Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
155
JAHON TAJRIBASI ASOSIDA O‘ZBEKISTONDA ERKIN SAVDO
ZONALARINI TASHKIL ETISH ISTIQBOLLARI: XITOY AMALIYOTI
MISOLIDA
Muhammadjonov Bekzod Olimjon o`g`li
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi
huzuridagi Biznes va tadbirkorlik oliy maktabi
Surxondaryo viloyat hududiy filiali bosh mutaxassisi
e-mail: m.bigzod@gmail.com, +99895-831-05-15
ABSTRAKT
Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasida erkin savdo zonalarini (ESZ)
tashkil etish va rivojlantirishning zamonaviy yo‘nalishlarini tahlil qiladi. Xitoy Xalq
Respublikasining ESZlar sohasidagi ilg‘or amaliyoti asosida O‘zbekistondagi mavjud
zonalarning samaradorligi baholanadi. Tadqiqotda qiyosiy tahlil, hujjatli monitoring,
kontent tahlil va nazariy umumlashtirish metodlaridan foydalanilgan. Maqolada
Xitoydagi Sudjou, Shenchjen va boshqa hududiy zonalarning O‘zbekistondagi Termiz,
Angren va Jizzax zonalariga ta’siri asosida xulosalar chiqarilgan. Asosiy natija – ESZni
muvaffaqiyatli boshqarish uchun institutsional mustahkamlash, zamonaviy
infratuzilma va xalqaro investorlar bilan ochiq muloqot zarurligidir.
KIRISH
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyotni liberallashtirish,
xorijiy investitsiyalarni jalb etish va eksport salohiyatini oshirish maqsadida ESZlar
tashkil etish bo‘yicha qator chora-tadbirlarni amalga oshirmoqda. Xalqaro tajriba,
ayniqsa, Xitoy amaliyoti shuni ko‘rsatmoqdaki, ESZlar iqtisodiy o‘sishni
tezlashtiruvchi kuchli vositadir. Maqolaning maqsadi — Xitoyning ESZlar bo‘yicha
muvaffaqiyatli modelini o‘rganib, O‘zbekistonda ushbu tajribani mahalliy sharoitlarga
moslashtirish asosida qo‘llash imkoniyatlarini aniqlashdir.
XITOY TAJRIBASI: MUVAFFAQIYAT OMIILLARI
Xitoy SEZ’larining (Special Economic Zones – maxsus iqtisodiy zonalar)
muvaffaqiyati tasodif emas, ancha chuqur va qatlamli omillar uyg‘unligi mahsuli.
Xitoy erkin iqtisodiy zonalari tajribasi – zamonaviy iqtisodiy islohotlar
tarixidagi eng yirik eksperimentlardan biri sifatida baholanadi. 1980-yilda Deng
Syaopin rahbarligida boshlangan bu siyosat Xitoyni sanoatlashgan davlatlar qatoriga
olib chiqdi. Quyida ushbu muvaffaqiyatning asosiy omillari tahlil qilinadi.
1. Siyosiy iroda va uzoq muddatli strategik yondashuv
Xitoy rahbariyati SEZ’larni qisqa muddatli foyda uchun emas,
strategik islohot
laboratoriyasi sifatida
ko‘rdi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
156
Davlat tomonidan
barqaror siyosiy iqlim
yaratilgani, islohotlarning izchilligi
ta’minlandi.
Hukumat bosqichma-bosqich modelda tajribani umumlashtirib, muvaffaqiyatli
zonalarni
milliy siyosatga aylantira oldi
. “Qadam-baqadam sinov, lekin ortga
qaytishsiz.”
2. Xalqaro investitsiyalarga ochiqlik va huquqiy kafolatlar
Xorijiy investorlar uchun
soddalashtirilgan rejim
, bojxona va soliq imtiyozlari
taqdim etildi.
Investitsiyalar xavfsizligi bo‘yicha qonuniy kafolatlar yaratildi.
Ko‘plab SEZ’lar
xalqaro sheriklik asosida
boshqarildi (masalan, Singapur bilan
Suzhou Industrial Park). “Investor bu yerda mehmon emas, sherik.”
3. Infratuzilmaga massiv sarmoya va logistika yondashuvi
SEZ’lar
portlar, aeroportlar, temiryo‘l tarmoqlari
atrofida tashkil etildi.
Davlat transport va kommunikatsiya infratuzilmasini
birinchi bo‘lib qurdi
,
so‘ngra xususiy sektor keldi.
Bu yondashuv SEZ’larni global ishlab chiqarish zanjirlariga tez integratsiyalashga
imkon berdi. “Avval yo‘l, keyin zavod.”
4. Mehnat bozori: intizom, malaka va arzon ishchi kuchi
SEZ’lar joylashtirilgan hududlarda
milliy mehnat resurslari to‘liq safarbar etildi
.
Texnik kollejlar, kasb-hunar markazlari SEZ ichida yoki yaqinida tashkil etildi.
Ishchilar uchun soddalashtirilgan yashash, ijtimoiy xizmatlar bilan ta’minlangan
shaharchalar
qurildi. “Mehnatkash xalq + tartibli boshqaruv = sanoat qudrati.”
5. Mahalliy boshqaruvga vakolat berish (devolyutsiya)
SEZ rahbariyatiga
avtonomiya
berildi: u soliq, ijara, eksport siyosatini mahalliy
darajada belgilay oladi.
Boshqaruv “top-down” emas, balki “hybrid” tizimda ishladi – markaziy
ko‘rsatmalar bilan birga joylardagi innovatsiyalar ham rag‘batlantirildi. “Mahalliy
rahbar – ijrochi emas, ixtirochi.”
6. Innovatsion rivojlanishga integratsiya
Shenzhen, Shanghai Pudong va Tianjin Binhai SEZ’lari asta-sekin
ilm-fan va
texnologiya klasterlari
ga aylantirildi.
“Tech + Trade + Talent” modelini joriy qilib, SEZ’lar nafaqat ishlab
chiqarish, balki
R&D markazlari
bo‘lib xizmat qila boshladi. “Bir vaqtning o‘zida
zavod ham, laboratoriya ham. Xitoy tajribasining muvaffaqiyat kaliti – bu
institutsional barqarorlik, pragmatik yondashuv va uzoqni ko‘ra olish
qobiliyati
da. Har bir SEZ bu mamlakat uchun nafaqat iqtisodiy zona, balki
yangi
hayot tarzi
,
dunyoqarash
va
rivojlanish maktabi
bo‘ldi.
O‘ZBEKISTONDA ERKIN IQTISODIY ZONALAR HOLATI VA
MUAMMOLARI
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
157
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, iqtisodiyotni isloh qilish va
modernizatsiya qilish maqsadida turli islohotlar amalga oshirildi. 2008-yildan boshlab
erkin iqtisodiy zonalar (EIZ) tashkil etila boshlandi. Bugungi kunga kelib, mamlakat
hududida jami
14 ta erkin iqtisodiy zona
faoliyat yuritmoqda, ular asosan sanoatni
rivojlantirish, eksport salohiyatini oshirish va xorijiy investitsiyalarni jalb etishga
qaratilgan.
EIZlarning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Yangi ishlab chiqarish quvvatlarini yaratish;
Eksportga yo‘naltirilgan mahsulotlar ishlab chiqarish;
Texnologik yangilanish va innovatsiyalarni joriy etish;
Mahalliy xomashyodan samarali foydalanish;
Hududiy bandlikni oshirish.
Mavjud holat
2024-yil yakuniga ko‘ra, O‘zbekistondagi erkin iqtisodiy zonalarda umumiy
qiymati
1,2 milliard AQSh dollari
dan ortiq bo‘lgan
400 dan ortiq loyiha
amalga
oshirilgan. Ularning natijasida
20 mingga yaqin yangi ish o‘rinlari
yaratilgan.
EIZlarda avtomobilsozlik, farmatsevtika, elektrotexnika, oziq-ovqat, kimyo sanoati
kabi yo‘nalishlar rivoj topgan.
Shu bilan birga, Termiz, Angren va Jizzax EIZlari nisbatan faol zonalar sirasiga
kiradi. Jumladan, Termiz xalqaro logistika nuqtasi sifatida Afg‘oniston bozoriga
chiqish uchun muhim strategik zonaga aylangan.
Muammolar va kamchiliklar
Biroq, mavjud erkin iqtisodiy zonalarning ko‘pchiligida samaradorlik past
darajada qolmoqda. Asosiy muammolar quyidagilardir:
1.
Huquqiy nomuvofiqlik va ishonchsizlik
Normativ-huquqiy hujjatlarning barqaror emasligi investorlar uchun
huquqiy xavflilikni yuzaga keltiradi.
Ayrim zonalarda mahalliy va respublika darajasidagi qarorlar o‘rtasida
ziddiyatlar mavjud.
2.
Infratuzilmaning yetarlicha rivojlanmagani
Elektr energiyasi, gaz ta’minoti, ichki yo‘llar va kommunikatsiyalar
zamonaviy talab darajasida emas.
Logistika infratuzilmasi zaif bo‘lib, bu eksport jarayonlarini
sekinlashtiradi.
3.
Investitsion muhitning sustligi
Ba’zi zonalarda xorijiy investitsiyalarni jalb qilish uchun yetarli darajada
marketing va brending yo‘q.
Boshqaruv mexanizmlari sust, byurokratik to‘siqlar mavjud.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
158
4.
Innovatsion rivojlanishning yetishmasligi
Ko‘pchilik EIZlarda texnologik jihatdan eskirgan uskunalar va ishlab
chiqarish liniyalari ishlatilmoqda.
Raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarish hajmi past.
5.
Kadrlar salohiyati bilan bog‘liq muammolar
Mahalliy darajadagi malakali muhandis va texnik xodimlar yetishmasligi
mavjud.
Zamonaviy boshqaruv texnologiyalarini egallagan menejerlar soni kam.
O‘zbekistonda erkin iqtisodiy zonalar iqtisodiy rivojlanishning muhim
drayverlaridan biri bo‘lib xizmat qilmoqda. Ammo ularning to‘laqonli ishlashi uchun
tizimli yondashuv, infratuzilma rivoji, huquqiy barqarorlik va innovatsion yondashuv
talab etiladi. Mavjud muammolar bartaraf etilsa, EIZlar xorijiy sarmoyalar uchun
yanada jozibador makonga aylanishi mumkin.
QIYOSIY TAHLIL: XITOY VA O‘ZBEKISTON
Xitoy – eksportga yo‘naltirilgan industrializatsiya modeli orqali erkin savdo
zonalarini global ishlab chiqarish zanjirlariga bog‘lashni maqsad qilgan. Ular uchun
SEZ – bu dunyoga ochilish derazasi, ya’ni “boshqacha” Xitoy yaratish laboratoriyasi
edi.
O‘zbekiston – hali-hanuz ESZ’larni ichki ishlab chiqarishni rivojlantirish va
sarmoya jalb qilish vositasi deb ko‘radi. Bu holatda SEZlar – bu “davlat qo‘llovi”
orqali “bozorni ishga tushirish” mexanizmi. Xitoy erkin savdo zonasini "dunyo uchun",
O‘zbekiston esa "o‘zi uchun" tashkil etgan.
Boshqaruvda – markazlashuvga qarshi desentralizatsiya mavjud. Xitoyda
Shenzhen, Suzhou kabi SEZ’lar boshqaruvda yarim-avtonom hudud maqomiga ega
bo‘lib, ular o‘z soliq siyosatini, kadrlar tanlovini, byudjetni mustaqil yurita oladi.
Hukumat faqat strategiyani belgilagan. O‘zbekistonda esa erkin zonalar ko‘proq
markazlashgan tarzda boshqariladi. Ko‘p holatda “yuqoridan pastga” topshiriq asosida
ishlaydi. Natijada, mahalliy tashabbus sust. Xitoy “ishonch” orqali natija olgan,
O‘zbekiston “nazorat” orqali. Bu yondashuvlar samaradorlikka bevosita ta’sir qiladi.
Xitoy xorijiy investorni jalb qilishda real infratuzilma, professional kadrlar va
huquqiy kafolatlar orqali raqobatbardosh bo‘ldi. Investorlar soliq imtiyozidan ko‘ra
barqaror muhitni qadrlaydi. O‘zbekiston esa ko‘proq “imtiyozlar paketlari” taklif etadi:
bojxona yengilliklari, 10 yil soliqdan ozod qilish va hokazo. Ammo, huquqiy xavfsizlik
va “kelajak aniqligi” bo‘yicha savollar ochiq qolmoqda. Xitoy investorni qadrlaydi.
O‘zbekiston esa hozircha hali unga “mehmon” sifatida qarayapti, “hamkor” emas.
ESZ’lar ichida yashash: logistika va urbanizatsiya masalasi
Xitoy SEZ’lari bu shunchaki ishlab chiqarish zonasi emas – bu shaharlar, hayot
tarzlari, universitetlar, texnoparklar bilan to‘liq ekotizimdir. O‘zbekistonda esa
ko‘pchilik SEZ’lar “g‘allazor o‘rtasida” yakkam-dukkam korxonalar tarzida tashkil
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
159
etilgan. U yerda na logistika kuchli, na inson kapitali. Xitoy SEZ’ni hayot tarziga
aylantirgan. O‘zbekiston hali uni loyihadan real tizimga o‘tkaza olmayapti.
Xitoy har bir zonani strategik makon sifatida ko‘radi. Masalan, Shenzhen –
Hong Kong bilan integratsiya, Pudong – moliyaviy markaz, Suzhou – Yaponiya bilan
texnologik klaster. O‘zbekistonda esa ko‘p hollarda zonalar joylashuvi siyosiy yoki
ma’muriy qarorlar bilan belgilanadi, iqtisodiy mantiq esa ikkinchi planda qoladi. Xitoy
“nega bu yerda zonani qurayapmiz?” degan savolni birinchi o‘ringa qo‘ygan.
O‘zbekistonda esa bu savol ba’zida so‘ralmagan ham bo‘ladi.
Xulosa o`rnida shuni aytish mumkinki, Xitoyning SEZ siyosati bu – inqilobiy
sabr va global nuqtayi nazar natijasi. O‘zbekistonning SEZ siyosati esa – islohotlar
yo‘lida tajriba maktabi. Kelajakda esa eng muhim savol quyidagicha bo‘ladi: Biz
SEZ’larni bunyod etyapmizmi yoki shunchaki ko‘paytiryapmizmi? Xitoyning ESZlar
borasidagi tajribasi O‘zbekiston uchun samarali "yo‘l xaritasi" bo‘lishi mumkin. Biroq,
bu tajribani to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘chirib olish emas, balki moslashtirish lozim.
O‘zbekistonda ESZlar samaradorligini oshirish uchun institutsional islohotlar,
infratuzilmaviy yondashuv va xalqaro hamkorlikni kengaytirish zarur.
Muhammadjonov Bekzod Olimjon o`g`li
O`zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Biznes va
tadbirkorlik oliy maktabi Surxondaryo viloyat hududiy filiali bosh mutaxassisi
e-mail:
, +99895-831-05-15
