Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
159
ISSN:3030-3621
EMOTSIONAL HOLATLAR (XX- XXI ASRLAR)
Shahrisabz davlat pedagogika
Instituti ijtimoiy fanlar fakulteti
Tarix yoʻnalishi 3 kurs talabalari
Qurbonaliyev I
Normamatova M
Malikov T
Abdusamadova G
Abstract:
In this Thesis, we will mainly provide detailed information about the
concept of Emotion, its definitions, and its types.
Аннотатция:
В данной диссертации мы в основном предоставим
подробную информацию о понятии эмоции, ее определениях и типах.
Annotatsiya:
Biz ushbu yozgan Tezisda asosan Emotsiya tushunchasi, U haqida
berilgan tariflar va uning turlari haqida atroflicha maʼlumotlar berib oʻtamiz.
Key words:
Emotion, evolution, R. S. Nemov, James and Carl Lange, Psyche,
fear, crying, Khalilov, Haydarov
.
Ключевые слова:
Эмоция, эволюция, Р. С. Немов, Джеймс и Карл Ланге,
Психея, страх, плач, Халилов, Хайдаров.
Kalit soʻzlar:
Emotsiya, evolutsiya, R S.Nemov, Jeyms va Kerl Lange, Psixika,
qoʻrquv, yigʻlash, Xalilov, Haydarov.
Har bir insoning oʻziga xos psixologiyasi mavjud, lekin uning qanday boʻlishi
oʻziga va atrofdagi insonlar va narsalarga bogʻliqdir. Shuni taʼkidlash joizki insonning
har doim yaxshi kayfiyatda yurishi juda holatlardan biri hisoblanadi. Albatta buning
avvalo uning ona vatani tinch va osoyishta boʻlishi kerak. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev aytganlaridek: " Oʻzbek xalqiga tinch va omonlik kerak"[1].Albatta bu gap
zamirida juda katta maʼnolar yotadi degan adashmagan boʻlamiz. Har qanday holat esa
bizning emotsiyalarimiz bilan boshqalarga namoyon boʻladi shuning uchun ham
Psixologiya fanida "Emotsional holatlar" mavzu juda muhimdir. Bu mavzuni
chuqurroq oʻrganish maqsadida bir bir nechta adabiyotlarni tarqatish tahlil qilib chiqish
maqsadga muvofiq boʻladi. Avvalo bu biz mavzuni yaxshi tushunishimiz uchun
Emotsiya haqida toʻxtalib oʻtsak boʻladi. Aslida rus tilida yozilgan maʼlumotlarlar
tuygʻu bu emotsiya deyiladi. Bizning adabiyotlarda ham koʻpincha Emotsiya deb olsak
ham xato hisoblanmaydi deyish mumkin.
"Tuyg'u" atamasi lotincha emoveo, zarba, harakatdan olingan. Psixologiyada his-
tuyg'ular hodisalar va vaziyatlarning hayotiy ma'nosini bevosita noxolis tajriba
ko'rinishidagi, ularning ob'ektiv xususiyatlarining sub'ekt ehtiyojlari bilan bog'liqligi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
160
ISSN:3030-3621
bilan shartlangan aqliy aks ettirish sifatida tushuniladi. Evolyutsiya jarayonida
hissiyotlar tirik mavjudotlarga tana holati va tashqi ta'sirlarning biologik ahamiyatini
aniqlash imkonini beruvchi vosita sifatida paydo bo'ldi.[2]
Yana boshqa bir adabiyotda tuygʻu yaʼni emotsiya haqida quyidagi maʼlumotlar
beriladi.
Tuyg'ular - bu aniq sub'ektiv rangga ega bo'lgan ichki va tashqi
ogohlantirishlarning ta'siriga odamlar va hayvonlarning reaktsiyasi. Shuning uchun
his-tuyg'ularning eng muhim xususiyati ularning sub'ektivligidir. Tuyg'ular
evolyutsiyaning moslashuvchan "mahsuloti", organizmlarning tipik vaziyatlardagi
xatti-harakatlarining biologik umumlashtirilgan usullari sifatida paydo bo'lgan[3]
Ko'pgina mualliflar his-tuyg'ularni ayniqsa tajribalar bilan bog'lashadi. XONIM.
Lebedinskiy va V.N. Myasishchev hissiyotlarni insonning voqelik tajribasini
tavsiflovchi ruhiy jarayonlarning eng muhim jihatlaridan biri deb ataydi va ularni
o'zgaruvchanlikning ajralmas ifodasi sifatida tushunadi.
R.S. Nemov, his-tuyg'ular - bu tananing umumiy holati va hozirgi ehtiyojlarni
qondirish jarayoni ta'siri ostida odamda paydo bo'ladigan elementar tajribalardir.
Psixologlar his-tuyg'ularni aniqlash uchun turli xil atamalarni qo'llashlariga qaramay,
ularning mohiyati bir so'zda, tajribada yoki ikkita - munosabatlar tajribasida namoyon
bo'ladi.[2]
F.Xaydarov va I. Xalilova oʻzlarining adabiyotlarda emotsiya haqida shunday
tarif beradilar: Psixik jarayonlardan ayniqsa, emotsiya o’zining aniq tashqi ifodasiga
ega bo’lishi bilan tavsiflanadi. Emosional o’zgarishlar organizmning tashqi
o’zgarishlarida shu qadar yaqqol ifodalanadiki, biz odamni tashqi ko’rinishiga qarab,
unda qanday xususiyatlar yuz berayotganini, uning xursand yoki xafaligini,
g’azablanganligini yoxud biror narsadan qo’rqib ketganini va shu kabi
histuyg’ularning ko’pini aytib bera olamiz.[4]
Mening fikrimcha albatta emotsiya tashqi holatda insoning ichki kechimalarni
bildiradi, uning ichki dunyosida qanday holatligini qisman namoyon etadi.
M.Zufarova oʻzining " Umumiy psixologiya" kitobida Emotsional holatlar boyich
quyidagicha malumotlar beradi: Emotsional kechinmalar (holatlar) deb, shaxsning
emotsional kuchi, tezligi va barqarorligi bilan belgilanadigan, voqelikka bo'igan
munosabatda ifodalanadigan turli yoqimli va yoqimsiz kechinmalarga aytiladi.
Emotsional kechinmalarga hissiy ton, kayfiyat, ehtiros, ruhlanish, affekt kabilar
kiradi.[5]
Darhaqiqat shuni aytish kerakki bu maʼlumotlar emotsional holatlarga berilgan
aniqroq tarif deyishim mumkin.
Jeyms va Daniya psixologi Karl Lange bu mavzuga quyidagicha maʼlumotlar
beradilar: Hissiyot holati, hissiyotning ongli tajribasi, korteks bizning fiziologik
holatimizdagi o'zgarishlar haqida signallarni qabul qilgandan keyin sodir bo'ladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
161
ISSN:3030-3621
Tuyg'ular oldidan ma'lum fiziologik o'zgarishlar - qon bosimi, yurak urish tezligi va
mushaklarning kuchlanishining oshishi yoki kamayishi kuzatiladi. Shunday qilib, siz
olovni ko'rganingizda, qo'rquvni his qilasiz, chunki sizning korteksingiz yurak urishi,
tizzalaringizni taqillatish va terlagan kaftlaringiz haqida signallarni qabul qildi. Jeyms
shunday deb yozgan edi: "Biz yig'laganimiz uchun afsuslanamiz, zarba berganimiz
uchun g'azablanamiz, titrayotganimizdan qo'rqamiz, lekin biz yig'laganimizdan,
urishganimizdan yoki titrayotganimizdan emas, balki afsuslanamiz, g'azablanamiz
yoki qo'rqamiz". Ushbu qarashga ko'ra, his-tuyg'ular periferiyadan olingan
ma'lumotlarga kognitiv javobdir.[6]
Emotsiyalarning tashqi ifodasi turli ko’rinishlarda ro’y beradiki, unda asosiy o’rinni
ko’rgazmali jihatlar asosiy o’rin egallaydi.
Birinchidan
, emotsiyalar nafas olish a'zolarining ishlarida o’zgarish yasaydi.
Masalan, yoqimli his-tuyg’ular ishga tushganda nafas olishning tezligi va ampilitudasi
ortadi, yoqimsiz his-tuyg’ular ustun kelganda kamayadi, qo’zg’algan vaqtida nafas
harakatlari tezlashadi hamda chuqurlashadi, zo’r berish vaqtidasekinlashadi va
yuzakilashadi, hayajon vaqtida tezlashadi, hamda kuchsizlashadi, kutilmagan holatda,
hayron qolishda zudlik bilan tezlashadi, qo’rquvda
sekinlashadi va hokazolar.Turli emotsional holatlarda nafas olishning o’zgarishi a)
xursandlikda nafas olish bir minutiga 17 marta;b) faol xafalikda 9 marta; v) qo’rqishda
64 marta; d) jahl chiqqanda 40marta.
Ikkinchidan
, emotsiya imo - ishoralarda, mimikada, ya'ni kishining yuzida
bo’ladigan harakatlarda hamda butun badanning ma'nodor harakatlarida ko’rinadi.
Uchinchidan
, gumoral harakatlardagi, ya'ni organizmning qon tarkibidagi va
boshqa suyuqliklardagi kimyoviy o’zgarishlarni va shuning bilan birga modda
almashishida bo’ladigan yanada chuqur o’zgarishlarni o’z tarkibiga oladi.
Demak, emotsiyalarning tashqi ifodasiga mimika, imo-ishora, aft-bashara va
qad-qomatning o’zgarishlari, ayrim tashqi sekresiya bezlarining faoliyati yosh, so’lak,
ter ajralishi hamda ayrim harakatlarning xususiyatlaridagi o’zgarishlar, ya'ni ularning
tezligi, kuchi, koordinasiyasi va hokazolar kiradi[4].
Xulosa:
Xulosa qilib shu aytish mumkinki Emotsional holatlar inson hayotining
ajralmas bir qismidir. Biz holatlarlarga deyarli har kuni duch kelamiz va bu holat biz
uchun odatiy holdir deyish mumkin. Psixologiya fani uchun esa bu holatlar chuqur
anglab yetish juda muhim vazifadir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1)
Shavkat Mirziyoyev " Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz" Toshkent" Oʻzbekiston" 2017
2)
К. Д. Ушинского " Общая психология" Ярославль 2013
3)
Югай Анатолий Христофорович, Мираширова Наргиза Анваровна
4)
"ОБЩАЯ ПСИХОЛОГИЯ" Toshkent 2015
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_3-to’plam_May -2025
162
ISSN:3030-3621
5)
F.Xaydarov, I. Xalilova " Umumiy Psixologiya" Toshkent 2010
6)
Susan Iversen, Irving Kupfermann, Eric R. Kandel " Emotional States and
Feelings" Kandel Seminar
