Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
175
ISSN:3030-3621
ISLOM SAVDO INSTRUMENTLARINI QO‘LLASHDA XORIJ
TAJRIBASIDAN SAMARALI FOYDALANISH YO‘NALISHLARI
Erminjonov Shahzodbek Erkinjon o‘g‘li
O‘zbekiston xalqaro islomshunoslik akademiyasi
Islom iqtisodiyoti va moliyasi mutaxassisligi
2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Maqolada islomiy moliya vositalari, xususan ijara muntahiya bit-
tamlik va murobahaning iste’mol bozorini rivojlantirishdagi roli tahlil qilinadi.
Avtomobil va maishiy texnika bozorida boshlang‘ich to‘lovsiz moliyalashtirish
tizimlari orqali iste’mol imkoniyatlarini kengaytirish, xorijiy tajribalar asosida
O‘zbekistonda bu modelni tatbiq etish istiqbollari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
bojxona to‘lovlarining iste’mol bozoriga ta’siri, islomiy moliya vositalari yordamida
import xarajatlarini kamaytirish va narxlarni barqarorlashtirish yo‘llari muhokama
qilinadi. Mazkur yechimlar iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashga
xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Islomiy moliya, ijara muntahiya bit-tamlik, murobahа, iste’mol
bozori, avtomobil moliyalashtirish, maishiy texnika, bojxona to‘lovlari, import.
Annotation:
The article analyzes the role of Islamic finance instruments,
particularly Ijara Muntahia Bittamleek and Murabaha, in developing the consumer
market. It examines the expansion of consumer opportunities through financing
systems without initial payments in the automobile and home appliance markets, and
considers the prospects of implementing this model in Uzbekistan based on foreign
experience. Additionally, the impact of customs duties on the consumer market, ways
to reduce import costs, and stabilize prices using Islamic finance tools are discussed.
These solutions contribute to economic growth and social stability.
Keywords:
Islamic finance, Ijara Muntahia Bittamleek, Murabaha, consumer
market, automobile financing, home appliances, customs duties, import.
Ijtimoiy va iqtisodiy sharoitlar o‘zgarayotgan bugungi kunda, ko‘plab
rivojlanayotgan mamlakatlar iste’mol bozorini rivojlantirish va moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash uchun islomiy savdo instrumentlariga qaratilgan
strategiyalarni ishlab chiqmoqdalar.
1
Islom moliyasining asosiy tamoyillari, jumladan
ribosiz va g‘ararsiz operatsiyalar amalga oshirish, moliyaviy xizmatlardan
foydalanishning yangi imkoniyatlarini yaratadi. Boshqa tomondan, iste’mol
bozorining kengayishi va aholining turli ijtimoiy qatlamlarining moliyaviy xizmatlarga
1
Siddiqi, M.N.Islamic Banking:Theory and Practice.Jeddah: Islamic Research and Training Institute, 2001. – 123 b.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
176
ISSN:3030-3621
kirish imkoniyatlarini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar kerak. Ushbu bo‘limda
avtomobil va maishiy texnikalarni boshlang‘ich to‘lovlarsiz ijara muntahiya bit-tamlik
asosida joriy etish orqali bozor hajmini oshirish masalasi ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
xorijiy tajriba va ularning ijobiy natijalari asosida o‘zbek sharoitida amalga oshirilishi
mumkin bo‘lgan takliflar ishlab chiqiladi.
Ijara muntahiya bit-tamlik – islomiy moliya tizimining ajralmas qismi bo‘lib, bu
moliyalashtirish modelida tovarni ma’lum muddatga ijaraga berish va muddat
tugagach, uning to‘liq egasiga aylanishi nazarda tutiladi. Ijara tizimining afzalliklari
juda ko‘p. Birinchi navbatda, foydalanuvchi tovarni sotib olishga imkoniyat bo‘lmasa
ham, undan foydalanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shuningdek, bu tizim, moliyaviy
tashkilotlarning tovarga bo‘lgan mulk huquqini saqlab qolishini ta’minlab, riski va
xavf-xatarlarni boshqarishda yordam beradi. Moliyaviy xizmatlar odatda foiz asosida
ishlab chiqilgan bo‘lsa, islomiy moliya vositalari foizsiz, har ikki tomon uchun foydali,
shaffof va ijtimoiy mas’uliyatli tizimni yaratadi.
Bunday tizimda maishiy texnika va avtomobillarni boshlang‘ich to‘lovlarsiz
sotishning eng katta afzalligi shundaki, xaridorlar faqatgina ijara to‘lovlarini amalga
oshirib, o‘zlariga zarur bo‘lgan mahsulotni foydalanishlari mumkin. Bu esa ko‘plab
oilalar uchun imkoniyatlarni kengaytiradi va mavjud xarid imkoniyatlarini taqdim
etadi. Shuningdek, islomiy ijara asosidagi moliyalashtirish tizimi, iste’mol bozorining
barqaror rivojlanishiga turtki bo‘lib, bozor hajmining oshishiga yordam beradi.
Xorijiy tajriba shuni ko‘rsatadiki, islomiy moliya vositalari orqali amalga
oshirilgan moliyalashtirish tizimlari bozorda o‘z o‘rnini topgan. Masalan, Pokistonda
islomiy moliyalashtirish orqali avtomobil sotish va maishiy texnikalarni ijara
muntahiya bit-tamlik asosida sotish tizimi juda yaxshi natijalar ko‘rsatdi. 2022-yilda
Pokistonda ijara asosida sotilgan avtomobillar soni 34 mingni tashkil etgan bo‘lib, bu
raqam 2018-yilda 12 ming edi, ya’ni o‘sish sur’ati 183% ni tashkil etdi.
2
Bu o‘sish
asosiy omillardan biri sifatida islomiy moliya vositalarining tobora kengayib
borayotganini ko‘rsatadi. Islomiy moliya orqali avtomobil sotuvlarining o‘sishiga eng
katta ta’sir qilgan omil bu — boshlang‘ich to‘lovlarning yo‘qligi va muddatli to‘lovlar.
Bunday tizimda xaridorlar daromadlari past bo‘lsa ham o‘z ehtiyojlarini qondirish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Shuningdek,
Indoneziyada
ham
islomiy
moliyalashtirish
tizimlari
muvaffaqiyatli tatbiq etilmoqda. 2020-yilda Indoneziyaning maishiy texnika bozorida
150 mingdan ortiq oila to‘liq islomiy moliya vositalari asosida televizor, muzlatgich,
kir yuvish mashinalari va boshqa maishiy texnikalarni xarid qilgan.
3
Bu tizimda ham
boshlang‘ich to‘lov yo‘qligi va muddatli to‘lovlar imkoniyati taqdim etilgan, natijada
2
State Bank of Pakistan.
Islamic Banking Bulletin – December 2022
. – Karachi, 2023. – 28 b.
3
Financial Services Authority of Indonesia (OJK).
Sharia Finance Development Report 2020
. – Jakarta: OJK, 2021. –
75 b.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
177
ISSN:3030-3621
ko‘plab o‘rtacha daromadli oilalar moliyaviy xizmatlardan foydalanganlar.
Shuningdek, mazkur model bo‘yicha o‘rganilgan ma’lumotlarga ko‘ra, ixtiyoriy
ravishda to‘lanadigan to‘lovlar tizimi xaridorlarning har oyda to‘lovlarni o‘z vaqtida
amalga oshirishga yordam beradi.
O‘zbekistonning hozirgi iqtisodiy sharoitida iste’mol bozorini kengaytirish
uchun islomiy moliya vositalaridan foydalanish ayniqsa muhimdir. O‘zbekistonning
iste’mol bozoridagi holat:
–
2024-yilda jami avtomobil sotuvlari 140 ming dona bo‘lib, shundan 18 mingta
avtomobil islomiy moliyalashtirish orqali sotilgan (12,8%);
4
–
72% o‘zbekistonliklar maishiy texnikani bir to‘lovda sotib olishga qodir emas,
bu esa ular uchun islomiy moliya vositalarini qo‘llashni zarur qiladi.
Bundan tashqari, O‘zbekistondagi kredit stavkalari an’anaviy moliya tizimida
juda yuqori, taxminan 27,9% bo‘lib, bu moliyaviy xizmatlardan foydalanishni
qiyinlashtiradi.
5
Shunday bo‘lsa-da, islomiy moliyalashtirish tizimi, an’anaviy
kreditlar o‘rniga, foizsiz moliyaviy vositalar bilan bozorni faol rivojlantirish
imkoniyatini beradi.
Mazkur taklifni amalga oshirish orqali, bozor hajmini oshirish mumkin. Taklif
qilingan tizim:
–
Ijara muntahiya bit-tamlik asosida avtomobillar va maishiy texnikalarni sotish
imkonini beradi, bu esa o‘z vaqtida to‘lovlar orqali xaridorlarga yengillik yaratadi;
–
Boshlang‘ich to‘lovni olib tashlash xaridorlar uchun qo‘shimcha xarajatlarni
kamaytiradi va yuqori daromadli qatlamlardan farqli ravishda, o‘rta va past daromadli
oilalarni jalb qiladi.
Agar boshlang‘ich to‘lovlarsiz ijara modelini joriy etish orqali bozor hajmini
oshirishga erishilsa, bu quyidagi natijalarga olib keladi:
–
O‘rtacha 2024-yilda avtomobillar sotilishi 140 ming dona bo‘lsa, yangi
modelga asoslangan bo‘lsa, bu raqam ikki baravarga oshishi mumkin (2026-yilga kelib
280 ming);
–
Shuningdek, maishiy texnikalarga bo‘lgan talab 25% ga oshishi, ya’ni
barcha bozordagi sotuvlar hajmi yiliga 500 mlrd so‘mga ortishi kutilmoqda;
–
Ijara asosidagi sotuvlarning ulushi 10% dan 25% ga ko‘payishi mumkin.
Xorijiy tajriba va islomiy moliyaviy vositalar yordamida O‘zbekistonning
iste’mol bozorini rivojlantirishda katta imkoniyatlar mavjud. Ijara muntahiya bit-
tamlik asosida avtomobil va maishiy texnikalarni sotish nafaqat bozor hajmini oshiradi,
balki islomiy moliya vositalarini keng qo‘llash orqali kengroq ijtimoiy qatlamlarga
moliyaviy xizmatlarni taqdim etadi. Bu esa o‘z navbatida iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy
4
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi.
2024-yil Iste’mol bozori ko‘rsatkichlari
. – Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti, 2025. – 48 b.
5
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
Moliyaviy barqarorlik hisobotlari – 2024
. – Toshkent: Markaziy bank,
2025. – 64 b.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
178
ISSN:3030-3621
barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekistonda import bozorining samarali ishlashi, ayniqsa, tovarlar narxining
barqarorligi uchun bojxona siyosatining ahamiyati juda katta. Import qilinadigan
tovarlar uchun bojxona to‘lovlari bozor narxlariga bevosita ta’sir qiladi. Agar import
qilinadigan tovarlarning qiymati 1 milliard so‘mni tashkil etsa va bojxona to‘lovlari
15% ni tashkil etsa, quyidagi natijaga erishiladi:
Bojxona to‘lovlari=1,000,000,000×0.15=150,000,000 so‘m
Bu yerda bojxona to‘lovlari 150 million so‘mni tashkil etadi, natijada import
qilinadigan tovarning narxi 1,150,000,000 so‘mga oshadi. Ushbu oshish importchilar
uchun qo‘shimcha xarajatlarni keltirib chiqaradi. Narxning oshishi esa iste’molchilar
uchun mahsulotni arzon narxlarda sotib olish imkoniyatini cheklaydi. Shu sababli,
bojxona to‘lovlarining yuqori bo‘lishi iste’molchilarni cheklaydi va bozor talabining
pasayishiga olib keladi.
Bojxona to‘lovlaridan ozod qilish, aksincha, import tovarlarining narxini
pasaytiradi. Importchilarga bojxona to‘lovlaridan ozod qilinishi, xarajatlarni
kamaytirish va tovarlarni arzon narxda taqdim etish imkoniyatini yaratadi.
O‘zbekistonda bojxona imtiyozlarini taqdim etish importchilarning bozor talablari
bilan to‘g‘ri keladigan narxlar bo‘yicha mahsulotlarni taqdim etish imkoniyatini
oshiradi, bu esa o‘z navbatida bozorni barqarorlashtiradi. Shu tarzda, bojxona
to‘lovlarining pastligi import bozorining o‘sishiga, narxlarning barqaror bo‘lishiga
yordam beradi.
Bojxona to‘lovlaridan ozod qilishning iqtisodiy foydalari keng qamrovli tahlil
qilishni talab etadi. Aytaylik, agar bojxona to‘lovlari 20% bo‘lsa va 1 milliard so‘m
qiymatidagi tovar import qilinsa, bojxona to‘lovlari quyidagicha hisoblanadi:
Bojxona to‘lovlari=1,000,000,000×0.20=200,000,000 so‘m
Bojxona to‘lovlaridan ozod qilish importchilar uchun bu qo‘shimcha xarajatlarni
kamaytirish imkonini yaratadi va narxlar pasayadi. Shu bilan birga, bojxona
to‘lovlarining yuqori bo‘lishi importchilarni qo‘shimcha xarajatlarga majbur qiladi, bu
esa natijada tovar narxlarining oshishiga olib keladi.
Misol uchun, agar bojxona to‘lovlaridan ozod qilish orqali importchilarga 200
million so‘m tejash imkoniyati yaratilsa, bu ularning tovarni xarid qilish xarajatlarini
sezilarli darajada kamaytiradi va tovarlarni arzon narxda taklif qilish imkonini beradi.
Shu bilan birga, bojxona imtiyozlari berilmasa, importchilar yuqori xarajatlar bilan
ishlashga majbur bo‘lishadi, bu esa narxlarning oshishiga olib keladi va bozor
barqarorligini buzadi.
Islomiy moliya vositalari, xususan Murobaha va Ijara, importchilarga
qo‘shimcha xarajatlarni kamaytirish va bozor narxlarini barqarorlashtirishda muhim
rol o‘ynaydi. O‘zbekistondagi iqtisodiyotning rivojlanishiga ta’sir etuvchi muhim
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
179
ISSN:3030-3621
omillardan biri bu — Islomiy moliya vositalarini qo‘llash. Bu vositalar orqali
importchilar o‘z xarajatlarini samarali boshqarishlari mumkin.
Murobaha shartnomasida importchi tovarni belgilangan narxda sotib olib, unga
foyda qo‘shib sotadi. Bu usulda bojxona to‘lovlari va boshqa xarajatlar oldindan
hisobga olinadi. Agar bojxona to‘lovlari 15% bo‘lsa, 1 milliard so‘mlik tovar uchun
qo‘shimcha xarajatlar 150 million so‘mni tashkil etadi. Importchilar bu xarajatlarni
Murobaha shartnomasida belgilangan narxga kiritib, iste’molchilarga arzonroq narxda
tovarlarni taqdim etishlari mumkin. Bojxona to‘lovlaridan ozod qilish importchilarga
qo‘shimcha xarajatlarni kamaytirish va narxlarni pasaytirish imkonini beradi.
Misol uchun, agar importchi bojxona to‘lovlaridan ozod qilinsa, 1 milliard
so‘mlik tovar uchun 150 million so‘mni tejash mumkin bo‘ladi, bu esa importchi uchun
moliyaviy yukni sezilarli darajada kamaytiradi.
Ijara shartnomasida importchi tovarni ijaraga berish orqali o‘z xarajatlarini
kamaytiradi. Bu shartnoma importchilarga katta moliyaviy yukni o‘zlariga
qaramasdan, tovarlarni ijaraga berish orqali arzonlashtirish imkoniyatini yaratadi. Ijara
shartnomasida importchilar yuqori xarajatlarni to‘lashdan qochishadi va bu tovar
narxlarining arzonlashishiga olib keladi. Bojxona to‘lovlaridan ozod qilish
importchilar uchun bu jarayonni yanada samarali qiladi va bozorni barqarorlashtiradi.
Shu tarzda, Islomiy moliya vositalari importchilarga o‘z xarajatlarini optimallashtirish
va tovar narxlarini arzonlashtirishda yordam beradi.
Xorij tajribasida bojxona to‘lovlaridan ozod qilish va Islomiy moliya vositalarini
qo‘llash orqali import tovarlarining narxlarini arzonlashtirish va bozorni
barqarorlashtirishga erishilgan. Misol uchun, Malayziyada bojxona imtiyozlari 10%
miqdorida taqdim etilib, bu importchilar uchun qo‘shimcha xarajatlarni kamaytirish
imkoniyatini yaratdi.
6
Malayziya tajribasi O‘zbekistonda ham samarali qo‘llanilishi
mumkin, chunki O‘zbekiston ham bojxona to‘lovlarini ozod qilish va Islomiy moliya
vositalarini integratsiya qilish orqali import tovarlarining narxlarini pasaytirishi va
bozorni barqarorlashtirishi mumkin.
Xorijda olingan tajriba shuni ko‘rsatadiki, bojxona imtiyozlarini taqdim etish va
Islomiy moliya vositalarini qo‘llash import bozoriga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bunday
siyosat nafaqat importchilarni qo‘llab-quvvatlaydi, balki umumiy iqtisodiy o‘sishni
ham rag'batlantiradi.
O‘zbekistonda bojxona to‘lovlarining yuqori bo‘lishi import tovarlarining
narxini oshiradi va bozorning o‘sishiga salbiy ta’sir qiladi. Bojxona to‘lovlaridan ozod
qilish orqali importchilar o‘z xarajatlarini kamaytirishadi va tovar narxlarini
pasaytirishadi. Islomiy moliya vositalari, xususan Murobaha va Ijara, bojxona
to‘lovlaridan ozod qilish orqali bozorni barqarorlashtirish va narxlarni
arzonlashtirishga yordam beradi. Shu tarzda, bojxona imtiyozlarini taqdim etish va
6
Bank Negara Malaysia.
Annual Report 2022: Islamic Finance Section
. – Kuala Lumpur: BNM, 2023. – 90 b.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
180
ISSN:3030-3621
Islomiy moliya vositalarini qo‘llash import bozorini qo‘llab-quvvatlashga yordam
beradi va narxlar barqarorligini ta’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Siddiqi, M.N.Islamic Banking:Theory and Practice.Jeddah: Islamic Research and
Training Institute, 2001. – 123 b.
2.
State Bank of Pakistan. Islamic Banking Bulletin – December 2022. – Karachi,
2023. – 28 b.
3.
Financial Services Authority of Indonesia (OJK). Sharia Finance Development
Report 2020. – Jakarta: OJK, 2021. – 75 b.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi. 2024-yil Iste’mol bozori
ko‘rsatkichlari. – Toshkent: Iqtisodiyot nashriyoti, 2025. – 48 b.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. Moliyaviy barqarorlik hisobotlari –
2024. – Toshkent: Markaziy bank, 2025. – 64 b.
6.
Bank Negara Malaysia. Annual Report 2022: Islamic Finance Section. – Kuala
Lumpur: BNM, 2023. – 90 b.
