Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
117
MULOQOTNING BOLA SHAXSI RIVOJLANISHDAGI AHAMIYATI
Qo‘qon Universiteti “Ta’lim”
kafedrasi o‘qituvchisi
Sevara Maxmudova
Annotatsiya:
ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar muloqot
kompetensiyalari shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar va psixologik ijobiy muhitning
ahamiyati eks etgan bo‘lib, bolalar muloqotini rivojlantirishning muhim yo‘nalishlari
yoritilgan. Ilk va maktabgacha yoshdagi bolalar muloqotining о‘zigа xоs xususiyаtlаri
hamda yetakchi faoliyat bosqichlarining ro‘li keltirgan.
Kalit so‘zlar:
ilk yosh, muhit, muloqot, yondashuv, motiv, rivojlanish, usul,
faoliyat.
Аннотация.
В статье отражены факторы, влияющие на формирование
коммуникативных компетенций у детей дошкольного возраста, значение
позитивной психологической среды, а также выделены важные направления
развития коммуникативных способностей детей. Представлены особенности
общения детей раннего и дошкольного возраста, роль ведущих этапов
деятельности.
Ключевые слова:
ранний возраст, среда, общение, подход, мотив,
развитие, метод, деятельность.
Abstract
. The article reflects the factors influencing the formation of
communicative competencies in preschool children, the importance of a positive
psychological environment, and highlights important areas for the development of
children's communicative abilities. The features of communication in early and
preschool children, the role of the leading stages of activity are presented.
Key words:
early age, environment, communication, approach, motive,
development, method, activity.
“Bolalik kelajak hayotga tayyorgarlik bosqichidir”. Dunyo bo‘ylab
mutaxassislarning fikriga ko‘ra, tug‘ilishdan maktabga kirishgacha bo‘lgan davr - bu
bolaning eng tez jismoniy va aqliy rivojlanishi, inson uchun zarur bo‘lgan jismoniy va
aqliy fazilatlarning dastlabki shakllanishi, uning butun keyingi hayoti davomida
shakllanib boradigan muhim kompitensiyalarini o‘zlashtirishi kechadigan davr
hisoblanadi.
Bolaning shaxsiyatini shakllantirishda oilaning ta’siri katta. Oila axloqiy
me’yorlarni, qadriyat yo‘nalishlarini va xulq-atvor me’yorlarini belgilaydi. Bolaning
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
118
ota-onasi bilan bo‘lgan munosabati ko‘p jihatdan uning kelajakdagi hayotining
tabiatini belgilaydi.
Ota-onalar bilan muloqot bolaga ijtimoiy xulq-atvor normalari standartlarini
o‘rganishga imkon beradi. Muayyan hayotiy vaziyatlarda bola o‘z xatti-harakatlarini
axloqiy me’yorlar va talablarga bo‘ysundirish zarurati bilan duch keladi. Shuning
uchun bolaning axloqiy rivojlanishida muloqot normalarini bilish va ularning qadr-
qimmati va zarurligini tushunish muhimdir.
Maktabgacha yoshdagi bolalar muloqotini rivojlantirishning muhim
yo‘nalishlarini ko‘rib chiqishga harakat qilamiz. V.N.Belkina bolalik davridagi
muloqotni shakllantirishning quyidagi asosiy yo‘nalishlarini belgilaydi:
1) Aloqa yo‘nalishini bosqichma-bosqich o‘zgartirish. Bolada birinchi bir yarim
oydan boshlab kattalar bilan muloqot qilish zaruriyati shakllanadi, ammo muloqotning
asosiy tashabbuskori kattalardir, chunki kattalar bola va o‘zlari o‘rtasidagi muloqot
holatini yaratadi. Erta yoshdan so‘ng bolaning o‘zi kattalar bilan aloqadaga kirishishda
tashabbus ko‘rsatishni boshlaydi, uning qiziqishlari doirasi kengayadi. Keyin,
maktabgacha yoshga yetganda, bola o‘zi uchun atrofdagi dunyoning yangi qiziqarli
ob’ektini kashf etadi – tengdoshlari bilan birga "bolalar jamiyati" rivojlanadi, bu
bolalarning bir-biri bilan maxsus muloqotini nazarda tutadi. Binobarin, bolaning
muloqotining yo‘nalishi ikki tomon bilan tavsiflanadi: bola - kattalar va bola - bola.
2) Muloqotga bo‘lgan ehtiyojning mazmuni o‘zgarib bormoqda, yanada
murakkablashmoqda. M.I. Lisina, ushbu ehtiyojning rivojlanishining quyidagi
bosqichlarini ajratib ko‘rsatish kerakligini ta’kidlaydi: kattalarning e’tibori va
xayrixohligida (0 oydan 6 oygacha); hamkorlikda (erta yoshda); bolaning ehtiyojlariga
ishonchli munosabatda (yosh va o‘rta) maktabgacha yosh); o‘zaro tushunish va
empatiyada (katta maktabgacha yosh).
3) Muloqot motivlari: kognitiv, ishbilarmonlik va shaxsiy. Kognitiv motivlar
bolaning atrofdagi dunyoga qiziqishi bilan bog‘liq jarayon bo‘lib, bu asosan
bolalarning savollarida aks etadi. Biznes motivlari har qanday faoliyatni amalga
oshirishda bolaning kattalar va tengdoshlari bilan hamkorlik qilish holatiga hamroh
bo‘ladi. Shaxsiy motivlar o‘sib borayotgan shaxsning kattalar va tengdoshlari ichki
dunyosiga qiziqishini, bolaning boshqa shaxsga ijtimoiy guruh vakili sifatida
munosabatini tavsiflaydi.
4) Bola asta-sekin muloqot qilish usullarini o‘zlashtiradi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri
muloqot jarayonida yuz ifodalari va pantomima qo‘llaniladi, keyin hayotning uchinchi
yilidan boshlab bola nutqni muloqot vositasi sifatida ishlata boshlaydi. Dastlab u nutq
orqali asosan kattalar bilan muloqot qiladi va faqat maktabgacha yoshdagi ikkinchi
yarmida nutq tengdoshlari bilan asosiy muloqot vositasiga aylanadi. Bolaning turli xil
aloqa vositalarini egallashida etakchi rol kattalarga tegishli.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
119
5) Hayotning birinchi yillaridan boshlab bola nafaqat boshqa odamlar bilan
bevosita, shuningdek, bilvosita muloqotga ham kirishadi. Shunday ekan, muloqot
bolaning aqliy rivojlanishida muhim ahamiyat ksb etadi. Muloqot jarayonida u atrofda
sodir bo‘layotgan hodisalarni va ular haqidagi ma’lumotlarni oladi, ularning
xususiyatlari va funksiyalari bilan tanishadi. Muloqot jarayonida bolaning o‘qishga
bo‘lgan qiziqishi boshlanadi. Boshqalar bilan muloqot qilish unda ijtimoiy muhitni,
jamiyatdagi xulq-atvor normalarini va o‘zining kuchli va zaif tomonlarini
o‘rganishgning imkonini beradi. Bola kattalar va tengdoshlar bilan muloqot qilib, o‘z
xatti-harakatlarini tartibga soladi, faoliyatda o‘zgarishlar qilib, boshqa odamlarning
xatti-harakatlarini tuzatishni o‘rganadi. Muloqot rivojlanadi, bolaning hissiy sohasi
shakllanadi. O‘ziga xos insoniy his-tuyg‘ularning jamlanmasi bolaning boshqa
odamlar bilan muloqot qilish sharoitida paydo bo‘ladi.
1
Foydalangan adabiyotlar
1.
F.R.Qodirova, R.M.Qodirova. Bolalar nutqini rivojlantirish nazariyasi va
metodikasi. darslik. MTMRXQTMOBRO‘MM.
2.
Bаbаyеvа D. Nutq o‘stirish nazariyasi va metodikasi (2018). Т.: Barkamol fayz
media.
3.
Makhmudova Oybarchin. (2023). PSYCHOLOGICAL AND PEDAGOGICAL
ASPECTS OF THE DEVELOPMENT OF VISUAL ACTIVITIES OF
PRESCHOOL CHILDREN. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 8(8),
101–105.
https://doi.org/10.54613/ku.v8i8.815
4.
S.A.Maxmudova, & Qambarova, Y. (2024). NEYROGIMNASTIKANING
MAKTABGACHA YOHDAGI BOLALAR RIVOJLANISHIGA TA’SIRI, O‘RNI
VA AHAMIYATI.
University Research Base
, 112–115. Retrieved from
5.
Maxmudova, S. (2024). MАKАTАBGАCHА YОSHDАGI BОLАLАR BILАN
LUG‘АT ISHINI ОLIB BОRISHNING METODIK TIZIMINING QIYOSIY
TAHLILI. QO‘QON
UNIVERSITETI
XABARNOMASI, 13,
205–210.
https://doi.org/10.54613/ku.v13i.1057
6.
Oybarchin Makhmudova, . (2022). PROBLEMS OF TEACHING PRESCHOOL
CHILDREN IN FINE ACTIVITIES. CURRENT RESEARCH JOURNAL OF
PEDAGOGICS, 3(01), 17–21.
https://doi.org/10.37547/pedagogics-crjp-03-01-03
7.
Makhmudova, O. (2024). THEORETICAL VIEWS OF FINE ARTS AS A
FACTOR OF INFLUENCE ON THE DEVELOPMENT OF A PRESCHOOL
CHILD. University
Research
Base,
515–518.
Retrieved
from
https://scholar.kokanduni.uz/index.php/rb/article/view/562
muloqot-jarayonida-bola-shaxsini-rijovlantirishning-pedagogik-psixologik-jihatlari.pdf
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
120
8.
Qodirov, V. (2024). ILK YОSH (3 YОSHGАCHА BО‘LGАN) DАVRDА
BОLАLАR
NUTQINI
RIVОJLАNTIRISH. QO‘QON
UNIVERSITETI
XABARNOMASI, 10(10), 130–133.
https://doi.org/10.54613/ku.v10i10.929
9.
Ушакова О.С., Струнина Е.М. (2004). Методика развития речи детей
дошкольного возраста: Учеб.-метод. пособие для воспитателей дошк.
образоват. учреждений. –Москва: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС.
10.
Яшина В. И., Алексеева М. М. (2013) Теория и методика развития речи
детей. Москва: Издательский центр «Академия».
