Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
141
ISSN:3030-3621
XALQ OG‘ZAKI IJODI: UNING IJTIMOIY AHAMIYATI VA ZAMONAVIY
TALQINI
ANDIJON IQTISODIYOT VA PEDAGOGIKA UNIVERSITETI
BOSHLANG‘ICH TA’LIM YO‘NALISHI,
1-KURS TALABASI:
SAYFUDDINOVA MUNISA
ILMIY RAHBAR:
QANOATOVA NAZOKATXON
Annotatsiya:
Ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodining turlari, o‘ziga xosligi,
ma’naviy va tarbiyaviy ahamiyati, yosh avlod ongida milliy o‘zlikni shakllantirishdagi
roli hamda hozirgi zamonda bu merosni saqlash va rivojlantirish zarurati yoritilgan.
Misollar, tahlillar va ilmiy manbalarga tayangan holda mavzuning dolzarbligi ko‘rsatib
beriladi.
KIRISH
Xalq og‘zaki ijodi, ertak, afsona, maqol, topishmoq, ma’naviyat, tarbiya, milliy
meros, zamonaviy talqin.
Xalq og‘zaki ijodi insoniyat tarixining eng qadimiy, ayni paytda eng boy va
rang-barang madaniy qatlamlaridan biri hisoblanadi. Har bir xalq o‘zining tarixiy
taraqqiyoti davomida avloddan avlodga og‘zaki tarzda yetkazib kelgan ertaklar,
dostonlar, maqollar, afsona va rivoyatlar orqali nafaqat o‘z dunyoqarashini, balki
hayotga bo‘lgan munosabatini, orzu-umidlarini, axloqiy-me’yoriy qarashlarini ifoda
etib kelgan. Ayniqsa, o‘zbek xalqining og‘zaki ijodi nihoyatda boy va rang-barang
bo‘lib, bu sohadagi meros xalqimizning donishmandligi, ziyrakligi va hayotiy
tajribasini o‘zida mujassamlashtirgan.
Bugungi globallashuv sharoitida yosh avlodni milliy ruhda tarbiyalash, ularga
o‘zligimizni anglatish va qadriyatlarimizni singdirishda xalq og‘zaki ijodi mislsiz
manba vazifasini o‘taydi. Bu asarlar bolalarda ezgulik, adolat, mehnatsevarlik,
vatanparvarlik kabi fazilatlarni tarbiyalashda, ularning tasavvurini boyitish va tilini
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Shu bois xalq og‘zaki ijodini o‘rganish, uni
zamonaviy ta’lim tizimiga integratsiya qilish — pedagogika fanining dolzarb
vazifalaridan biridir.
Boshlang‘ich ta’limda og‘zaki ijod namunalaridan foydalanish o‘quvchilarni o‘z
milliy merosiga hurmat ruhida tarbiyalash bilan birga, ularning til boyligini
kengaytiradi, og‘zaki va yozma nutqini rivojlantiradi. Ma’naviy kamolotga erishish,
sog‘lom tafakkurli, yuksak axloqiy qadriyatlarga ega yoshlarni tarbiyalashda og‘zaki
ijodiy namunalar — ertak, doston, maqol, topishmoq, afsona va rivoyatlar bebaho
vositadir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
142
ISSN:3030-3621
Shu jihatdan olib qaralganda, xalq og‘zaki ijodini chuqur o‘rganish va uni ta’lim
jarayoniga joriy etish, nafaqat madaniy merosimizni asrash, balki jamiyatimizni
barqaror ma’naviy negiz asosida rivojlantirishga xizmat qiladi.
Asosiy qism
1. Xalq og‘zaki ijodi turlari va xususiyatlari
Xalq og‘zaki ijodi janrlari quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Ertaklar – xalq tasavvuri asosida yaratilgan, yaxshilik-yomonlik kurashi orqali
bolalarga saboq beradigan asarlardir.
Afsonalar va rivoyatlar – tarixiy yoki tabiat hodisalari haqida o‘ziga xos, hayoliy
mazmunga ega og‘zaki hikoyalardir.
Maqollar va matallar – xalqning dono fikrlarini siqiq, obrazli shaklda
ifodalovchi hikmatli iboralardir.
Topishmoqlar – til o‘yinlari orqali tafakkurni charxlaydigan, bolalarning aqliy
rivojiga xizmat qiladigan janrlardir.
Lapar, termalar, qo‘shiqlar, dostonlar – xalqning turmush tarzini, ijtimoiy
muammolarini, orzu-intilishlarini ifodalovchi lirik yoki epik shakldagi asarlardir.
Bu janrlarning har biri xalq tafakkurining mahsuli bo‘lib, ularning rivojlanishida
o‘ziga xos uslub va obrazlar tizimi mavjud.
2. Tarbiyaviy va ma’naviy ahamiyati
Xalq og‘zaki ijodi bolalarda quyidagi sifatlarni shakllantiradi:
Ma’naviy tarbiya: ertaklar va maqollar orqali halollik, mardlik, sabr-toqat,
kattalarga hurmat kabi qadriyatlar bolaga singdiriladi.
Ijodiy fikrlash: topishmoqlar va matallar tafakkur va tasavvur doirasini
kengaytiradi.
Til boyligi: xalq og‘zaki ijodi milliy tilni boyitadi, fonetik va leksik
imkoniyatlarini namoyon etadi.
Tarixiy ong: rivoyat va afsonalar orqali tarixiy shaxslar, joy nomlari va qadimiy
voqealar haqida bilim hosil qilinadi.
Misol uchun, “Boy bo‘lib, baxillik qilma, gado bo‘lib, kamtarlik qil” kabi
maqollar odob-axloq me’yorlarini bolalikdan anglatadi.
3. Zamonaviy talqin va dolzarbligi
Bugungi kunda xalq og‘zaki ijodini:
Ta’lim tizimiga chuqur integratsiya qilish lozim. Ertaklar, maqollar, dostonlar
maktab dasturlarida kengroq o‘rin olishi kerak.
Teatr, kino va animatsiya orqali yoshlar ongiga yaqinlashtirish foydali bo‘ladi.
Masalan, “Zumrad va Qimmat”, “Shirin qiz” ertaklaridan zamonaviy multfilmlar
yaratish.
Digital arxivlar va ilmiy ekspeditsiyalar orqali og‘zaki meroslarni to‘plash,
yozma holatga keltirish kerak.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
143
ISSN:3030-3621
Ota-onalar, o‘qituvchilar va jamiyat ushbu boy merosni avlodlarga yetkazishda
faol ishtirok etishi zarur.
Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ilgari surilgan
“Ma’naviyatni yuksaltirish” siyosati bevosita xalq ijodini qadrlash va rivojlantirishga
xizmat qilmoqda.
Xulosa
Xalq og‘zaki ijodi – bu xalqning asrlar davomida yig‘ib, avloddan avlodga
og‘zaki shaklda yetkazib kelgan bebaho ma’naviy merosidir. U har bir millatning
tarixini, dunyoqarashini, urf-odatlarini, ijtimoiy hayotini, axloqiy mezonlarini o‘zida
aks ettirgan ko‘zgu hisoblanadi. Ayniqsa, o‘zbek xalqining og‘zaki ijodi o‘zining
badiiyligi, tasviriy ifoda vositalari, chuqur falsafiy mazmuni va tarbiyaviy kuchi bilan
ajralib turadi.
Bugungi globallashuv sharoitida xalq og‘zaki ijodini asrab-avaylash va uni yosh
avlod qalbiga singdirish yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bolalarni ertak,
afsona, maqol, topishmoq va dostonlar orqali tarbiyalash, ularning qalbida milliy
g‘urur, Vatanga sadoqat, halollik, adolatparvarlik kabi fazilatlarni shakllantirishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Aynan shu og‘zaki asarlar orqali o‘quvchilar milliy
til boyligini, xalqona tafakkurni o‘rganadilar, ijodiy dunyoqarashlari kengayadi.
Zamonaviy texnologiyalar asrida xalq og‘zaki ijodini raqamlashtirish, elektron
kutubxonalar, mobil ilovalar va ta’lim platformalari orqali targ‘ib qilish, teatr, kino va
animatsiya orqali ommalashtirish zarur. Shu bilan birga, pedagoglar, ota-onalar va
madaniyat vakillari ushbu merosni yosh avlodga to‘g‘ri va tizimli yetkazishda faol
ishtirok etishlari lozim.
Xalq og‘zaki ijodini chuqur o‘rganish va uni amaliy hayotda qo‘llash orqali biz
nafaqat boy tariximizni saqlaymiz, balki yangi avlodni sog‘lom ma’naviyat va milliy
g‘urur asosida tarbiyalaymiz. Zero, xalq og‘zaki ijodi – bu shunchaki ertak emas, bu –
xalq donishmandligi, hayotiy tajribasi, axloqiy dasturi, ya’ni millatning tirik ruhi va
o‘zligidir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
G‘afurov, N. (2007). O‘zbek xalq og‘zaki ijodi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi nashriyoti.
2.
Karimov, I. A. (2008). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. Toshkent:
Ma’naviyat nashriyoti.
3.
Yo‘ldoshev, Q., & Yo‘ldosheva, D. (2016). Pedagogika nazariyasi va tarixi.
Toshkent: O‘zbekiston pedagogik innovatsiyalar markazi.
4.
Nurullayeva, D. (2014). Boshlang‘ich sinflarda o‘qitish metodikasi. Toshkent:
O‘qituvchi.
5.
Saidov, M. (2012). Milliy tarbiya asoslari. Toshkent: Ma’naviyat.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
https://scientific-jl.com
45-son_4-to’plam_May -2025
144
ISSN:3030-3621
6.
Abduazizov, A., & Jo‘raeva, M. (2020). O‘zbek xalq ertaklari va ularning
tarbiyaviy ahamiyati. Toshkent: Fan.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat
qilish inspeksiyasi. (2021). Boshlang‘ich ta’limda innovatsion yondashuvlar.
Toshkent.
8.
Rasulova, M. (2019). “Xalq og‘zaki ijodini o‘rganishda zamonaviy
yondashuvlar”, Ta’lim va rivojlanish, 2(5), 34–39.
9.
Sultonova, N. (2023). “Bolalar nutqini shakllantirishda ertaklarning o‘rni”,
Boshlang‘ich ta’lim muammolari ilmiy-amaliy jurnali, 1(3), 45–49.
10.
Deduxina, G. T. (2005). Narodnoye tvorchestvo i deti. Moskva: Prosveshchenie.
