Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
38
ISSN:3030-3621
TEMURIYLAR DAVRIDA RIVOJLANGAN AMALIY SAN’AT TURLARI.
Axatova Zohira Aktam qizi
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik
va dizayn instituti, San’atshunoslik va
muzeyshunoslik fakulteti, San’atshunoslik
(tasviriy va amaliy san’at) yo’nalishi 3 bosqich talabasi.
Annotatsiyasi:
Temuriylar davrining me’morchilik va san’ati o'zining nafosati,
estetik yuksakligi va diniy-siyosiy ma’nolari bilan ajralib turadi. Maqolada Temuriylar
me’morchiligi, bezaklar va naqshlar, shuningdek, zargarlik san’ati alohida ta’riflanadi.
Binolarning tashqi va ichki qismlarida ishlangan geometrik shakllar, arabeska va
o'simlik naqshlari islomiy san’atning o'ziga xos xususiyatlarini namoyon etadi. Qur’on
oyatlari va hadislar kabi diniy yozuvlar xattotlik san’ati orqali inshootlarga qo'shilgan,
bu esa binolarning diniy ahamiyatini kuchaytirgan. Mozaika va shisha bezaklar ham
me’moriy yodgorliklarda keng qo’llanilgan va bu materiallar inshootlarga yorqin
ranglar berib, ularni go'zallashtirgan. Marmar, g’isht va boshqa materiallar yuqori
darajada ishlangan, bu esa me’moriy inshootlarga o'ziga xos nafislik va
mustahkamlikni ta’minlagan. Maqola shuningdek, zargarlik buyumlarining
Temuriylar davrida amaliy va estetik jihatlari, ularning siyosiy, diniy va ijtimoiy
ma’nolari haqida ham ma’lumot beradi.
Kalit so‘zlar:
Temuriylar davri, Me’morchilik, Naqshlar, Geometrik shakllar,
Arabeska naqshlari, Xattotlik san’ati, Mozaika, Shisha bezaklar, Marmar, G’isht,
Zargarlik san’ati, Qur’on oyatlari, Siyosiy va diniy ahamiyat, Amir Temur maqbarasi
(Gur-e-Amir), Samarqand.
Temuriylar davrida me’moriy bezaklar, naqshlar va dekorativ elementlar
o’zining boyligi va nafisligi bilan ajralib turardi. Binolarning ichki va tashqi qismlari
turli xil bezaklar bilan bezatilgan. Bu bezaklar nafaqat estetik maqsadlar uchun, balki
diniy va ijtimoiy ma’nolarni ham aks ettirgan. naqshlar: Geometrik shakllar, o’simlik
va arabeska naqshlari islomiy san’atda keng qo’llanilgan. Bunday naqshlar me’moriy
inshootlarda toshlar, g’ishtlar, marmar va shisha elementlarida ishlangan. Kalliqrafiya:
Xattotlik san’ati ham Temuriylar davrining me’morchiligiga alohida ta’sir ko’rsatgan.
Qur’on oyatlari va boshqa diniy yozuvlar me’moriy inshootlarda bezak sifatida
ishlatilgan. Xattotlik san’ati nafaqat estetik, balki diniy ahamiyatga ega bo’lgan.
Mozaikalar va shisha: Mozaika san’ati va shisha bezaklar, ayniqsa, maqbaralar va
masjidlar ichida keng qo’llanilgan. Rangli shisha va mozaika elementlari inshootlarga
yorqin ranglar kiritgan, bu esa me’moriy yodgorliklarni yanada go’zal va ta’sirli
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
39
ISSN:3030-3621
qilgan. Temuriylar davrida me’moriy inshootlarda yuqori texnikalar va qurilish
materiallaridan foydalangan.
Me’morlar yuqori darajadagi asbob-uskunalar va texnik bilimlarni qo’llab,
inshootlarni qurishda mukammallikka erishgan. Marmar, g’isht, sherg’isht va to’rg’ay
kabi materiallar ko’p ishlatilgan. G’ishtlar va toshlar juda nozik ishlov berilgan, har bir
detailda naqsh va bezaklar mavjud edi. Binolarni bezashda ishlatilgan materiallar
orasida eng mashhurlari: Marmar – Temuriylar me’morchiligida marmar ko’p
ishlatilgan, u binolarni nafaqat mustahkam qilish, balki estetik jihatdan ham bezashda
katta rol o’ynagan. G’isht – G’ishtdan ishlangan naqshlar va bezaklar binolarga o’ziga
xos go’zallik bergan.
Temuriylar davrining me’moriy obidalari faqat binolar sifatida qolmay, balki
amaliy san’at asarlari sifatida ham xizmat qilgan. Har bir binoning bezagi va naqshlari,
xususan, me’moriy inshootlarning tashqi va ichki qismlaridagi ishlovlar amaliy
san’atni aks ettirgan. Me’moriy yodgorliklar va bezaklar orasidagi uyg’unlik san’at va
me’morchilikning sintezidir. Temuriylar davrining me’morchilik va bezak san’ati
nafaqat o’z davrining eng yuksak namunalaridan biri bo’lib, balki keyingi asrlar san’ati
va me’morchiligiga katta ta’sir ko’rsatgan. Bu davrda yaratilgan binolar va bezaklar
nafaqat estetik jihatdan ajralib turib, balki o’zining diniy, siyosiy va ijtimoiy mazmuni
bilan ham ahamiyatli edi. Temuriylar saroylari, masjidlar, madrasa va maqbaralari
bugungi kunda ham san’at tarixining yuksak yodgorliklaridan hisoblanadi.
Me’moriy inshootlardagi amaliy san’at: naqshlar, g’isht va marmar ishlanmalar
Temuriylar davrida yuqori darajada rivojlangan bo’lib, bu inshootlar nafaqat estetik
jihatdan, balki madaniy, diniy va siyosiy ma’nolarni ham o’zida aks ettirgan.
Temuriylar me’morchiligida ishlatilgan naqshlar, g’isht va marmar ishlanmalari
san’atning eng nozik va o’ziga xos turlaridan bo’lib, har biri o’ziga xos texnikalar va
estetika bilan ajralib turadi. Temuriylar davrining me’moriy inshootlaridagi naqshlar
— bu o’sha davrning badiiy fikrini va san’atini aks ettiruvchi eng muhim
elementlardan biri hisoblanadi. Naqshlar, asosan, islomiy san’atlarga xos bo’lgan
geometrik, o’simlik va arabeska shakllaridan iborat edi.
Bu naqshlar nafaqat dekorativ estetikani yaratishda, balki diniy va ma’naviy
ma’nolarni ifodalashda ham ishlatilgan. Geometrik naqshlar: Temuriylar davrining
me’moriy inshootlarida eng keng tarqalgan naqshlar geometrik shakllar — doira,
yulduzlar, to’rtburchaklar va boshqa simmetrik shakllar edi. Bunday naqshlar binolarni
bezashda ishlatilgan va ularda tartib va uyg’unlikni ko’rsatish uchun foydalanilgan.
Arabeska naqshlari: O’simlik motifi, uzoq shoxli daraxtlar, gullar va barglar shaklida
ishlangan naqshlar ham juda mashhur bo’lgan. Arabeska naqshlarining mavjudligi
san’atda tabiatni va uning go’zalligini aks ettirishga bo’lgan e’tibor va mehrni
ko’rsatadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
40
ISSN:3030-3621
Qur’on oyatlari, hadislar yoki diniy yozuvlar me’moriy inshootlarning
devorlariga yozilgan. Bu naqshlar ko’pincha badiiy yozuv (xattotlik) bilan birgalikda
ishlab chiqilgan va ularning muqaddas ma’nosi binolarning muqaddasligini
ta’kidlagan. G’isht Temuriylar davrida me’moriy inshootlarda asosiy qurilish materiali
bo’lib, o’zi bilan birga nafaqat mustahkamlikni, balki badiiy naqshlarni yaratish
imkonini ham olib kelgan. G’isht ishlanmalari Temuriylar me’morchiligida o’ziga xos
bezakni yaratishda qo’llangan va ular binolarni nafis qilishda katta ahamiyatga ega
bo’lgan.
G’ishtlardan olingan naqshlar, ayniqsa, me’moriy inshootlarning tashqi
devorlarida yoki ichki bezaklarida keng qo’llanilgan. G’ishtlarda ishlangan naqshlar
geometrik shakllardan tortib, o’simlik va arabeska naqshlariga qadar keng tarqalgan.
Bunday g’ishtlar, binolarni nafaqat mustahkam, balki estetik jihatdan go’zal qilishda
katta rol o’ynagan. G’ishtdan ishlangan fayans va mozaikalar: Fayans va mozaikalar
yordamida me’moriy inshootlar yanada bezatilgan. Bu texnika, ayniqsa, masjidlar,
madrasa va maqbaralar kabi diniy va ilmiy inshootlarda keng tarqalgan.
Mozaikalar ko’pincha g’isht va boshqa keramika materiallaridan yaratilgan
bo’lib, rang-barang naqshlar va geometrik shakllar orqali binolarga muayyan bir badiiy
ko’rinish berilgan. Registon maydonidagi inshootlar: Samarqandda joylashgan
Registon maydonidagi madrasa va masjidlar g’isht ishlanmalari va naqshli g’ishtlar
bilan bezatilgan. Bu bezaklar nafaqat estetik jihatdan, balki Qur’on oyatlari va diniy
ma’lumotlar bilan to’ldirilgan. Marmar Temuriylar me’morchiligida yuqori sifatli va
nafis material sifatida ishlatilgan. Marmar binolarni yanada mustahkam qilishda
qo’llanilgan bo’lib, uning yuqori sifatli ishlanmalari san’at va me’morchilikning
yuqori darajasi sifatida qaralgan. Marmar ishlanmalari nafaqat bezaklar uchun, balki
inshootlarning ichki qismlarida ham ishlatilgan.
Marmar ishlanmalarida ko’plab naqshlar va figuralar, o’simlik va geometrik
shakllar ishlangan. Marmar devorlar, polda va boshqa bezaklarda yuqori sifatli
naqshlar ishlangan va buning natijasida inshootlar juda go’zal va jozibali ko’rinishga
ega bo’lgan. Marmar xususiyatlari: Marmar materialidan foydalanish Temuriylar
me’morchiligiga xos bo’lib, binolarning mustahkamligini ta’minlash bilan birga,
ularning tashqi va ichki ko’rinishini nafislashtirgan. Bu material, ayniqsa, maqbaralar
va saroylarda keng qo’llangan. Gur-e-Amir maqbarasi: Amir Temur maqbarasi (Gur-
e-Amir)da marmar ishlanmalari, ayniqsa, devorlardagi naqshlar va o’simlik motifi
ko’rinishida juda go’zal tarzda ishlangan.
Bu maqbaradagi marmar naqshlar va fayans ishlanmalarining mukammalligi
san’atning yuksak darajasini ko’rsatadi. Temuriylar davrining me’moriy
inshootlaridagi naqshlar, g’isht va marmar ishlanmalari san’at va me’morchilikning
ajralmas qismlaridan bo’lib, ular nafaqat binolarni estetik jihatdan bezatishda, balki
diniy, madaniy va siyosiy ma’nolarni aks ettirishda ham muhim ahamiyatga ega
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
41
ISSN:3030-3621
bo’lgan. Naqshli g’ishtlar, marmar ishlanmalar va badiiy naqshlar Temuriylar
davrining yuqori badiiy darajasini va me’morchilikdagi mukammallikni namoyon
etadi. Zargarlik san’ati Temuriylar davrida o’zining eng yuksak nuqtasiga yetgan
san’at turlaridan biridir.
Bu davrda zargarlik buyumlari faqat amaliy maqsadlarda emas, balki san’at
asarlari sifatida ham yaratilgan. Zargarlik buyumlarining rivojlanishi, ayniqsa,
Samarqand va Buxoro kabi shaharlarda ko’zga tashlanadi, chunki bu shaharlar ilm-fan,
san’at va hunarmandchilik markazlari bo’lgan. Temuriylar davrida zargarlik san’ati,
ayniqsa, Amir Temur va uning avlodlari saroyida juda rivojlangan. Zargarlik
buyumlari shohona ko’rinishga ega bo’lib, ularning yuqori sifatli materiallar va
mukammal ishlanmalari bilan ajralib turardi. Zargarlik buyumlari ko’pincha saroy va
diniy inshootlar uchun bezak sifatida ishlatilgan, shuningdek, siyosiy va diniy
maqsadlar bilan ham aloqador bo’lgan. Zargarlik buyumlari nafaqat bezak sifatida,
balki ko’pincha ulkan ijtimoiy va diniy ma’nolarga ega bo’lgan.
Temuriylar davridagi zargarlik buyumlari juda xilma-xil bo’lgan va ular amaliy
san’atning noyob namunalarini tashkil etgan. Buyumlar faqat bezak sifatida emas,
balki diniy, siyosiy va ijtimoiy maqsadlarda ham ishlatilgan. Zargarlik buyumlarining
ayrim turlari quyidagilardan iborat: Oltin va kumushdan yasalgan buyumlar:
Temuriylar davrida oltin, kumush va boshqa qimmatbaho metallar keng qo’llangan.
Bu materiallar nafaqat kuchli va chiroyli bo’lgan, balki diniy va siyosiy ahamiyatga
ega bo’lgan. Qimmatbaho toshlar: Yashma, safir, yaqut, almaz va boshqa qimmatbaho
toshlar Temuriylar davrida keng ishlatilgan. Bu toshlar zargarlik buyumlariga nafaqat
go’zallik berish uchun, balki buyumlarga muboraklik va qadriyatlar ma’nosini yuklash
uchun ham ishlatilgan.
Zargarlik bilan bezatilgan qurollar: Qadimgi jangovar qurollar (masalan,
qilichar, nayzalar) zargarlik ishlovlari bilan bezatilgan. Bu qurollar nafaqat jang qilish
uchun, balki shohona ramz sifatida ham ishlatilgan. Temuriylar davrida zargarlik
san’ati o’zining ulkan rivojlanishini ko’rsatdi. Bu davrda zargarlik buyumlarining
ishlab chiqilishida yangi texnikalar va usullar kiritildi. Zargarlik buyumlarining
mukammalligi va badiiy jihatdan go’zalligi san’atning eng yuqori yuksalishlarini
ifodalagan. Rivojlanishning asosiy yo’nalishlari:
Zargarlik san’atining rivojlanishi, asosan, qulay texnikalar va ilg’or usullarni
qo’llashga bog’liq edi. Bu davrda zarbdorlik, g’isht yotqizish, boshqa materiallar bilan
kombinatsiya qilish va naqshlar o’ymak kabi texnikalar keng qo’llanildi. Bunday
texnikalar yordamida zargarlik buyumlari mukammal ishlov berildi va yuqori badiiy
natijalar yaratildi. Qimmatbaho toshlar bilan bezash: Zargarlik buyumlarida ishlatilgan
qimmatbaho toshlar (yashma, yaqut, safir, almaz va boshqalar) nafaqat go’zallik va
rang-baranglikni ta’minlagan, balki buyumlarga ramziy ma’no ham yuklagan. Bu
toshlar, masalan, kuch va hukmronlik ramzi sifatida ishlatilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
42
ISSN:3030-3621
O’ymakorlik va naqsh ishlovlari: Zargarlik buyumlarida o’ymakorlik va naqsh
ishlovlari yuqori darajada rivojlangan. Zarb, o’ymakorlik va naqshlar zargarlik
buyumlariga nafaqat chiroy beribgina qolmay, balki ularga diniy yoki siyosiy ma’no
ham berilgan. Temuriylar davrida zargarlik buyumlari bir nechta maqsadlar uchun
ishlatilgan: Siyosiy ahamiyat: Zargarlik buyumlari davlat va hukmdorlar uchun kuch
va hokimiyatni ramziy tarzda ifodalagan. Masalan, qimmatbaho toshlar bilan
bezatilgan qilichlar va boshqa qurollar davlatning kuchini aks ettirgan. Diniy
ahamiyat: Zargarlik buyumlari ko’pincha diniy ma’naviyatni ifodalagan. Masalan,
zargarlik buyumlarida Qur’on oyatlari yoki diniy simvollar ishlatilgan.
Shuningdek, zargarlik buyumlari masjidlar, maqbaralar va boshqa diniy
inshootlar uchun bezak sifatida ham ishlatilgan. Shaxsiy va jamiyatdagi ahamiyat:
Zargarlik buyumlari shaxsiy bezak sifatida yoki jamiyatdagi yuqori tabaqalarning
vakillari sifatida ham ishlatilgan. Ular nafaqat go’zallikni taqdim etgan, balki o’z
egalarining ijtimoiy statusini ham ifodalagan. Misollar va me’moriy zargarlik
buyumlari. Samarqanddagi Amir Temur maqbarasi: Gur-e-Amir maqbarasida
ishlatilgan zargarlik buyumlari va bezaklar san’atning yuqori darajasini ko’rsatadi.
Maqbarada nafaqat marmar va g’ishtdan, balki oltin va kumushdan yasalgan buyumlar
ham mavjud. Bu buyumlar maqbaraning go’zalligini yanada oshirib, diniy va siyosiy
ma’nolarni ham aks ettirgan.
XULOSA
Temuriylar davridagi amaliy san’ati o’zining yuqori texnik yuksakligi,
estetik go’zalligi va ma’naviy ahamiyati bilan ajralib turadi. Bu san’at asarlari nafaqat
o’sha davrning madaniy va diniy qadriyatlarini aks ettirgan, balki bugungi zamonaviy
zargarlik va dizayn sanoatiga katta ilhom manbai bo’lib xizmat qilmoqda. Zargarlik
buyumlarining estetik nafosati va murakkab naqshlari, bugungi kunda ham o’zining
ahamiyatini yo’qotmagan, aksincha, zamonaviy dizaynlar va zargarlik sanoatida
yangiliklar yaratishda qo’llanilmoqda. Temuriylar davrining zargarlik san’ati nafaqat
tarixiy, balki madaniy va iqtisodiy jihatdan ham jahon miqyosida o’zining o’rnini
topgan va topa boradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Kamalov, B. S. (2017). Temuriylar davrida metall buyumlar san’ati. Toshkent:
O’qituvchi nashriyoti.
2.
Maqsudov, T. F. (2005). Temuriylar me’morchiligi va san’ati. Samarqand: Sharq
nashriyoti.
3.
Zarifov, A. (2018). O’rta Osiyo san’ati: tarixiy tahlil va yuksak san’at maktablari.
Buxoro: Buxoro universiteti nashriyoti.
4.
Bo’riev, N. A. (2014). Temuriylar va ularning madaniy merosi. Toshkent:
Akademnashr.
5.
O’rniyozov, A. A. (2011). O’rta Osiyo zargarlik san’ati va uning rivoji. Toshkent:
G’azal nashriyoti.
