Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
3
BURUN BO‘SHLIG‘I, HALQUM, JAG’ VA TISHLARDAGI NUQSONLAR
Ishoqova Gulbaxor Uktam qizi
ATMU Defektologiya yo’nalishi talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada burun bo‘shlig‘i, halqum, jag’ va tishlardagi
anatomik va funksional nuqsonlarning bolalar nutq rivojlanishiga ko‘rsatadigan ta’siri
tahlil qilinadi. Defektologik nuqtayi nazardan ushbu nuqsonlarning fonetik-fonologik
rivojlanishga, tovush chiqarish qobiliyatiga va muloqot faoliyatiga salbiy ta’siri
ko‘rsatib berilgan. Maqolada logopedik tashxis qo‘yish usullari, korreksion
mashg‘ulotlar, ortodontik va otorinolaringologik muolajalar bilan birgalikdagi
kompleks yondashuv muhimligi yoritilgan. Nutq nuqsonlarini erta aniqlash va
defektologik yordam ko‘rsatish bo‘yicha tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
defektologiya, artikulyatsiya apparati, burun bo‘shlig‘i nuqsoni,
jag’ deformatsiyasi, tish nuqsonlari, halqumda buzilish, nutq rivojlanishi, logopediya,
fonetik buzilishlar, kompleks korreksiya.
NOSE CAVITY, PHARYNX, JAW AND DENTAL DEFECTS
Ishoqova Gulbaxor Uktam qizi
Student of Defectology, ATMU
Annotation.
This article analyzes the impact of anatomical and functional
defects in the nasal cavity, pharynx, jaw, and teeth on children's speech development.
From a defectological point of view, the negative influence of these defects on
phonetic-phonological development, articulation ability, and communication activity
is discussed. The article highlights the importance of a comprehensive approach that
includes speech therapy diagnostics, correctional exercises, and combined orthodontic
and otorhinolaryngological treatments. Recommendations are given on the early
identification of speech disorders and the provision of defectological support.
Keywords
: defectology, articulatory apparatus, nasal cavity defect, jaw
deformity, dental defects, pharyngeal disorders, speech development, speech therapy,
phonetic disorders, complex correction.
Introduction.
Artikulyatsion apparatning (burun, halqum, jag’, tish) normal rivojlanishi
nutqning to‘g‘ri shakllanishi uchun zaruriy fiziologik asosdir. Ushbu tizimdagi har
qanday nuqson yoki disfunksiya bolaning tovush chiqarishi, talaffuzi, ovoz ohangi va
hatto ijtimoiy moslashuviga salbiy ta’sir qiladi. Defektologik amaliyotda bunday
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
4
anatomik nuqsonlarga alohida e’tibor qaratiladi, chunki ular logopedik korreksiya
jarayonini murakkablashtiradi.
Main part
.
Burun bo‘shlig‘i va halqum nuqsonlari.
Og‘iz hamda burun bo‘shliqlari nutqni kuchaytirib beradigan rezonatorlik
funksiyasini bajaradi. Yumshoq tanglay pastga tushganda havo oqimi burun
bo‘shlig‘iga o‘tadi. Havo oqimi burun bo‘shlig‘idan o‘tishi natijasida ovoz kuchayadi
va ma’lum tusga, tembrga kiradi. Burun va halqumda turli xil shishlar bo‘lishi, burun
to‘sig‘ining haddan tashqari qiyshayib qolishi, bodomcha bezlarining shishi, allergik
holat, xronik tumov va boshqalar ham manqalanib gapirishga yopiq rinolaliyaga olib
kelishi mumkin.
Og‘iz va burun bo‘shliqlari nutq apparatining muhim rezonator qismlari
hisoblanib, ular ovozning kuchayishi va tembrning shakllanishida asosiy rol o‘ynaydi.
Yumshoq tanglayning holatiga qarab havo oqimi burun bo‘shlig‘iga yo‘naltiriladi va
bu jarayon tovushga xos tembr, tovush balandligi va ohangini belgilaydi. Burun va
halqumda yuzaga keladigan patologik holatlar — masalan, shishlar, burun to‘sig‘ining
qiyshayishi, bodomcha bezlarining kattalashuvi, allergik reaksiyalar va surunkali
yallig‘lanishlar — havo oqimining to‘g‘ri harakatlanishini buzadi. Bu esa ovozning
nosog‘lom rezonansga kirib,
yopiq rinolaliya
(manqalanib gapirish) shakllanishiga olib
keladi. Shunday holatlarda erta tashxis va logopedik, shuningdek otorinolaringologik
aralashuv nutq sifatini tiklashda muhim ahamiyat kasb etadi.
Jag’ va tishlardagi nuqsonlar.
Og‘iz bo‘shlig‘ining kengayishi va torayishi pastki jag‘ning harakatiga bog‘liq.
Unli tovushlar talaffuzida pastki jag‘ tushiriladi, undosh tovushlar talaffuzida esa
ko‘tariladi. Jag’ nuqsonlariga progeniya, prognatiya, yuqori va pastki jag‘lar
jipslashganida ulardagi oldingi, yon tishlarning noto‘g‘ri holatda, orasi ochiq bo‘lib
turib qolishi, ya’ni noto‘g‘ri prikus kiradi. Progeniya (grekcha pro – oldinda, genpon –
iyak pastki jag‘ning bir-biriga tegmasligi, jipslashmay qolishi, prognatiya (grekcha pro
– oldinga, gnatos – jag’ yuqori jag’ning oldinga keskin chiqib turishi natijasida tishlar
qatorlarining bir-biriga tegmay oldinma-keyin turishidir. Bu turdagi nuqsonlar tufayli
talaffuz vaqtida tovush, masalan, tishlar orasidan sirg‘alib chiqish o‘rniga, to‘siqqa
uchramay chiqadi. Tishlarning siyrak, qiyshiq bo‘lishi ham talaffuzga ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Bunday hollarda havo oqimi tishlar orasidan chiqib tovush xushtak aralash
talaffuz etiladi. Og‘ir nutq nuqsoni kishining nafaqat nutqiga balki umumiy
rivojlanishiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Hozirgi kunda nutq nuqsonlarining turli tavsifi, klassifikatsiyalari mavjud. Nutq
nuqsonlari asosan uchta katta guruhga ajratiladi: fonetiko-fonematik xarakterli
nuqsonlar, sistemali nutq buzilishlari va yozma nutq nuqsonlari. Fonetiko-fonematik
xarakterli nuqsonlarga tovushlar talaffuzidagi nuqsonlar, ovoz nuqsonlari, nutq sur’ati,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
5
tempi, ritmi va ravonligidagi kamchiliklar, nutqni idrok etishning buzilishi oqibatida
sodir bo‘lgan nuqsonlar kiritiladi.
Sistemali nutq buzilishlarida kishining butun nutq sistemasi shakllanmaganligi
natijasida u gapirmaydi. Bunday nuqsonli kishilarda qulog‘i yaxshi eshitadi,
oligofreniya yo‘q. Sistemali nutq buzilishida nutqning umumiy rivojlanmaganligi
kuzatiladi. Yozma nutq nuqsonlari o‘qish va yozish malakalarini katta qiyinchiliklar
bilan yoki umuman o‘zlashtira olmaydigan kishilarda kuzatiladi. Logopediya fanida
ushbu nutq sistemasida nuqsonlar quyidagi terminlar bilan yuritiladi: fonetiko-
fonematik xarakterli nuqsonda tovushlar talaffuzidagi nuqsonlar dislaliya, rinolaliya,
dizartriya, anartriya, ovoz nuqsonlaridan afoniya,
disfoniya, fanasteniya, rinofaniya,
laringomirlashgan ovoz kiradi. Nutq sur’ati, tempi, ritmi ravonligining buzilishiga –
taxilaliya, bradilaliya, logonevroz, qoqilib gapirish kiradi. Nutqni idrok etish
nuqsonlari zaif eshituvchi aqlan zaif, fonematik eshitishi buzilgan kishilarda kuzatiladi,
natijada bolaning talaffuzi, ovozi, nutq sur’atida ma’lum o‘zgarishlar bo‘lishi mumkin.
Sistemali nutq nuqsonlariga alaliya va afaziyalar kirsa, yozma nutq nuqsonlariga
agrafiya, aleksiya, disgrafiya, disleksiyalar kiradi.
Og‘iz bo‘shlig‘i va pastki jag‘ tuzilmasidagi anatomik o‘zgarishlar, ayniqsa
noto‘g‘ri prikus (progeniya, prognatiya va boshqa tish-jag‘ nuqsonlari), tovushlarning
to‘g‘ri shakllanishiga bevosita ta’sir qiladi. Bunday nuqsonlar natijasida talaffuzda
havo oqimi noto‘g‘ri yo‘naladi, tovushlar noto‘g‘ri chiqadi yoki tushunarsiz tus oladi,
natijada fonetik va fonematik nutq buzilishlari yuzaga keladi. Tishlar orasining
ochiqligi, siyrak yoki qiyshiq joylashuvi xushtakli talaffuz kabi fonetik buzilishlarga
olib keladi.
Nutq nuqsonlari logopediyada turli mezonlar asosida tasniflanadi: fonetiko-
fonematik buzilishlar, sistemali nutq buzilishlari va yozma nutq nuqsonlari. Har bir
guruh bolaning umumiy nutq salohiyatiga turlicha darajada salbiy ta’sir qiladi.
Masalan, sistemali buzilishlarda bolaning butun nutq tizimi shakllanmaydi, yozma
nutqdagi nuqsonlar esa savod o‘rganish jarayonida jiddiy muammolar keltirib
chiqaradi.
Shu bois, jag‘-tish tizimi va artikulyatsion apparatdagi nuqsonlarni erta aniqlash,
fonematik eshituvni baholash, talaffuzni to‘g‘rilash va mos logopedik korreksiya
choralari ko‘rish defektologik yondashuvda juda muhim ahamiyatga ega. Bu esa
bolaning nafaqat nutq rivojlanishini, balki ijtimoiy moslashuvi, shaxsiy ishonchi va
intellektual salohiyatini ham qo‘llab-quvvatlaydi.
Conclusion.
Burun bo‘shlig‘i va halqumda mavjud nuqsonlar bolaning nutq rivojlanishida
sezilarli to‘siq yaratadi. Bu nuqsonlar fonematik rivojlanishdan tortib, nutqning
umumiy sifatigacha ta’sir qiladi. Shu bois, defektologik tashxis va logopedik
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
6
aralashuvni imkon qadar erta boshlash, anatomik va pedagogik yordamni birlashtirish
eng to‘g‘ri yondashuv hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
D.A.Nurkeldiyeva, M.U.Hamidova “Rivojlanishida nuqsoni bo’lgan bolalar
diagnostikasi” Toshkent 2016
2.
Mirzayeva, D. R. (2017). Maxsus ta’lim va defektologiya. Samarqand: Samarqand
davlat universiteti nashriyoti.
3.
Matg'afurova D.O. "O'smirlik davrining psixologik xususiyatlari". Oriens jurnali,
2021.
4.
Nishanova Z. va boshqalar. "O'smirlik davri psixodiagnostikasi va
psixokorreksiyasi". Ziyo istagan qalblar uchun! kutubxonasi.
5.
Abdullayeva, G. (2020).
Defektologiya asoslari
. Toshkent: TDPU nashriyoti.
