Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
226
HUJAYRA ORGANOIDLARI: MITOXONDRIYA VA PLASTIDALAR
TUZILISHI.
Andijon davlat pedagogika institute
Aniq va Tabiiy fanlar fakulteti
Biologiya yo‘nalishi
1-bosqich 103-guruh talabalari
Rasulova Munavvaroy,
Akramjonova Diyora,
Ergasheva Ruxshona.
Andijon davlat pedagogika instituti
Aniq va tabiiy fanlar fakulteti
Biologiya yo‘nalishi Biologiya fani
o‘qituvchisi
Yo‘ldashev Abduvali
Annotatsiya:
Mazkur ishda hujayra organoidlari hisoblangan mitoxondriya
va plastidaning (ayniqsa, xloroplast) morfologik va funksional tuzilishi hamda
ularning hujayra hayotidagi o‘rni o‘rganiladi. Ushbu organoidlarning evolyutsion
kelib chiqishi va ularning bir-biridan farqlanuvchi xususiyatlari ilmiy asosda tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Hujayra organoidlari, mitoxondriya, plastida, energiya ishlab
chiqarish, fotosintez, ATP, xloroplast, ikki qavatli membrana, hujayra nafas olish.
Hujayraning ichki tuzilmasida maxsus vazifalarni bajaradigan bir qator
organoidlar mavjud bo‘lib, ular hujayraning yashashi va faoliyatini qo‘llab-
quvvatlaydi. Ushbu organoidlar ichida mitoxondriya va plastida (ayniqsa, xloroplast)
eng asosiy energetik tuzilmalardir. Mitoxondriya eukaryotik hujayralarda uchraydi va
hujayra nafas olish orqali energiya ishlab chiqaradi. Xloroplastlar esa faqat o‘simlik va
ba’zi protistalarda mavjud bo‘lib, fotosintez jarayonida quyosh energiyasini kimyoviy
energiyaga aylantiradi. Ushbu organoidlarning kelib chiqishi va ularning hujayra
ichidagi funksiyalari hujayra biologiyasining muhim masalalaridan biri hisoblanadi.
Mitoxondriya:
Mitoxondriya eukaryotik hujayralarda energiya ishlab
chiqaruvchi asosiy organoiddir va "energiyastansiyasi" vazifasini bajaradi. U hujayra
ichida ATP (adenozin trifosfat) molekulalari shaklida energiya ishlab chiqarishdan
mas'uldir. ATP hujayraning barcha faoliyatlari uchun zarur energiya manbai bo‘lib,
uning yordamida hujayra turli fiziologik jarayonlarni amalga oshiradi. Mitoxondriya
hujayra nafas olish jarayonini amalga oshiradi, bu jarayonda organik moddalar, asosan
uglevodlar va yog'lar oksidlanadi, natijada ATP ishlab chiqariladi. Nafas olish jarayoni
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
227
mitoxondriya ichida sodir bo‘lib, u oxirgi bosqichda energiya ishlab chiqarish
jarayonini boshqaradi.
Mitoxondriya ikki qatlamli membranadan tashkil topgan bo‘lib, tashqi va ichki
membranalar o‘rtasida membranalararo fazo mavjud. Tashqi membrana oddiy va porli
bo‘lib, hujayra ichidan tashqariga o‘tkazuvchanlikni oshiradi. Ichki membrana esa
yanada murakkabroq tuzilishga ega va ko‘plab foldlar yoki katakchalar (kristallar)
hosil qiladi. Bu foldlar ichki membranada joylashgan bo‘lib, ularning yuzasi nafas
olish zanjirini amalga oshirish uchun juda muhim. Kristallar ichki membranada
joylashgan va energiya ishlab chiqarish jarayonlarini tezlashtiradi. Bu struktura ATP
ishlab chiqarish jarayonini samarali va tez amalga oshirishga yordam beradi. Nafas
olish zanjiri, ichki membranada joylashgan fermentlar orqali amalga oshadi, ular
yordamida elektronlar transport qilinadi va protonlar gradienti hosil bo‘ladi, bu esa
ATP sintazasi yordamida ATP ishlab chiqarishni ta'minlaydi.
Mitoxondriyaning ichki tuzilishi uchta asosiy qatlamdan iborat:
Mitoxondriya membranasi
:
o
Ichki membrana
: Boshqa membranalardan farq qiladigan bu membrana
ko‘plab burmalar va invaginasiyalarni tashkil etadi, ularning orasida
kriste
deb ataladigan qavariqlar joylashgan. Kriste ichki membranada
nafas olish zanjirini tashkil etadi va energiya ishlab chiqarishga xizmat
qiladi.
o
Tashqi membrana
: Ushbu membrana yumshoq va porli bo‘lib,
mitoxondriyaning tashqi muhit bilan aloqasini ta'minlaydi. U orqali kichik
molekulalar osonlik bilan o‘tadi.
Matrix (matritsa)
:
o
Mitoxondriyaning ichki qismida joylashgan suyuqlik bo‘lib, unda
fermentlar, nuklein kislotalar (mitoxondrial DNK), ribosomalar va
metabolitlar mavjud. Matrixda Krebs tsikli (tuzilishining bir qismi) va
ATP ishlab chiqarish jarayonlari bo‘lib o‘tadi.
TASHQI TUZILISHI:
Mitoxondriya tashqi ko‘rinishda oval yoki silindrik shaklda bo‘lishi mumkin. U
hujayra ichida ko‘plab bo‘linmalarga ajralgan bo‘lib, o‘zining ichki va tashqi
membranalariga ega. Tashqi membranasi o‘zining bo‘shliq shakli va strukturasiga ega
bo‘lib, hujayra bilan bog'lanishni ta'minlaydi.
Mitoxondriyaning ichki qismida matriks deb ataladigan modda joylashgan.
Matriksda ATP sintezi uchun zarur bo‘lgan fermentlar mavjud. Shuningdek, matriksda
mitoxondriyaning o‘ziga xos DNKsi va ribosomalar mavjud bo‘lib, bu
mitoxondriyaning mustaqil ravishda oqsillarni sintez qilish imkoniyatini beradi. Bu
o‘ziga xos genetik material mitoxondriya hujayradan mustaqil ravishda o‘z faoliyatini
bajarishga imkon beradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
228
Mitoxondriyaniing ichki va tashqi tuzilishi
Matriksda nafaqat ATP sintezini ta'minlovchi fermentlar mavjud, balki bu joyda
hujayraning boshqa zarur biologik jarayonlari uchun zarur bo‘lgan fermentlar ham
ishlab chiqariladi. Mitoxondriya o‘zining DNKsi orqali hujayra ichida o‘ziga xos
oqsillarni ishlab chiqaradi va shu bilan uning o‘ziga xos funksiyalarini bajarishda
muhim rol o‘ynaydi.
Nafas olish zanjiri mitoxondriyaning ichki membranasida joylashgan
fermentlardan iborat. Elektronlar ushbu fermentlar orqali transport qilinadi va bu
jarayonda protonlar gradienti hosil bo‘ladi. Protonlar gradienti ATP sintazasi
yordamida ATP hosil qilishni boshlaydi. ATP sintezi nafas olish jarayonining yakuniy
bosqichida sodir bo‘ladi va bu energiya barcha hujayra faoliyatlari uchun ishlatiladi.
Elektron transport zanjiridagi bu jarayonlar hujayra uchun zarur bo‘lgan energiya
manbaidir va bu energiya hujayra ichidagi boshqa metabolik jarayonlarga yordam
beradi. ATP sintezining oxirgi bosqichi mitoxondriya orqali amalga oshiriladi, bu
jarayon hujayraning barcha energetik ehtiyojlarini qondiradi va hujayra turli fiziologik
jarayonlarni amalga oshirishi uchun zarur energiyani taqdim etadi.
Plastidalar:
Plastidalar o‘simlik hujayralarining eng muhim organoidlaridan
biri bo‘lib, ular rang berish, oziqlanish va energiya ishlab chiqarish jarayonlarida faol
ishtirok etadi. Plastidalar uch xil shaklda bo‘lishi mumkin: xloroplastlar, xromoplastlar
va leykoplastlar. Har bir plastida turi o‘ziga xos vazifalarni bajaradi. Xloroplastlar
o‘simliklarda fotosintez jarayonini amalga oshirishda asosiy rol o‘ynaydi,
xromoplastlar o‘simliklarga rang beradi va leykoplastlar oziqlanish jarayonlarida
muhim ahamiyatga ega.
Xloroplast plastidalar orasida eng muhim bo‘lib, fotosintez jarayonini amalga
oshiradi. Xloroplast ikki qavatli membranadan tashkil topgan, tashqi membrana odatda
porli va o‘tkazuvchan bo‘lib, ichki membrana esa murakkab tuzilishga ega. Ichki
membranada ko‘plab tilakoidlar mavjud, ular bir-biriga birikib granalarni hosil qiladi.
Har bir grana fotosintezning yorug‘lik fazasida ishtirok etadigan pigmentlar va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
229
oqsillarni o‘z ichiga oladi. Bu granalar fotosintez jarayonining samaradorligini
oshiradi, chunki ular quyosh nurini yutib, energiya hosil qilish uchun javobgardir.
Quyosh nurining xlorofill pigmenti yordamida yutilishi fotosintez jarayonini boshlaydi
va shu bilan energiya ishlab chiqariladi.
Xloroplast Xromoplast Leykoplast
Tilakoidlar o‘simlik hujayralarida yorug‘lik energiyasini yutish va fotosintez
jarayonlarini amalga oshirish uchun zarur bo‘lgan strukturalardir. Har bir tilakoid
xlorofill pigmentlarini o‘z ichiga oladi, bu esa quyosh nurlarining energiyasini so‘rib
olish va uni kimyoviy energiyaga aylantirish uchun zarur bo‘ladi. Xloroplastlarning
ichki qismida stromalar joylashgan, bu yerda fotosintezning qorong‘ulik fazasi amalga
oshadi. Qorong‘ulik fazasi davomida CO2 va suvdan glukoza va kislorod hosil bo‘ladi.
Stromada fotosintez uchun zarur bo‘lgan fermentlar mavjud bo‘lib, ular bu jarayonning
samarali bo‘lishini ta'minlaydi.
Xromoplastlar o‘simliklarning ranglarini belgilash uchun javobgar bo‘lgan
plastidalar turidir. Ular gul, meva va ba'zi o‘simlik organlariga rang berish orqali
o‘simliklar va hayvonlar uchun vizual ko‘rsatkichlar yaratadi. Xromoplastlar rang
berish uchun zarur bo‘lgan pigmentlarni o‘zida saqlaydi, shu jumladan, karotinoid
pigmentlari, ular o‘simliklarning rangini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Xromoplastlar o‘simliklarning mevalari va gullarida rang berishda ishtirok etadi, bu
esa ularning polinatsiyasi va urug‘lanishini osonlashtiradi.
Leykoplastlar oziqlanish jarayonlarida ishtirok etadi va ular o‘simliklarning
ildizlarida va urug‘larida uchraydi. Leykoplastlar o‘simliklarning energiya zahiralarini
saqlash uchun zarur bo‘lgan organoidlardir. Ular kraxmal, yog‘lar yoki oqsillarni o‘z
ichiga oladi va shu bilan o‘simliklarga ozuqa moddalarini zaxiralashda yordam beradi.
Leykoplastlar fotosintez jarayonlarida bevosita ishtirok etmasada, ular o‘simlikning
energiya saqlash va oziqlanish ehtiyojlarini qondirishga yordam beradi.
Plastidalar o‘simlik hujayralarida nafaqat energiya ishlab chiqarish, balki
o‘simliklarning rangini shakllantirish, oziqlanishni ta'minlash va o‘sishni boshqarish
uchun muhim bo‘lgan organoidlardir. Ularning har biri o‘z vazifasini samarali bajarish
uchun maxsus tuzilishga ega va ularning hujayradagi roli o‘simliklarning rivojlanishi,
energiya ishlab chiqarish va hayotiy jarayonlarni boshqarishda juda muhimdir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
230
Mitoxondriya va Plastidalar orasidagi umumiylik va farqlar:
Mitoxondriya
va plastidalar, ayniqsa xloroplastlar, hujayraning energiya ishlab chiqarish
jarayonlarida muhim rol o‘ynaydi. Ularning tuzilishi va genetik materiallari o‘xshash
bo‘lib, ikkalasi ham hujayraning energiyaga bo‘lgan ehtiyojini qondirishda muhim
ahamiyatga ega. Ikkala organoid ham energiya ishlab chiqarishda bevosita ishtirok
etadi: mitoxondriya hujayra nafas olish jarayonini amalga oshiradi va ATF ishlab
chiqaradi, xloroplast esa fotosintez orqali yorug'lik energiyasini kimyoviy energiyaga
aylantiradi. Mitoxondriya va plastidalar o‘zaro ba'zi umumiyliklarga ega bo‘lsa-da,
ular o‘zining maxsus funktsiyalari va tuzilmalari bilan farq qiladi.
Umumiyliklar:
Ikkala organoid ham ikki qavatli membranadan tashkil topgan. Tashqi
membrana va ichki membranadan iborat bo‘lib, bu membranalar organoidlarning
energiya ishlab chiqarish jarayonlarining samarali ishlashini ta'minlaydi. Ichki
membrana tuzilmasi va uning qiyaliklari jarayonlarning tezligini oshiradi.
Ikkalasi ham o‘ziga xos DNK va ribosomalar bilan mustaqil bo‘linishi mumkin.
Bu ularga hujayradan mustaqil ravishda o‘zlarining oqsillarini ishlab chiqarish va
ko‘payish imkoniyatini beradi. Ikkala organoidda ham o‘ziga xos genetik materiallar
mavjud bo‘lib, ular mustaqil ishlash uchun imkoniyat yaratadi.
Ikkalasi ham energiya ishlab chiqaradi: Mitoxondriya hujayra nafas olish
jarayoni orqali ATF ishlab chiqaradi, bu esa hujayraning barcha funksiyalari uchun
zarur bo‘lgan energiya manbai hisoblanadi. Xloroplast esa fotosintez jarayonida
yorug'lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi va bu energiya o‘simliklar
uchun zarur bo‘lgan energiya manbai bo‘ladi.
Farqlar:
Joylashuvi
: Mitoxondriya barcha eukaryotik hujayralarda uchraydi, xloroplast
esa faqat o‘simliklar va ba’zi protistalarda mavjud. Bu joylashuv farqi ularning har
birining biologik vazifalarini va evolyutsion kelib chiqishini belgilaydi. Mitoxondriya
hayvonlar, o‘simliklar va boshqa eukaryotik organizmlarda uchraydi, xloroplastlar esa
faqat fotosintez jarayonini amalga oshiruvchi o‘simlik hujayralarida mavjud bo‘ladi.
Funktsional farqlilik
: Mitoxondriya organik moddalardan energiya olish uchun
ishlatilsa, xloroplast yorug‘lik energiyasini kimyoviy energiyaga aylantiradi.
Mitoxondriya asosan kislorod va organik moddalardan foydalanib energiya ishlab
chiqaradi, xloroplast esa quyosh nuri yordamida energiya ishlab chiqaradi. Bu ikki
jarayonning o‘ziga xos tabiatdagi farqi ularning ekologik va biologik rolarini aniqlaydi.
DNK turi
: Ikkala organoidda o‘ziga xos DNK mavjud bo‘lsa-da, bu
DNKlarning tarkibi va tuzilishi farq qiladi. Mitoxondriya DNKsi odam va
hayvonlardagi mitoxondriyalarga o‘xshash bo‘lib, ularning evolyutsion kelib chiqishi
bakteriyalar
bilan
bog'liq
ekanligini
ko‘rsatadi.
Xloroplastlarda
esa
siyanobakteriyalarga o‘xshash genetik material mavjud, bu ularning fotosintez
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
231
jarayonlarini amalga oshirishga moslashganligini ko‘rsatadi. Bu farqlar evolyutsion
jarayonlar va organoidlarning mustaqil rivojlanishiga ishora qiladi.
Mitoxondriya va xloroplastlar o‘simlik va hayvon hujayralarining energetik
ehtiyojlarini
qondiruvchi
muhim
organoidlardir.
Ularning
struktura
va
funktsiyalaridagi farqlar, shuningdek, o‘ziga xos evolyutsion kelib chiqishi, ularning
biologik roli va ekologik ahamiyatini belgilaydi. Bu organoidlar o‘zaro mustahkam
simbiotik munosabatda bo‘lib, hujayra hayotining davom etishi uchun zarur energiya
ta'minoti va biologik jarayonlarni boshqarish uchun muhimdir.
Evolyutsion Kelib Chiqish:
Mitoxondriya va xloroplastlar, simbiogenez
nazariyasiga ko‘ra, mustaqil yashovchi prokaryotik organizmlar sifatida paydo
bo‘lgan. Bu organoidlar, evolyutsiya davomida, eukaryotik hujayralar bilan simbiotik
munosabatga kirishgan va hujayra ichida yashashga moslashgan. Simbiogenez
nazariyasi bu jarayonni batafsil tushuntiradi va mitoxondriya va xloroplastlarning
o‘ziga xos kelib chiqishini ko‘rsatadi. Ushbu organoidlar avval mustaqil yashovchi
bakteriyalar bo‘lgan, ular hujayralar bilan simbiotik aloqaga kirib, birlashgan.
Mitoxondriya, xloroplastlar va boshqa plastidalar shunday evolyutsion jarayonlar
natijasida o‘zining hozirgi shaklini olgan.
Endosimbiotik nazariyaga ko‘ra, mitoxondriya avval bakteriyalar bo‘lgan va
ular hujayraga kirib, endosimbioz orqali birlashgan. Bu jarayonning natijasida,
mitoxondriya o‘zining genetik materialini va ba'zi xususiyatlarini bakteriyalarga
o‘xshash shakllantirgan. Xloroplastlar esa qadimgi siyanobakteriyalardan kelib
chiqqan deb hisoblanadi. Xloroplastlar ham o‘zining fotosintez uchun zarur bo‘lgan
mexanizmlarini siyanobakteriyalarga o‘xshash tuzilmalar orqali rivojlantirgan. Shu
tarzda, mitoxondriya va xloroplastlar o‘simliklar va hayvonlarda o‘ziga xos energiya
ishlab chiqarish tizimlarini yaratgan.
Genetik izlar va isbotlar bu nazariyani qo‘llab-quvvatlaydi. Mitoxondriya va
xloroplastlar o‘zining DNKsi bilan mustaqil ravishda o‘z faoliyatlarini amalga
oshirishi mumkin. Har ikki organoidda prokaryotiklarga xos bo‘lgan ribosomalar ham
mavjud. Bu ribosomalar prokaryotik hujayralarga o‘xshash va shuningdek, o‘zlarining
genetik materiallarini mustaqil ravishda sintez qilish imkoniyatini beradi. Shuningdek,
mitoxondriya va xloroplastlarning ichki tuzilmalari ham prokaryotik hujayralarga
o‘xshash xususiyatlarga ega. Ularning membranalarining strukturalari va ularning
funktsional ishlash jarayonlari prokaryotik hujayralarga juda o‘xshashdir. Bu izlar
mitoxondriya va xloroplastlarning evolyutsion kelib chiqishini va ularning mustaqil
yashovchi prokaryotik organizmlar bilan bog‘liqligini isbotlaydi.
Xulosa qilib aytganda, mitoxondriya va plastidalar, ayniqsa xloroplastlar,
hujayraning energetik faoliyatini ta’minlaydigan muhim organoidlardir. Mitoxondriya
ATF ishlab chiqarishda ishtirok etib, hujayra nafas olish jarayonini amalga oshiradi va
organik molekulalardan energiya oladi. Bu energiya hujayraning barcha biologik
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
232
jarayonlari uchun zarur. Xloroplast esa fotosintez jarayonida yorug‘lik energiyasini
yutib, kimyoviy energiya hosil qiladi. Fotosintez orqali olingan energiya
o‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi va boshqa biologik jarayonlar uchun asosiy
energiya manbai bo‘ladi. Ushbu organoidlarning evolyutsion kelib chiqishi ularning
o‘ziga xos xususiyatlarini belgilab berdi, shu bilan birga hujayraning energetik
ehtiyojlarini qondirishda zarur bo‘lgan energiya ishlab chiqarish mexanizmlarini
ta’minladi. Mitoxondriya va plastidalar hujayraning hayoti uchun zarur bo‘lgan
energiya bilan ta’minlab, hujayraning o‘sish, bo‘linish va boshqa biologik jarayonlarini
qo‘llab-quvvatlaydi. Bu jarayonlar ularning evolyutsion tarixi va o‘ziga xos
xususiyatlari orqali chuqur bog‘liqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Tashkent State University of Economics. (2020).
Biologiya asoslari
. Toshkent:
TSEU Press.
2.
Tashkent State Pedagogical University. (2018).
Hujayra biologiyasi: nazariy va
amaliy o‘quv qo‘llanma
. Toshkent: TSPU Press.
3.
Abdukarimov, A. & Rakhimov, Z. (2019).
Biologiya fanidan darslik
. Toshkent:
Fan Press.
4.
Karimov, S. (2020).
Fotosintez va uning ekologik ahamiyati
. Toshkent: Yangi
Nashr.
5.
Salimov, M. (2017).
Endosimbiotik nazariya va uning rivojlanishi
. Tashkent:
Ma’rifat.
6.
Usmanov, D., & Tursunov, S. (2021).
Mitoxondriya va plastidalar: hujayra
energiyasining manbalari
. Toshkent: Akad. Press.
7.
Akhmedov, A., & Yusupov, A. (2015).
Fotosintez va energiya ishlab chiqarish
mexanizmlari
. Toshkent: Science Press.
8.
Kamilov, U. (2019).
Biologik tizimlarning evolyutsiyasi va energetik jarayonlar
.
Tashkent: G‘olib Publishing.
9.
Tashkent Medical Academy. (2016).
Hujayra va uning energetik tizimlari
.
Toshkent: TMA Press.
10.
Nurmukhammedov, A., & Davletov, F. (2018).
Biologik energiya va uning
hujayralarda tarqalishi
. Toshkent: InoPress.
11.
Muminov, F. (2020).
Xloroplastlar va mitoxondriyalar: fotosintez va nafas olish
jarayonlari
. Toshkent: Navruz Publishing.
