Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
293
9-SINF O‘QUVCHILARINING O‘QIB TUSHUNISH KO‘NIKMASINI
SHAKLLANTIRISH
Abdurahimova Shahnoza Ollonazar qizi
Alisher Navoiy nomidagi Toshkent davlat o‘zbek tili
va adabiyoti universiteti 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada 9-sinf o‘quvchilari uchun o‘qib tushunish
ko‘nikmalarini shakllantirishning nazariy va amaliy jihatlari yoritilgan. O‘qib
tushunish – bu nafaqat matnni o‘qish, balki uni anglash, tahlil qilish va fikr bildirish
jarayonidir. Maqolada o‘quvchilarning o‘qib tushunish darajasini oshirish uchun
samarali metodlar va o‘yinlar tavsiya etilgan.
Kalit so‘zlar:
O‘qib tushunish, 9-sinf o‘quvchilari, ta’lim metodlari, o‘qitish
strategiyalari, o‘qituvchi faoliyati, mustaqil fikrlash, o‘qish malakasi.
Annotation:
This article explores the theoretical and practical aspects of
developing reading comprehension skills among 9th-grade students. Reading
comprehension is not just reading texts but understanding, analyzing, and expressing
opinions about them. The article recommends effective methods and games to enhance
students' reading comprehension abilities.
Keywords:
Reading comprehension, 9th-grade students, teaching methods,
instructional strategies, teacher activities, independent thinking, reading skills.
Kirish
Bugungi tez o‘zgarayotgan zamonda bilim olish jarayonida o‘qib tushunish
ko‘nikmasining o‘rni beqiyosdir. Ayniqsa, 9-sinf o‘quvchilari uchun bu ko‘nikma
ularning keyingi ta’lim bosqichlarida muvaffaqiyatli faoliyat yuritishlari uchun asos
yaratadi. O‘qib tushunish orqali o‘quvchilar nafaqat bilim oladilar, balki tahlil qilish,
fikr yuritish va mustaqil qaror qabul qilish qobiliyatlarini ham rivojlantiradilar. O‘zbek
tilishunosligida psixolingvist olima I. Azimova
O‘qib tushunish
malakasiga to‘xtalib,
matnni o‘qib o‘zlashtirishni quyidagicha izohlaydi: “Matnni oʻqib tushunish murakkab
psixolingvistik jarayon boʻlib, grafemalarni tanish, soʻzni oʻqish, soʻzning lugʻaviy
maʼnosini, kontekstual maʼnosini anglash, sintaktik strukturani toʻgʻri hal etish (yaʼni,
soʻzlarning oʻzaro munosabati, qaysi soʻz gapdagi asosiy tushunchani, qaysilari unga
tobe tushunchalarni ifodalayotganini anglash), shuningdek, matn mazmuniy
bloklarining oʻzaro bogʻlanishini tushunish kabi darajalardan iborat boʻladi”
1
Ayniqsa, Shohruh Abduraimovning tadqiqotlarida ona tili ta’limida o‘qib
tushunish malakasini baholash va rivojlantirish masalalariga alohida e’tibor
1
I. Azimova, Ona tili taʼlimida lisoniy malakani rivojlantirishning psixolingvistik asosi. Global ta’lim va milliy metodika.
Respublika ilmiy-amaliy anjumani materiallari. – Toshkent: PRINT 25, 2019. – B. 215–224.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
294
qaratilgan.
2
Uning yondashuvlari bugungi kunda o‘qituvchilar uchun muhim metodik
asos vazifasini o‘taydi.
Asosiy qism
O‘qib tushunish ko‘nikmasining ahamiyati
O‘quvchining matndan kerakli ma'lumotni topishi, u orqali xulosa chiqarishi, o‘z
fikrini asoslab berishi — bular o‘qib tushunishning asosiy belgilaridir. Bu ko‘nikma
rivojlanmaguncha o‘quvchilarda boshqa fanning ham o‘zlashtirilishi qiyinlashadi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘quvchilarda o‘qib tushunish darajasi past
bo‘lsa, ular matnning umumiy mazmunini idrok eta olmaydilar, tafsilotlarni birlashtira
olmaydilar va o‘z fikrlarini aniq ifodalashda qiynaladilar.
O‘qib tushunishni rivojlantirish usullari
O‘qib tushunish ko‘nikmasini shakllantirish uchun quyidagi metodlar muhim rol
o‘ynaydi:
Savol-javob usuli
: Har bir matndan so‘ng o‘quvchilarga ochiq savollar berish
va ulardan o‘z fikrlarini ifodalashni so‘rash.
Klaster tuzish
: O‘qilgan matn asosida asosiy g‘oya va fikrlar orasidagi
bog‘liqlikni klaster (g‘oya xaritasi) shaklida tasvirlash.
Rolli o‘yinlar
: Matn qahramonlari roliga kirib, ularning nuqtayi nazaridan
voqealarni hikoya qilish.
Matnni qismlarga bo‘lib o‘rganish
: Matnni qismlarga ajratib, har bir qismni
alohida tahlil qilish va xulosa chiqarish.
Tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, o‘qib tushunish faqat grammatik bilimlarga
emas, balki o‘quvchining umumiy tafakkur darajasiga ham bog‘liqdir¹. Shu bois,
o‘qituvchilar nafaqat matn ustida ishlash, balki tafakkur va muloqot ko‘nikmalarini
ham rivojlantirishlari zarur.
O‘qib tushunishni rivojlantirish uchun tavsiya etiladigan metodlar va
o‘yinlar
"Ovoz chiqarib fikrlash" metodi
: O‘qituvchi matnni ovoz chiqarib o‘qiydi va
o‘z fikrini sharhlab boradi. O‘quvchilar ham o‘z fikrlarini ochiq aytadilar.
Misol uchun: o‘qituvchi darsda quyidagi kabi matnni ovoz chiqarib o‘qiydi:
"Bahorning ilk kunlari edi. Daraxtlar kurtak yozib, havoda iliq ifor taralardi."
O‘qituvchi o‘qiyotganda quyidagicha fikrlaydi va sharhlab boradi:
— "Bahorning ilk kunlari deyilyapti, demak tabiat asta-sekin uyg‘onmoqda.
Daraxtlarning kurtak yozishi – bu hayot boshlanayotganini bildiradi. Iliq havo esa
bahorning yaqqol belgisi. Demak, bu tasvirda muallif bahorning go‘zalligini his
qilishimizni xohlayapti."
Keyin o‘quvchilarga murojaat qiladi:
2
Abduraimov Sh. Ona tili ta’limida o‘qib tushunish malakasini baholashning nazariy asoslari. ResearchGate, 2021.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
295
— "Sizlar bu manzarani qanday tasavvur qildingiz? Daraxtlarning kurtak yozishi sizda
qanday his-tuyg‘ular uyg‘otdi?"
O‘quvchilar ham o‘z tasavvurlarini ovoz chiqarib aytadilar:
—"Men o‘zimni tabiat bag‘rida, yangi hayot boshlanayotgan bir joyda his qildim."
—"Bu tasvir menga bolaligimdagi bahor kunlarini eslatdi."
Izoh:
Bu metod o‘quvchilarga
matnni faqat o‘qib emas, balki his qilib
, o‘z fikrlari
bilan
faol ishtirok etish imkonini
beradi. Shu orqali ularning
o‘qib tushunish
va
tafsir qilish
qobiliyatlari kuchayadi.
"Kim tez va to‘g‘ri?" o‘yini
: O‘quvchilarga matndan tezkor savollar beriladi,
ular esa imkon qadar tez va aniq javob berishga harakat qiladilar. Misol: "Amir
Temur o‘z davrida nafaqat buyuk sarkarda, balki adolatli hukmdor sifatida ham
tarixda o‘chmas iz qoldirgan. Uning boshqaruv siyosati kuchli markazlashgan
davlat yaratishga asoslangan edi."
Savollar:
—Amir Temur qaysi sohada mashhur bo‘lgan? (Javob: Sarkarda va hukmdor sifatida.)
—Uning boshqaruv siyosati nimalarga asoslangan edi? (Javob: Kuchli markazlashgan
davlat yaratishga.)
—Amir Temurning tarixdagi o‘rni qanday ta'riflangan? (Javob: Adolatli hukmdor va
buyuk sarkarda sifatida.)
O‘quvchilar tez va aniq javob berishga intiladilar.
Izoh:
9-sinf o‘quvchilari uchun savollar
fakt va tafsirni
birlashtirgan bo‘lsa
yaxshi bo‘ladi — bu ularni
nafaqat eslab qolishga
, balki
o‘qib tushunganini tezda
ifodalashga
o‘rgatadi.
"Matn detektivlari" mashg‘uloti
: O‘quvchilarga matndan yashirin
ma'lumotlarni topish vazifasi beriladi. O‘qituvchi matndan parcha o‘qiydi:
"Alisher Navoiy ilm-fan va adabiyot sohasida ulkan xizmat qilgan. U 'Xamsa' deb
nomlangan besh doston yaratgan va o‘zbek adabiy tilining shakllanishida muhim rol
o‘ynagan."
Topshiriq:
—Matnda Alisher Navoiyning qaysi sohalarda xizmat qilgani yashiringan? (Javob:
Ilm-fan va adabiyot sohalarida.)
— “Xamsa” nimani anglatadi? (Javob: Besh doston.)
—Alisher Navoiy til taraqqiyotida qanday rol o‘ynagan? (Javob: O‘zbek adabiy
tilining shakllanishida muhim rol o‘ynagan.)
Vazifa:
O‘quvchilar matndan ushbu yashirin ma'lumotlarni aniqlab yozib
oladilar va baham ko‘radilar.
Izoh:
Bu mashg‘ulot orqali o‘quvchilar
matndan kerakli va muhim
ma'lumotlarni ajratib olish
,
mantiqiy fikrlash
va
e'tibor bilan o‘qish
ko‘nikmalarini rivojlantiradilar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_1-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
296
"Bo‘sh joylarni to‘ldirish" topshirig‘i
: Matndagi ba'zi gaplar tushirib
qoldiriladi va o‘quvchilar ularni mazmunan to‘ldiradilar. Misol: "Amir Temur
_______ yilda tug‘ilgan. U Samarqandni o‘zining _____ markaziga aylantirgan.
Temur saltanati davrida ilm-fan va ______ rivoj topdi."
O‘quvchilarning vazifasi:
bo‘sh joylarni to‘g‘ri ma'lumotlar bilan to‘ldirish.
To‘g‘ri javob:
1336-yilda
siyosiy va madaniy
madaniyat
Izoh:
Bu mashq o‘quvchilarning
e'tiborini matnning asosiy nuqtalariga
qaratadi
,
xotira va mantiqiy fikrlashni
kuchaytiradi.
Bu o‘yinlar va mashg‘ulotlar o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi, diqqatni jamlash va tafakkurni rivojlantiradi.
Xulosa
O‘qib tushunish ko‘nikmasi o‘quvchilarning bilim olishi, fikrlashi va muloqot
qilish salohiyatini belgilab beradi. 9-sinf o‘quvchilari uchun bu ko‘nikmani
shakllantirish — nafaqat o‘quv jarayonining, balki ularning shaxsiy rivojlanishining
ham ajralmas qismidir. O‘qituvchilarning metodik yondashuvi va o‘quvchilarga
o‘qishdan zavq olish imkonini beradigan faoliyatlarni tashkil etishi, albatta, yuqori
natijalarga olib keladi.
Bugungi kunda olimlarimiz olib borayotgan ilmiy ishlar bu borada amaliy va
nazariy asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ular tomonidan o‘qib tushunish
ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha tavsiya etilgan metodlar va o‘yinlardan faol
foydalanish zamon talabi hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
I. Azimova, Ona tili taʼlimida lisoniy malakani rivojlantirishning psixolingvistik
asosi. Global ta’lim va milliy metodika. Respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari. – Toshkent: PRINT 25, 2019. – B. 215–224.
2.
Abduraimov Sh. Ona tili ta’limida o‘qib tushunish malakasini baholashning nazariy
asoslari. ResearchGate, 2021.
3.
Xalqaro tadqiqotlarda o‘quvchilarning o‘qish savodxonligini baholash (Ona tili va
adabiyot fani o‘qituvchilari, metodistlar va soha mutaxassislari uchun metodik
qo‘llanma). Ta’lim inspeksiyasi huzuridagi Ta’lim sifatini baholash bo‘yicha
xalqaro tadqiqotlarni amalga oshirish milliy markazi. – Toshkent, 2019. – B. 92.
4.
Jalilov K. Baholash nazariyasi asoslari. – T.: Akademnashr, 2020, – B. 252.
5.
Abdiraimov Sh.S. Theoretical fundamentals of mother tongue level assessment.
Academia: An International Multidisciplinary Research Journal. Vol. 10, Issue 12,
December 2020. 10.5958/2249-7137.2020.01751.6.
