура Фарходовна
Бухарский государственный медицинский институт
имени Абу Али ибн Сино. Бухара, Узбекистан.
e-mail:
Аннотация:
В данной статье рассматриваются симптомы, диагностика и
методы лечения СДВГ у детей младшего возраста и подростков.
Проанализированы проблемы, связанные с влиянием СДВГ на образование и
социальное развитие, его трудностями в повседневной жизни, учебе и
социальных отношениях детей и подростков. В статье также представлена
информация о современных терапевтических подходах, включая психотерапию,
фармакологическое лечение и методы уменьшения симптомов путем адаптации
среды. Статья полезна для родителей, учителей и специалистов здравоохранения
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
233
ISSN:3030-3621
и направлена на обеспечение эффективного управления и социальной адаптации
СДВГ среди молодежи.
Ключевые слова:
Дефицит внимания и Гиперактивность (ADHD), Дети
раннего возраста, Подростки, Психологическое развитие, Диагностика, Методы
лечения, Гиперактивность, Дефицит внимания
ADHD IN YOUNG CHILDREN AND ADOLESCENTS
Shukurlayeva Mashxura Farxodovna
Bukhara State Medical Institute named after
Abu Ali ibn Sino. Bukhara, Uzbekistan.
e-mail:
Abstract:
This article covers the symptoms, diagnosis, and treatment of ADHD
in young children and adolescents. The impact of ADHD on education and social
development, problems associated with its impact on the daily lives, learning, and
social interactions of children and adolescents are analyzed. The article also provides
information on modern therapeutic approaches, including methods of reducing
symptoms through psychotherapy, pharmacological treatment, and environmental
adaptation. The article is useful for parents, teachers, and healthcare professionals,
aiming to ensure effective management and social adaptation of ADHD among young
people.
Keywords:
Attention Deficit Hyperactivity Disorder (ADHD), Young Children,
Adolescents, Psychological Development, Diagnosis, Treatment, Hyperactivity,
Attention Deficit Hyperactivity Disorder
Diqqat yetishmovchiligi va giperaktivlik buzilishi (ADHD - Attention Deficit
Hyperactivity Disorder) bolalar va o‘smirlarda keng tarqalgan neyropsikologik
buzilish bo‘lib, u diqqatni jamlashdagi qiyinchiliklar, giperaktivlik va impulsiv xatti-
harakatlar bilan tavsiflanadi. Ushbu buzilish ta’lim jarayoni, ijtimoiy aloqalar hamda
shaxsiy rivojlanishga sezilarli salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti
ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha taxminan 5-7% bolalar va o‘smirlarda ADHD
tashxisi qo‘yiladi, bu esa uning keng tarqalganligini ko‘rsatadi.
Dunyo bo‘yicha ADHD (diqqat yetishmovchiligi va giperkaktivlik buzilishi)
yosh bolalar va o‘smirlar orasida taxminan 5-7% darajasida tarqalgan. Ba'zi
mintaqalarda va tadqiqotlarda bu ko‘rsatkich 2% dan 10% gacha o‘zgarishi mumkin.
Erkaklar orasida ADHD ayollarga nisbatan taxminan 2-3 baravar ko‘proq aniqlanadi,
ammo qizlarda simptomlar kamroq aniq bo‘lishi sababli ularning tashxisi kamroq
bo‘lishi ehtimoli mavjud.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
234
ISSN:3030-3621
Davlatlar bo‘yicha farqlarga kelsak, AQSh va Yevropa mamlakatlarida ADHD
diagnostikasi va aniqlanish darajasi yuqori bo‘lib, taxminan 7-10% ni tashkil etadi.
Rivojlanayotgan mamlakatlarda esa bu ko‘rsatkich pastroq bo‘lishi mumkin, ammo bu
asosan kamroq tashxis qo‘yilishi va ma'lumot yetishmovchiligi bilan bog‘liq.
Davolash va tashxislash borasida ko‘pchilik bolalar ADHD bilan tashxis
qo‘yilgach, dorilar yoki turli terapiyalarni oladi. Biroq, butun dunyo bo‘yicha davolash
darajasi farq qiladi: rivojlangan mamlakatlarda ADHDga e'tibor va davolash ko‘proq
bo‘lsa, rivojlanayotgan mamlakatlarda tashxis qo‘yish va davolash imkoniyatlari
cheklangan.
Markaziy Osiyo va O‘rta Sharq: Arab davlatlarida bolalar o‘rtasida ADHD
tarqalishi 3 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan guruhda 7.8% dan 16% gacha bo‘lgan
oraliqda o‘zgaradi. Bu hududlarda ADHD erkaklarda ko‘proq uchraydi. Xitoy:
Xitoyning Shenzhen shahrida bolalar o‘rtasida ADHD tarqalishi 0.7% ni tashkil etadi.
Biroq, bu ma’lumotlar faqat bitta shaharni qamrab olgan bo‘lib, umumiy mintaqaviy
holatni to‘liq aks ettirmasligi mumkin. O‘zbekistonda ADHD bo‘yicha maxsus ilmiy
tadqiqotlar yoki statistika mavjud emas. Shu sababli, ADHD tarqalishi haqida aniq
raqamlar keltirish qiyin. Biroq, mintaqaviy ma’lumotlar asosida, O‘zbekistonda ham
ADHD holatlari mavjud bo‘lishi mumkinligini taxmin qilish mumkin. O‘zbekistonda
ADHD holati bo‘yicha aniq statistik ma’lumotlar mavjud bo‘lmasa-da, mintaqaviy va
xalqaro tadqiqotlar asosida bu holatning mavjudligi taxmin qilinadi. Erta tashxis
qo‘yish va davolash bolalarning rivojlanishiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Diqqat yetishmovchiligi, giperkativlik va impulsivlik — ADHD ning uch asosiy
simptomlaridir.
Diqqat yetishmovchiligi: Bemorda vazifalarni boshlash va yakunlashda
qiyinchilik, uzoq vaqt diqqatni bir nuqtada saqlay olmaslik kuzatiladi. U tez chalg‘iydi
va muhim ma’lumotlarga e’tibor qaratishda muammoga duch keladi.
Giperkativlik: Doimiy harakatda bo‘lish, tinimsiz o‘zini tutish, o‘rnida uzoq vaqt
o‘tirishga qiynalish kabi belgilari mavjud. Bemor ko‘pincha ortiqcha energiya bilan
harakat qiladi.
Impulsivlik: Qarorlarni o‘ylamasdan qabul qilish, boshqalarni to‘xtatib qo‘yish
yoki sabrsiz xatti-harakatlar ADHD simptomlari sifatida namoyon bo‘ladi.
ADHD etiologiyasi to‘liq aniqlanmagan bo‘lsa-da, uning yuzaga kelishida bir
nechta omillar muhim ahamiyatga ega:
Genetik moyillik: Oilaviy tarixda ADHD mavjudligi bemorda bu buzilishning
rivojlanish xavfini oshiradi.
Neyrobiologik omillar: Miya kimyoviy jarayonlari va neyrotransmitterlarning
faoliyatidagi buzilishlar, xususan dopamin va norepinefrin tizimlaridagi o‘zgarishlar,
kasallik paydo bo‘lishiga ta’sir ko‘rsatadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
235
ISSN:3030-3621
Homiladorlik davridagi zararli ta’sirlar: Onaning homiladorlik davrida tamaki
chekishi, spirtli ichimlik iste’moli yoki boshqa toksik moddalarga duchor bo‘lishi
bolaning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ijtimoiy va ekologik omillar: Stress, ijtimoiy muhit sharoitlari, kam
ta’minlanganlik kabi omillar ham ADHD rivojlanish xavfini oshiradi.
Diqqat yetishmovchiligi va giperkineziya buzilishi (ADHD) tashxisi kompleks
psixologik va nevrologik baholash usullari asosida qo‘yiladi. Diagnostika jarayonida
bolaning ota-onasi va o‘qituvchilarining kuzatuvlari, psixodiagnostik testlar hamda
klinik intervyular muhim rol o‘ynaydi. Bundan tashqari, ADHD tashxisini aniqlashda
boshqa ruhiy va nevrologik kasalliklar ehtiyotkorlik bilan istisno qilinadi, chunki
simptomlar ba’zida o‘zaro o‘xshashlik ko‘rsatishi mumkin.
ADHD ni samarali boshqarish ko‘p qirrali yondashuvni talab qiladi va quyidagi
asosiy komponentlarni o‘z ichiga oladi:
Farmakologik davolash: Metilfenidat, atomoksetin kabi psixostimulyator va
noradrenalin qayta yutish ingibitorlari simptomlarni kamaytirishda samarali
hisoblanadi.
Psixoterapiya: Xususan, xulq-atvor terapiyasi simptomlarni boshqarishda va
bolaning ijtimoiy ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega.
Ta’lim va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash: O‘quv jarayonini individual
xususiyatlarga moslashtirish, shuningdek, ijtimoiy muhitda qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlarini yaratish natijadorlikni oshiradi.
Oilaviy maslahatlar va treninglar: Oila a’zolarining ADHD xususiyatlari va
bolaga yordam berish usullari bo‘yicha bilimlarini oshirish, shuningdek, oilaviy
muhitni qo‘llab-quvvatlovchi holga keltirish muhimdir.
ADHD bo‘lgan bolalar o‘qishda qiyinchiliklarga duch kelishi, shuningdek,
do‘stlari bilan ijtimoiy munosabatlarda muammolar yuzaga kelishi mumkin. O‘smirlik
davrida esa o‘zini tutish va ijtimoiy munosabatlardagi buzilishlar ko‘proq namoyon
bo‘lib, bu esa ruhiy salomatlikka salbiy ta’sir ko‘rsatish xavfini oshiradi. Shuning
uchun erta tashxis va kompleks yondashuv orqali bu salbiy oqibatlarning oldini olish
muhimdir.
XULOSA
Yosh bolalar va o‘smirlarda ADHD — diqqat etishmasligi, giperaktivlik va
impul’sivlik kabi asosiy belgilar bilan namoyon bo‘ladigan keng tarqalgan
nevrodevelopmental buzilishdir. Ushbu holat bolaning o‘rganish, ijtimoiy
munosabatlar va kundalik faoliyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Erta tashxis va
kompleks yondashuv orqali, jumladan, psixologik, pedagogik va dori-darmon
muolajalari yordamida, ADHD simptomlarini samarali boshqarish mumkin. Ota-ona,
o‘qituvchi va mutaxassislarning hamkorligi yoshlarning hayot sifatini yaxshilashda
muhim ahamiyatga ega. Shuningdek, ADHD bo‘lgan bolalar uchun individual
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
236
ISSN:3030-3621
yondashuv va qo‘llab-quvvatlash dasturlari muvaffaqiyatli natijalar beradi va ularning
ijtimoiy-madaniy rivojlanishini rag‘batlantiradi.
ADHD bolalar va o‘smirlar orasida keng tarqalgan buzilish bo‘lib, uning erta tashxisi
va kompleks davolash yondashuvlarini qo‘llash bolalarning hayot sifatini sezilarli
darajada yaxshilashi mumkin. Shu bois, ota-onalar, o‘qituvchilar hamda sog‘liqni
saqlash mutaxassislari o‘rtasida samarali hamkorlik muhim hisoblanadi.
ADABIYOTLAR:
1.
Семенова Е. В., Кириллов Н. А. Этиология женского бесплодия
//Современные проблемы медицины и естественных наук. – 2018. – С. 79-83.
2.
Ernaeva G. X., Sattarov T. F., Maxamatjanova N. M. DIAGNOSTIC
SIGNIFICANCE
OF
PSYCHODIAGNOSTIC
EXAMINATIONS
OF
TAEKWONDO PLAYERS //Frontline Medical Sciences and Pharmaceutical
Journal. – 2023. – Т. 3. – №. 06. – С. 19-27.
3.
Мухаметзянова Р. О., Шагиева Э. И., Николаева Н. В. Депрессия–главная
болезнь XXI века //Сборник научных трудов молодых ученых и
специалистов. – 2022. – С. 395-39.
4.
Хаятов Р. Б., Велиляева А. С. Особенности развития и течения аффективных
расстройств при сахарном диабете //Достижения науки и образования. –
2020. – №. 5 (59). – С. 62-64.
5.
Lustman P. J. Anxiety disorders in adults with diabetes mellitus //Psychiatric
Clinics of North America. – 1988. – Т. 11. – №. 2. – С. 419-432.
6.
Maxamatjanova N. Principles of medical and psychological care of patients with
the acquired immune deficiency syndrome //Journal of the Neurological Sciences.
– 2019. – Т. 405. – С. 128.
7.
Hamraev B., Maxamatjanova N. Study and evaluation of the possibilities of
cognitive behavioral therapy in psychosexual disorders //Центрально-азиатский
журнал образования и инноваций. – 2023. – Т. 2. – С. 4.
8.
Hamraev B., Maxamatjanova N. Modern methods of treatment of sexual disorders
//Инновационные исследования в современном мире: теория и практика. –
2023. – Т. 2. – №. 15. – С. 73-74.
9.
Maxamatjanova N. M., Mirxaydarova F. S., Mirxaydarova S. M. Xavotir sindromi
rivojlanishida qandli diabetning ahamiyati //Прикладные науки в современном
мире: проблемы и решения. – 2023. – Т. 2. – С. 2.
10.
Maxamatjanova N., Ibodullayev Z. Therapy of post-stroke dementia on the
example of memantine //EUROPEAN JOURNAL OF NEUROLOGY. – 111
RIVER ST, HOBOKEN 07030-5774, NJ USA : WILEY, 2020. – Т. 27. – С. 1063-
1063.
11.
Surayyo, Yusuphodjayeva, and Gafurova Sabohat. "DEPRESSIVE-ANXIETY
DISORDERS IN PATIENTS WITH RHEUMATOID ARTHRITIS AND
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
237
ISSN:3030-3621
METHODS OF THEIR PSYCHOCORRECTION." Interpretation and researches
2.3 (2023): 9-16.
12.
Гафурова С., Юсупхаджаева С. ДИФФЕРЕНЦИАЛЬНЫЙ АНАЛИЗ
НЕВРОТИЧЕСКИХ
РАССТРОЙСТВ
ПРИ
СИНДРОМЕ
РАЗДРАЖЕННОГО
КИШЕЧНИКА
И
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ
МЕДИКО-ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ ПОДДЕРЖКИ ПРИ НИХ //Talqin va
tadqiqotlar. – 2023. – Т. 1. – С. 19.
13.
Ibodullayev Z. R. et al. EFFECTIVE PSYCHOPHARMACOLOGICAL
THERAPY IN ANXIETY-DEPRESSIVE DISORDERS //Open Access
Repository. – 2023. – Т. 4. – №. 3. – С. 241-246.
14.
Sh G. S. Ichак ta'sirlanish sindromidagi psixoemotsional buzilishlar va unda
psixoterapevtik yordam ko'rsatish //SOLUTIONS SOLUTIONS. – 2020.
15.
Gafurova S., Yusuphodjayeva S. DIFFERENTIAL ANALYSIS OF NEUROTIC
DISORDERS IN IRRITABLE BOWEL SYNDROME AND IMPROVEMENT
OF MEDICAL PSYCHOLOGICAL SUPPORT IN THEM //Science and
innovation. – 2023. – Т. 2. – №. D2. – С. 177-181.
16.
Гафурова С. Ш., Юсупходжаева С. Т. Identification of anxiety-phobic disorders
in irritable bowel syndrome and improvement of medical psychological support in
them. – 2024.
17.
Гафурова С. Ш., Юсупходжаева С. Т. ТРЕВОЖНО-ФОБИЧЕСКИЕ
РАССТРОЙСТВА ПРИ СИНДРОМЕ РАЗДРАЖЕННОГО КИШЕЧНИКА И
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ПСИХОТЕРАПИИ И ПСИХОФАРМАКОТЕРАПИИ
ПРИ НИХ. – 2024
