Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
87
ISSN:3030-3621
HOZIRGI KUNDA O‘QITUVCHI NUTQ TEXNIKASI VA NOTIQLIK
MADANIYATINI TAKOMILLASHTIRISH MUAMMOLARI
Muhammadiyeva Zarnigor Qahramon qizi
Shahrisabz davlat pedagogika universiteti o‘qituvchisi,
Ahmadova Robiya
Shahrisabz davlat pedagogika universiteti, talabasi
Annotatsiya:
Maqolada zamonaviy o‘qituvchining nutq texnikasi va notiqlik
madaniyati haqida so‘z boradi. Ta’lim jarayonida pedagogning so‘zlashuv
madaniyati, nutqining ta’sirchanligi va aniq ifoda qilish qobiliyatining ahamiyati
yoritiladi.
Shuningdek,
nutq
madaniyatini
shakllantirishdagi
metodik
yondashuvlar, mavjud muammolar va ularni hal qilish yo‘llari tahlil qilinadi.
O‘qituvchilarning professional nutqini rivojlantirish bugungi kunda pedagogik
mahoratning ajralmas qismi sifatida qaralmoqda.
Kalit so‘zlar:
o‘qituvchi nutqi, nutq texnikasi, notiqlik madaniyati,
pedagogik mahorat, ta’lim sifati, kommunikativ kompetensiya
Аннотация:
В статье рассматриваются вопросы совершенствования
техники речи и ораторской культуры современного учителя. Освещается
значимость выразительности, точности и культуры речи в образовательном
процессе. Также анализируются методические подходы к формированию
речевой культуры педагога, существующие проблемы и пути их решения.
Развитие профессиональной речи учителя сегодня рассматривается как
неотъемлемая часть педагогического мастерства.
Ключевые слова:
речь учителя, техника речи, ораторское искусство,
педагогическое мастерство, качество образования, коммуникативная
компетенция
Annotation:
This article explores the challenges of improving speech
technique and oratory culture among modern teachers. It highlights the importance
of expressive, clear, and cultured speech in the educational process. The paper also
analyzes methodological approaches to developing teachers’ speech culture,
existing problems, and possible solutions. Today, developing teachers’ professional
speech is considered an essential component of pedagogical skills.
Keywords:
teacher's speech, speech technique, oratory culture, pedagogical
skills, quality of education, communicative competence.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
88
ISSN:3030-3621
Kirish
Bugungi kunda ta’lim tizimida yuz berayotgan islohotlar, o‘qituvchidan
nafaqat bilimdon, balki yuqori darajadagi kommunikativ, notiqlik va madaniy
kompetensiyaga ega bo‘lishni ham talab qilmoqda. Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyevning “Yangi O‘zbekistonni barpo etish yo‘lida zamonaviy bilim va
yuksak ma’naviyatli avlodni tarbiyalash asosiy vazifamiz bo‘lishi lozim” degan
fikrlari aynan pedagoglar zimmasiga yuklangan yuksak mas’uliyatni anglatadi.
Ayniqsa, o‘qituvchining nutqi – bu uning kasbiy imidji, ta’lim jarayonidagi asosiy
vositasi, o‘quvchiga bilim va tarbiya berishda eng samarali quroldir.
Nutq texnikasi — bu o‘qituvchining ovoz balandligi, ohangdorligi, talaffuzi,
pauza va nafasni to‘g‘ri ishlatish qobiliyatidir. Notiqlik madaniyati esa
pedagogning fikrni aniq, lo‘nda va ta’sirli yetkazish, muomala madaniyatiga rioya
qilish, tinglovchiga psixologik ta’sir ko‘rsatish uslublarini o‘z ichiga oladi. Ushbu
ikki omil o‘qituvchi faoliyatining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Ammo amaliyot shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab o‘qituvchilar nutq texnikasi
va notiqlik madaniyatini yetarli darajada egallamagan. Ayrim hollarda darsning
ta’sirchanligi pasayadi, o‘quvchi bilan muloqotda samimiylik va tushunarlilik
yetishmaydi. Shuningdek, ta’lim muassasalarida bu yo‘nalishda maxsus
mashg‘ulotlar, treninglar va logopedik ishlar yetarlicha yo‘lga qo‘yilmagan.
Mazkur maqolada zamonaviy o‘qituvchining nutq texnikasi va notiqlik
madaniyatini shakllantirishda uchrayotgan muammolar, ularni bartaraf etish
yo‘llari hamda bu borada qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan metodik va amaliy
yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘qituvchining so‘zlashuv malakasini
oshirish orqali ta’lim sifati va samaradorligini yuksaltirish imkoniyatlari yoritiladi.
Asosiy qism
Bugungi kunda pedagogik faoliyatda o‘qituvchining nutqi – o‘quvchilar
ongiga bilimlarni singdirish, ularni ruhlantirish va tarbiyalashda eng muhim
vositalardan biridir. O‘qituvchi nutqining aniqligi, mantiqiyligi, ta’sirchanligi
ta’lim jarayonining samaradorligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, yangi
o‘quv metodlari va texnologiyalarining joriy etilishi, darsda interaktivlikning
oshishi o‘qituvchidan yuksak darajadagi notiqlik va nutq texnikasi bo‘yicha
mahoratni talab qiladi.
O‘qituvchi nutqining asosiy tarkibiy qismlariga ovozning balandligi,
ohangdorligi, talaffuzning to‘g‘riligi, pauza va nafasni boshqarish texnikasi kiradi.
Bu jihatlar pedagogik muloqotni samarali olib borish, auditoriyaga ta’sir qilish,
diqqatni jamlash, o‘quvchilarda ishonch uyg‘otish kabi omillarda muhim rol
o‘ynaydi. Afsuski, bugungi kunda ayrim o‘qituvchilar bu jihatlarga yetarli e’tibor
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
89
ISSN:3030-3621
qaratmayapti. Ularning nutqida grammatik xatoliklar, talaffuzdagi buzilishlar,
ohangsizlik, ortiqcha pauzalar va muloqotdagi noqulayliklar uchrab turadi.
Shuningdek, notiqlik madaniyati o‘qituvchining o‘z fikrini aniqlik bilan
bayon qilishi, muloqotda madaniyatli bo‘lishi, tana harakati (mimikasi,
pantomimikasi)ni to‘g‘ri qo‘llay olishi, tinglovchilarga ijobiy ta’sir ko‘rsatish kabi
ko‘nikmalarni ham qamrab oladi. Bu esa dars jarayonida o‘quvchilar bilan
ishonchli muloqot o‘rnatishga, ularning savollari va fikrlariga e’tiborli bo‘lishga,
o‘z fikrini erkin va izchil bayon qilishga yordam beradi.
Amaliyotda kuzatilayotgan muammolardan biri – pedagog kadrlar
tayyorlovchi oliy ta’lim muassasalarida nutq texnikasi va notiqlik madaniyatiga
bag‘ishlangan mashg‘ulotlarning kamligi yoki nazariy jihatdan cheklanganligidir.
Ko‘plab o‘qituvchilar bu boradagi bilim va ko‘nikmalarni mustaqil ravishda
egallashga majbur bo‘lmoqda. Shu sababli nutq bilan bog‘liq muammolar
pedagogik faoliyatda davom etmoqda. Bundan tashqari, maktablarda logopedik
xizmatning
yetishmasligi,
nutq
malakasini
baholash
mezonlarining
aniqlashtirilmaganligi ham mavjud muammolar sirasiga kiradi.
Mazkur muammolarni hal etish uchun bir necha amaliy chora-tadbirlar ishlab
chiqilishi lozim. Eng avvalo, pedagogik oliy ta’lim muassasalarida nutq texnikasi
bo‘yicha alohida darslar, seminar va treninglar tashkil etilishi kerak. Mashg‘ulotlar
amaliy mashqlar, interaktiv metodlar, ovoz bilan ishlash, dramatik mashqlar orqali
o‘tkazilishi zarur. Shuningdek, o‘qituvchilar uchun malaka oshirish kurslari
doirasida notiqlik bo‘yicha maxsus modullar joriy etilishi lozim.
Yana bir muhim jihat – multimedia vositalari va audio-video tahlil asosida
o‘qituvchi nutqini tahlil qilish, unga baho berish va to‘g‘rilash. Bugungi kunda
sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar yordamida nutqni avtomatik tahlil qilish,
talaffuzdagi
kamchiliklarni
aniqlash
imkoniyatlari
mavjud.
Shu
kabi
texnologiyalarni ta’lim tizimiga joriy etish muammolarni bartaraf etishda samarali
bo‘ladi.
Notiqlik madaniyatini shakllantirishda pedagogik etika, psixologiya,
kommunikatsiya fanlari bilan integratsiyalashgan yondashuv muhim ahamiyatga
ega. O‘qituvchilar nafaqat nutq texnikasi, balki auditoriya bilan ishlash, psixologik
kontakt o‘rnatish, jamoa oldida nutq so‘zlash, savollarga to‘g‘ri va qisqa javob
berish kabi ko‘nikmalarga ega bo‘lishi lozim.
Shu bilan birga, darslarda nutqiy madaniyatni rivojlantirishga qaratilgan
topshiriqlar (masalan, mini-chiqishlar, bahs-munozaralar, rolli o‘yinlar)ni keng
qo‘llash orqali o‘quvchilarda ham so‘zlashuv madaniyatini rivojlantirishga
erishiladi. Chunki o‘qituvchi nafaqat bilim beruvchi, balki nutqiy namuna bo‘lishi
kerak.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
90
ISSN:3030-3621
Zamonaviy ta’limda o‘qituvchi nutqi va notiqligi faqat dars berish vositasi
emas, balki o‘quvchining dunyoqarashini shakllantiruvchi kuchli psixologik va
madaniy omildir. Shu bois, bu yo‘nalishdagi muammolarga befarq bo‘lmasdan,
tizimli va amaliy choralar ko‘rish muhimdir.
Xulosa
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchining nutq texnikasi va notiqlik
madaniyati yuqori kasbiy saviyaning ajralmas tarkibiy qismi hisoblanadi. Nutq
madaniyati nafaqat ta’lim sifati va samaradorligini oshiradi, balki o‘qituvchi va
o‘quvchi o‘rtasida mustahkam muloqot o‘rnatilishiga xizmat qiladi. O‘qituvchining
aniq, ravon, ifodali va ta’sirchan nutqi orqali bilim samarali yetkaziladi,
tinglovchilarda motivatsiya shakllanadi, darsga qiziqish ortadi.
Ammo amaliyotda bu borada bir qator muammolar mavjud: nutq texnikasi
bo‘yicha tayyorgarlik darajasining pastligi, logopedik xizmatlar yetishmasligi,
metodik yondashuvlarning cheklanganligi va shu kabi boshqa omillar. Ushbu
muammolarni bartaraf etish uchun pedagogik ta’lim tizimida nutq va notiqlikka oid
alohida amaliy kurslar, treninglar joriy etilishi lozim. Bundan tashqari, za monaviy
texnologiyalar asosida o‘qituvchining nutqini tahlil qilish va takomillashtirish
imkoniyatlaridan keng foydalanish ham dolzarbdir.
O‘qituvchining notiqligi va so‘zlashuv madaniyatiga bo‘lgan e’tibor uni
nafaqat bilim beruvchi, balki madaniy-ma’naviy yetakchi sifatida shakllantiradi.
Shu bois, pedagogning nutqiy kompetensiyasini doimiy rivojlantirish va uni
zamonaviy pedagogik jarayonlarga integratsiya qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Rasulova M.A.
Nutq madaniyati asoslari.
– Toshkent: Fan, 2019.
2.
Bozorov M.
Pedagogik mahorat.
– Toshkent: O‘qituvchi, 2016.
3.
Ashurova D.
Notiqlik san’ati va uning o‘qituvchilar faoliyatidagi o‘rni.
–
Toshkent, 2020.
4.
Jo‘rayev N.
Pedagogik kommunikatsiya: nazariya va amaliyot.
– Samarqand,
2021.
5.
Yusupova D.S.
Zamonaviy o‘qituvchining nutqiy madaniyati.
– “Ta’lim va
innovatsiya” jurnali, 2022, №3.
6.
www.ziyonet.uz – O‘zbek ta’lim portali.
7.
www.edu.uz – O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim portali.
8.
www.sciencedirect.com – Xalqaro ilmiy maqolalar bazasi.
