Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
164
QANDLI DIABET: TURLARI, BELGILARI VA DAVOLASH USULLARI
Xakimova Marjonabonu Xabibullo qizi
Toshkent tibbiyot akademyasi
Davolash-1 128-guruh talabasi
Annotatsiya
Qandli diabet - bu organizmda insulin ishlab chiqarilishining yetarli emasligi
yoki insulin tasirining buzulishi bilan kechadigan, uglevodlar, yog'lar va oqsillar
almashinuvining buzulishi bilan tavsiflanadigan surunkali kasallikdir.Kasallikning I va
II turlari mavjud bo'lib, har bir turli patagenezga ega . Qandli diabet o'z vaqtida
aniqlanmasa yoki davolanmasa, yurak-qon tomir, buyrak, ko'z va asab tizimiga jiddiy
asoratlar keltirib chiqarishi mumkin.Vaqtida tashxislash va davo usullarini qo'llash
kasallik oqibatlarini oldini olishda muhim rol o'ynaydi.
Kalit so'zlar:
qandli qiabet, insulin, giperglikemiya, asoratlar, glukoza,
davolash.
Abstract
Diabetes mellitus is a chronic metabolic disorder characterized by nigh blood
glucose levels due to either insufficient insulin produktion or resistance to insulin's
effects. There are two main types: Type 1 and Type 2, each with distinct pathhogenesis.
If not properly managed, diabetes can lead to severe complications involving the
cardiovascular system, kidneys, eyes, and nervous system. Early diagnosis and
appropriate treatment play a crucial role in preventing long -term consequences and
improving partient outcomes.
Keywords:
diabetes mellitus, insulin, hyperglycemia, complications, glucose,
treatment.
Kirish
Qandli diabet bugungi kunda jahonda eng ko‘p tarqalgan metabolik
kasalliklardan biri hisoblanadi. Xalqaro statistikalarga ko‘ra, har yili millionlab
odamlar ushbu kasallikka chalinmoqda. Diabet organizmdagi glyukoza (qand)
miqdorining me’yordan ortib ketishi (giperglikemiya) bilan kechadi. Bu esa ko‘plab
hayotiy organlar faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Diabet nafaqat jismoniy, balki
psixologik va iqtisodiy jihatdan ham og‘ir yuk hisoblanadi.
Turlari va patogenezi
1. I tur (insulinga qaram diabet):
Odatda bolalar va yoshlar orasida uchraydi.
Oshqozon osti bezidagi beta hujayralarning autoimmun yo‘l bilan yemirilishi
natijasida insulin ishlab chiqarilmaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
165
Bemor umrbod insulin inyeksiyalarini qabul qilishi zarur.
2. II tur (insulinga nisbatan chidamli diabet):
Asosan katta yoshlilarda, ortiqcha vazn va kamharakatlilik fonida rivojlanadi.
Organizmda insulin ishlab chiqarilishi yetarli bo‘lishi mumkin, biroq to‘qimalar
uni yaxshi qabul qilmaydi.
Dastlab dorilar bilan, og‘ir holatlarda esa insulin bilan davolanadi.
3. Gestatsion diabet:
Homiladorlik davrida yuzaga keladigan vaqtinchalik diabet turi.
Tug‘ruqdan so‘ng yo‘qoladi, ammo keyinchalik II tur diabet rivojlanish xavfini
oshiradi.
Klinik belgilari
Diabetning asosiy simptomlari quyidagilar:
Chanqoq (polidipsiya)
Tez-tez siyish (poliuriya)
Tez och qolish (polifagiya)
Vazn yo‘qotish
Holsizlik, charchoq
Ko‘rish qobiliyatining pasayishi
Yara va jarohatlarning sekin bitishi
Terining qichishishi
Bundan tashqari, II tur diabet ko‘pincha yashirin (asemptomatik) kechadi va
faqat qon analizlari orqali aniqlanadi.
Asoratlari
Qandli diabet davolanmasa yoki nazorat qilinmasa, quyidagi jiddiy asoratlarga
olib kelishi mumkin:
Diabetik nefropatiya – buyrak yetishmovchiligi
Diabetik retinopatiya – ko‘rish qobiliyatining yo‘qolishi
Diabetik neyropatiya – asab tolalari shikastlanishi, og‘riq, uvishish
Yurak-qon tomir kasalliklari – insult, infarkt, gipertoniya
Tashxis
Qandli diabetni aniqlash uchun asosiy laborator tekshiruvlar:
Qandli diabetni aniqlash uchun asosiy laborator tekshiruvlar:
Glikogemoglobin (HbA1c) darajasi — 3 oylik o‘rtacha glyukoza ko‘rsatkichini
beradi
Og‘iz orqali glyukoza yuklamasi testi (OGTT)
Siydikda glyukoza va keton jismchalarining aniqlanishi
Davolash
Diabetni davolash simptomlarni yengillashtirish, glyukoza miqdorini nazorat
qilish va asoratlarning oldini olishga qaratilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
166
1. Hayot tarzini o‘zgartirish:
Parhez: past glyukemik indeksli mahsulotlar, me’yoriy uglevod iste’moli
Jismoniy faollik: muntazam mashqlar insulin sezuvchanligini oshiradi
2. Dorilar:
I turda: insulin inyeksiyalari (qisqa va uzoq ta’sirli)
II turda: og‘zaki gipoglikemik preparatlar (metformin, sulfonilurealar, DPP-4,
SGLT2 ingibitorlari)
3. Monitoring:
Qonda glyukoza miqdorini o‘z vaqtida o‘lchab borish (glyukometr yordamida)
HbA1c darajasini har 3-6 oyda tekshirish
Xulosa
Qandli diabet — bu butun organizmga ta’sir qiluvchi, og‘ir va nazoratni talab
qiluvchi metabolik kasallikdir. Diabetning erta bosqichida tashxis qo‘yish va
individual davo rejimi asosida harakat qilish asoratlar xavfini sezilarli kamaytiradi. Har
tomonlama yondashuv, bemorning sog‘lom turmush tarziga amal qilishi va davo
tavsiyalariga rioya etishi kasallikni muvaffaqiyatli nazorat qilish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Мирсаидов Н.М., Ахмедов Н.А. Эндокринология. – Т.: «Иқтисодиёт», 2021. –
352 б.
2.
Kasabov D.S. Ichki kasalliklar propedevtikasi. – Toshkent: TTA nashriyoti, 2020.
3.
American Diabetes Association. Standards of Medical Care in Diabetes—2024.
Diabetes Care, 2024; Vol. 47 (Suppl. 1): S1–S185.4. Alberti K.G.M.M., Zimmet
P.Z. Epidemiology: Global burden of diabetes. In: International Textbook of
Diabetes Mellitus. 4th ed. Wiley-Blackwell, 2020.
4.
Alberti K.G.M.M., Zimmet P.Z. Epidemiology: Global burden of diabetes. In:
International Textbook of Diabetes Mellitus. 4th ed. Wiley-Blackwell, 2020.
5.
Guyton A.C., Hall J.E. Textbook of Medical Physiology. – 14th ed. – Elsevier, 2021.
6.
R. Porter, R. Kaplan. Harrison's Principles of Internal Medicine. – 20th ed. –
McGraw-Hill Education, 2022.
7.
World Health Organization (WHO). Diabetes fact sheets, 2023. –
8.
UzDiabetes.uz – O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi rasmiy
sahifasi, 2024.
