Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
236
MATBUOTNING TURKISTONGA KIRIB KELISHI TARIXI
Qurbonova Ruxsatoy Rahmatullo qizi
Termiz davlat universiteti,1-kurs magistranti
E-mail: qurbonovaruxsatoy@gmail.com
Tel: 91 236 2777
Annotatsiya:
Turkiston tarixida matbuotning kirib kelishi, jamiyatda ilm-fan va
ma’rifatni rivojlantirishda muhim rol o'ynagan. Bu maqolada matbuotning Turkistonga
kirib kelish tarixi, uning jamoatchilikka ta’siri hamda milliy qadriyatlarni
shakllantirishdagi ahamiyati tahlil qilinadi. Maqola asosan XX asr boshlaridagi
voqealar, jadidchilar faoliyati va matbuot vositalarining tarqalishi haqida fikr yuritadi
Kalit so'zlar
: Turkiston, matbuot, tarix, jadidchilar, ma’rifat, milliy qadriyatlar,
adabiyot, tahlil, tarjimai hol.
Аннотация
: Появление прессы в истории Туркестана сыграло важную
роль в развитии науки и просвещения в обществе. В данной статье анализируется
история проникновения прессы в Туркестан, её влияние на общественность и
значение в формировании национальных ценностей. Основное внимание
уделено событиям начала XX века, деятельности джадидов и распространению
печатных изданий.
Ключевые слова:
Туркестан, пресса, история, джадиды, просвещение,
национальные ценности, литература, анализ, биография.
Annotation
: The emergence of the press in the history of Turkestan played a
significant role in the development of science and enlightenment within society. This
article analyzes the history of the press's arrival in Turkestan, its impact on the public,
and its importance in shaping national values. The article mainly focuses on early 20th-
century events, the activities of the Jadids, and the spread of printed media.
Keywords:
Turkestan, press, history, Jadids, enlightenment, national values,
literature, analysis, biography.
Kirish
Turkiston tarixida matbuotning kirib kelishi butunlay yangi davrning
boshlanishi edi. Matbuot vositalari orqali jamiyatda ilmiy bilimlar, ijtimoiy
g'oyalarning tarqalishi va milliy qadriyatlarning shakllanishi kuchaygan. XIX asr oxiri
va XX asr boshlarida Rus imperiyasi hukumati tomonidan amalga oshirilgan siyosiy
islohotlar natijasida Turkistonda bosma nashrlar paydo bo‘ldi. Jadidchilar faoliyati
ham matbuotning rivojlanishiga katta hissa qo‘shdi. Ular ma’rifat va ilmiy bilimlarni
tarqatish uchun gazeta va jurnallardan foydalana boshlashdi
Tahlil va Muhokama
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
237
Matbuotning Turkistonga kirib kelishi
Turkistonda matbuot vositalarining paydo bo‘lishi birinchi navbatda rus
imperiyasi hukumatining siyosiy va ma’muriy islohotlariga bog‘liq edi. 1860-70-yillar
mobaynida rus imperiyasi hududida axborot vositalarini yanada ko‘paytirishga harakat
qilindi. Bosma nashrlar, avvalo, imperiya hukumatining ma’muriy va siyosiy
maqsadlari uchun foydalanilgan. Bunday bosma nashrlar orqali markaziy hukumat
mahalliy aholi bilan aloqani mustahkamlash, siyosiy g'oyalarni targ‘ib qilish va
ijtimoiy tartibni boshqarish imkoniyatlarini oshirishga urinib keldi.
Ammo zamonaviylik va ilmiy bilimlarga ehtiyoj sezila boshlagan vaqtga kelib,
matbuot faqatgina ma’muriy va siyosiy maqsadlar uchun emas, balki adabiyot, ta’lim
va ma’rifat sohasida ham keng foydalanila boshlandi. Mazkur jarayonning eng muhim
omillaridan biri – jadidchilar harakatining vujudga kelishi edi
Jadidchilar yangi usulda ta’lim berishni targ‘ib qilishdi va buning uchun
matbuotdan keng foydalana boshlashdi. Ularning sayyoraviylashtirish g'oyalari va
xalqaro aloqalarni mustahkamlash istaklari ham matbuot vositalarining rivojlanishiga
sabab bo‘ldi.
Masalan, “Tarjimon” gazetasi Turkistonda musulmon matbuotining paydo
bo‘lishi va rivojlanishida juda katta rol o'ynadi. Bu gazeta Kavkaz, ichki Rossiya va
Turkistonda musulmon matbuotining asoschisi hisoblanadi
Gazeta haftasiga bir necha marta chiqarilgan va uning mavzulari siyosiy,
madaniy va ilmiy masalalarni qamrab olgan.
Jadidchilar va matbuot
Jadidchilar turli axborot vositalarini yaratish va tarqatishda faol ishtirok etishdi.
Ular yangi g'oyalarni targ‘ib qilish, ma’rifatni tarqatish va xalqni bilimlarga boyitishga
intildilar. Jadidchilar matbuot vositalarini milliy qadriyatlarni saqlash va tarqatishda
ham keng foydalana boshlashdi. Misol uchun, Mo'minjon Hakiym kabi jadidchilar o‘z
faoliyatlarida matbuotni keng qo‘llashgan. Shunday qilib, matbuot Turkistonda faqat
ma’lumot uzatish vositasi emas, balki ilmiy bilim va ijtimoiy o‘zgarishlarni targ‘ib
qiluvchi qurol sifatida ham xizmat qildi
Jadidchilar matbuot vositalarini yaratishda milliy maqsadlarni oldiga qo‘yishdi.
Ular musulmon xalqlarning milliy istiqloliga erishish, ilm-fanni rivojlantirish va
jamiyatda ma’naviy o‘zgarishlarni keltirib chiqarish uchun matbuotdan foydalandilar.
Masalan, Mahmudxo‘ja Behbudi turli gazeta va jurnallarda milliy g'oyalarni targ‘ib
qilishda faol ishtirok etgan. Uning asarlari Turkiston jamiyatida milliy tafakkur va
hurriyat ruhini jonlantirishda muhim rol o'ynadi
Matbuotning milliy qadriyatlarga ta’siri
Turkistonda matbuot vositalari milliy qadriyatlarni saqlash va tarqatishda ham
muhim rol o'ynadi. O'zbekistonning qadimgi madaniyati va tarixi, ming yillar
davomida shakllangan milliy qadriyatlarning bugungi kunga yetib kelishi bilan bog‘liq
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
238
holda, matbuot bu g'oyalarni yana bir bor jonlantirdi. Matbuot orqali tarqalgan
adabiyotlar, gazetalar va jurnallar milliy identifikatsiyani shakllantirishda katta rol
o'ynadi
Milliy matbuotning rivojlanishi Turkiston jamiyatida milliy obro‘ni oshirish va
hurriyat ruhini kuchaytirishda muhim omil bo‘ldi. Jadidchilar tomonidan chop etilgan
kitoblar va gazetalarda milliy g'oyalarning targ‘ibi, ilm-fanning tarqatilishi va
jamiyatda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar haqida malumot berilgan. Masalan, “Sadoyi
Farg‘ona” gazetasi Turkiston jamiyatida milliy obro‘ni oshirish va hurriyat ruhini
kuchaytirishda muhim rol o'ynadi
Matbuotning jamiyatdagi roli
Matbuot vositalari Turkistonda jamiyatni tarbiyalash va ularga zamonaviy
dunyo haqida tushuncha berishda muhim rol o'ynadi. Jadidchilar tomonidan chop
etilgan kitoblar, gazetalar va jurnallar orqali odamlar ilmiy bilimlar va jamiyatda sodir
bo‘layotgan o‘zgarishlar haqida malumotga ega bo‘lishdi. Shu tariqa, matbuot
Turkistonda yangi davrni boshlab berdi va unda ilmiy-texnik progress hamda
ma’naviy-tarbiyaviy rivojlanish kuchaydi Turkistonda matbuot vositalari jamiyatda
ilmiy bilimlarni tarqatish, ma’rifatparvarlikni targ‘ib qilish va ijtimoiy o‘zgarishlarni
keltirib chiqarishda katta hissa qo‘shdi. Masalan, “Yashasin, Turkiston muxtoriyati!”
deb atalgan matbuot materiallari o'rtaga tashlandi va ozodlik va hurriyatdan, tenglik va
adolatdan so'z ochdi
Matbuot vositalari Turkistonda jamiyatda ilmiy bilimlarni tarqatish,
ma’rifatparvarlikni targ‘ib qilish va ijtimoiy o‘zgarishlarni keltirib chiqarishda katta
hissa qo‘shdi. Jadidchilar tomonidan chop etilgan kitoblar, gazetalar va jurnallar orqali
odamlar ilmiy bilimlar va jamiyatda sodir bo‘layotgan o‘zgarishlar haqida malumotga
ega bo‘lishdi. Shu tariqa, matbuot Turkistonda yangi davrni boshlab berdi va unda
ilmiy-texnik progress hamda ma’naviy-tarbiyaviy rivojlanish kuchaydi
Xulosa
Turkistonga matbuotning kirib kelishi butunlay yangi davrning boshlanishi edi.
Jadidchilar va ularning faoliyati matbuot vositalarining rivojlanishiga katta hissa
qo‘shdi. Matbuot adabiyot, ta’lim va ma’rifat sohasida muhim rol o'ynadi. U milliy
qadriyatlarni saqlash va tarqatishda hamda jamiyatni tarbiyalashda katta ahamiyat kasb
etdi. Bugungi kunda matbuot tarixi va uning ta’siri haqidagi tadqiqotlar davom
etmoqda, chunki u Turkiston tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega
Foydalangan adabiyotlar ro'yxati
1.
Xurshid Do'stmuhammad.
"Hikoyalari Tahlili"
// tsuull.uz, 2025.
2.
Mo'minjon Hakiym.
"Jadidlarning Ma’rifiy Faoliyati: G'oyalari, Maqsadlari,
Vazifalari"
// nashr yili: 2020.
3.
Buxdu.
"Milliy Qadriyatlarning Tarixi"
// buxdu.uniwork, 2023.
4.
A. Karimov.
"O‘zbek Adabiyoti Tarixi"
, 2019.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
239
5.
S. Rahmonova.
"Matbuotning Rivojlanish Tarixi"
, 2021.
6.
Z. Toirov.
"Jadid Harakati va Ta’lim Sohasidagi Islohotlar"
, 2018.
7.
N. Yusupova.
"Turkiston Tarixi va Madaniyati"
, 2022.
8.
M. Mirzayev.
"XX Asr Boshlarida Turkiston"
, 2020.
9.
F. Akbarova.
"Matbuot va Milliy Qadriyatlar"
, 2023.
10.
B. Xayitov.
"O‘zbekistonning Ilmiy Nashrlari Tarixi"
, 2024.
