Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
324
MA’RIFAT VA MUHABBAT TIMSOLI - OGOHIY
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
1-bosqich talabasi
Xolmuratova Hilola Alisher qizi
TDSHU katta o’qtuvchisi
Mustafayeva Samida
Annotatsiya
Ushbu maqolada XIX asr Xorazm madaniy-ma’naviy hayotining yetuk vakili,
shoir, tarixchi va tarjimon — Ogahiyning boy adabiy merosi, tarixiy izlanishlari hamda
tarjima faoliyati tahlil etiladi. Ogahiyning lirik she’riyati, ayniqsa, xalqparvarlik
ruhidagi asarlari, uning jamiyatdagi o‘rni va o‘z davrining haqiqatlarini ifodalashdagi
faol roli ochib beriladi. Shoirning bir g‘azali misolida uning ijtimoiy-falsafiy
dunyoqarashi yoritiladi. Ogahiyning o‘zbek adabiyoti va tarixshunosligiga qo‘shgan
hissasi yuqori baholanadi.
Kalit so‘zlar:
Ogahiy, Xorazm, Xiva xonligi, tarixiy asarlar, lirik she’riyat, fors-
tojik adabiyoti, tarjima, “Taviz ul-oshiqin”, xalqparvarlik, marifatparvarlik, Munis,
ma’naviyat.
Kirish
O‘zbek adabiyoti tarixida o‘ziga xos o‘ringa ega bo‘lgan adiblar orasida
Muhammad Rizo Erniyozbek o‘g‘li Ogahiyning o‘rni alohidadir. U XIX asrda Xiva
xonligi davrida yashab ijod qilgan bo‘lib, shoir, tarixchi va davlat arbobi sifatida ko‘p
qirrali faoliyat yuritgan. Ogahiyning boy ilmiy va badiiy merosi nafaqat o‘zbek
adabiyoti, balki tarixshunoslik, tarjimashunoslik uchun ham muhim manbadir.
Asosiy qism
1. Ogahiyning hayoti va davri
Ogahiy 1809-yilda Xiva yaqinidagi Qiyot qishlog‘ida tavallud topgan. U ilk
ta’limni amakisi Shermuhammad Munisdan olgan. Munis Ogahiyning ustozigina
emas, balki hayotdagi yo‘l ko‘rsatuvchisi bo‘lgan. 1829-yilda Munis vafotidan so‘ng,
Xiva xoni Olloqulixon Ogahiyni amakisining o‘rniga mirob etib tayinlaydi. Miroblik
— mas’uliyatli lavozim bo‘lib, u yerni sug‘orish, suv taqsimoti kabi davlat ishlarini
o‘z ichiga olgan. Shu tariqa Ogahiy saroy va xalq hayotida faol ishtirok eta boshlaydi.
2. Adabiy ijodi va lirik merosi
Ogahiyning ijodi janr va mavzu jihatdan nihoyatda boy. Uning “Taviz ul-
oshiqin” nomli devoni — shoirning lirik she’riyatidagi eng muhim asarlaridan biridir.
Shoir o‘z asarlarida ijtimoiy tengsizlik, xalqning holati, hayotdagi adolatsizliklar
haqida yozadi. Ayniqsa, shoir xalq orasida bo‘lib, jamiyatni ichdan kuzatgani uning
she’riyatida chuqur aks etadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
325
Ogahiy o‘z g‘azallarida marifat, ibrat, xalq dardi va hayot haqiqatlarini badiiy
ifodalagan. Quyidagi g‘azal shoirning hayotga chuqur nazar solganini yaqqol
ko‘rsatadi:
Ogahiyning g‘azali:
Yeturdim harjamoatg‘a o‘zimni,
Ochib ibrat bila har yon ko‘zimni,
Borining holi bilan bo‘ldim habardor,
Ayon ko‘nglimga bo‘ldi barcha asror.
Kim ul chog‘ mening holim so‘rarsa,
Ayurmen bo‘lib men har kimga yorar.
Ko‘ngul uzdim fano mulkidan butkul,
Na mol istar ko‘ngul, na mansab, na or.
Tanim garchi bu dunyoda bo‘lsa,
Ko‘nglim hech bo‘lmasa tangrining yor.
Nega tahsir etar molu mansab,
Agar ko‘ngil bo‘lsa pokiza va obror.
Bu
g‘azal
orqali
Ogahiy
hayotdagi
manfaatchilik,
moddiylik,
mansabparastlikdan voz kechish, xalq orasida yurib haqiqatni anglash, qalb pokligi va
ruhiy yuksaklikni ulug‘laydi. Ayniqsa, "Borining holi bilan bo‘ldim habardor, Ayon
ko‘nglimga bo‘ldi barcha asror" misralari uning chuqur xalqparvarlik g‘oyasini
ifodalaydi.
3. Tarixiy va tarjima faoliyati
Ogahiy tarixshunoslik sohasida ham katta meros qoldirgan. U amakisi
Munisning tarixiy ishlarini davom ettirib, Xorazm tarixiga oid 5 ta muhim asar
yaratgan. Ushbu asarlar orqali Xiva xonligi va Xorazm vohasi ijtimoiy-siyosiy
hayotining muhim manzaralari yoritiladi.
Shoirning “Riyozi-davlat”, “Zubdat ut-tavorix”, “Gulshan ul-mulūk” kabi
asarlari tarixiy manba sifatida katta ahamiyatga ega. U, shuningdek, fors-tojik
adabiyoti namunalarini ham o‘zbek tiliga tarjima qilgan. Jumladan, Sa’diy
Sheroziyning “Guliston”i, Jomiyning “Yusuf va Zulayho”si, Nizomiyning “Haft
paykar”i kabi asarlarini tarjima qilib, badiiy tarjima madaniyatiga katta hissa qo‘shgan.
Xulosa
Ogahiy o‘z davrining eng yorqin siymolaridan biri sifatida o‘zbek madaniyati va
adabiyotida o‘chmas iz qoldirgan. U shoir, tarixchi, tarjimon va davlat arbobi sifatida
xalq xizmatida bo‘lgan. Uning ijodi xalqparvarlik, marifatparvarlik, adolatparvarlik
g‘oyalari bilan boyib, bugungi kunda ham yosh avlod uchun ibrat manbaidir. Ogahiy
faqatgina o‘z davri adibi emas, balki milliy ong va o‘zlikni shakllantirgan ma’naviy
ustunlardan biridir.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
326
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qodirov, N. (1987).
Ogahiy va uning tarixiy asarlari
. Toshkent: Fan nashriyoti.
2.
G‘ulomov, A. (1971).
Xorazm tarixshunoslik maktabi
. Toshkent: Fan.
3.
Zohidov, H. (2005).
Ogahiy tarjimalari va ularning adabiy talqini
. Samarqand:
SamDU nashriyoti.
4.
Jo‘rayev, O. (1999).
Xiva xonligi adabiy muhiti va Ogahiy
. Toshkent: Yozuvchi.
5.
Xorazm viloyat axborot-kutubxona markazi fondi materiallari.
