Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
327
MAHMUDXO’JA BEHBUDIY-JADIDCHILIK HARAKATINING
PESHQADAMI
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
1-bosqich talabasi
Xolmuratova Hilola Alisher qizi
TDSHU katta o’qtuvchisi, t.f.b.f.d. PhD
V.E.Abirov
“Adabiyot xalqing yuragi, xalqning ma’naviyati”
Shavkat Mirziyoyev
Annotatsiya
Ushbu maqolada jadidchilik harakatining atoqli namoyandasi Mahmudxo‘ja
Behbudiyning hayoti, ma’rifiy faoliyati, adabiy merosi va millatparvarlik g‘oyalari
ilmiy-nazariy jihatdan tahlil etiladi. Behbudiyning ma’rifat targ‘iboti, zamonaviy
maktablar ochish, yangi darsliklar yaratish, teatr faoliyati va matbuot rivoji yo‘lidagi
sa’y-harakatlari o‘z davri uchun ilg‘or islohotchi sifatida ko‘rsatib beriladi. Uning xalq
ogohligi, milliy uyg‘onish va istiqlol g‘oyalarini yoyishdagi o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Mahmudxo‘ja Behbudiy, jadidchilik, ma’rifat, millatparvarlik,
zamonaviy maktab, teatr, “Padarkush”, matbuot, hurriyat, Turkiston.
Kirish
XX asr boshlarida Turkistonda yuzaga kelgan jadidchilik harakati millat
uyg‘onishi, ma’rifat, milliy madaniyat va siyosiy erkinlik g‘oyalarining targ‘ibotchisi
sifatida yuzaga chiqqan. Bu harakatning peshqadamlaridan biri Mahmudxo‘ja
Behbudiy bo‘lib, u o‘zining butun hayotini ilm-ma’rifat, matbuot va xalq ongini
yuksaltirishga bag‘ishlagan. Uning faoliyati millatning ogoh bo‘lishi, jamiyatning
o‘zgarishiga asos yaratishda muhim o‘rin tutgan.
Asosiy qism
1. Behbudiyning hayoti va tarbiyasi
Mahmudxo‘ja Behbudiy 1875-yil 20-yanvarda Samarqand yaqinidagi
Baxshitepa qishlog‘ida dunyoga kelgan. Otasi Behbudxo‘ja — mo‘’tabar imom va
qozilik lavozimida xizmat qilgan, xalq orasida obro‘-e’tiborga ega shaxs bo‘lgan.
Behbudiy erta yoshligidanoq diniy va dunyoviy ilmlarga oshno bo‘lib, Qur’onni to‘liq
yod olgan. Bolaligidan otasining millat haqida qilgan duolarini, zulm ostidagi xalq
dardini eshitib ulg‘aygan.
2. Ma’rifat va maktab islohotlari
Turkiston xalqi orasida jaholat va savodsizlik keng yoyilgan davrda Behbudiy
eng avvalo xalqni o‘qitish, ongini yuksaltirish zarurligini tushundi. 1905-yildan
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_2-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
328
boshlab u yangi usulda ta’lim beruvchi zamonaviy maktablar ochishni yo‘lga qo‘ydi.
Samarqanddagi birinchi maktabini o‘z uyida ochdi va unga “Usuli savtiya” nomini
berdi. Ushbu maktablarda jismoniy, tabiiy va ijtimoiy fanlar o‘rgatildi. Behbudiy bu
maktablar uchun darsliklar, ayniqsa geografiya faniga oid qo‘llanmalar yozdi.
3. Teatr va ijtimoiy ongni uyg‘otishdagi xizmati
Behbudiy xalq ongini uyg‘otishning yana bir samarali yo‘li sifatida teatrni
tanladi. 1911-yilda Samarqandda teatr ochib, ilk marta “Padarkush” nomli sahna
asarini yozdi va namoyish etdi. Bu pyesada savodsizlik va johillik fojiali oqibatlarga
olib borishini, ijtimoiy inqiroz insoniyatni qanday tubanlikka yetaklashini ochib berdi.
“Padarkush” asari o‘zbek teatr san’atining ilk namunasi sifatida milliy adabiyot va
madaniyat tarixida muhim o‘rin egallaydi.
4. Matbuot va kutubxona faoliyati
Behbudiy jadid matbuoti rivojida ham yetakchi rol o‘ynagan. 1913-yilda “Oyna”
gazetasiga asos solib, xalqni milliy o‘zlik, ma’naviyat, dunyo yangiliklaridan xabardor
qilishga urindi. U, shuningdek, “Behbudiya” kutubxonasini ochdi. Kutubxona fondi
600 dan ortiq kitob va matbuot nashrlarini o‘z ichiga olgan. Har kuni 100 dan ortiq
o‘quvchi undan foydalanardi. Behbudiy har bir ishi bilan xalqni ma’rifat sari
yetaklashga intilgan.
5. Jadidchilik harakatining yakuniy fojiasi
Mahmudxo‘ja Behbudiy jadidchilik harakatining ko‘pchilik namoyandalari kabi
ta’qib ostida qolgan. 1919-yilda safar chog‘ida Qizil Armiya tomonidan otib
o‘ldiriladi. Uning shahidligi xalq erki va hurriyat yo‘lida fidoyilik namunasi sifatida
tarixda qoladi.
Xulosa
Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z hayotini butunlay xalqiga, millatiga bag‘ishlagan
fidoyi, ma’rifatparvar, millatparast shaxsdir. U yangi maktablar ochdi, sahna asarlari
yozdi, matbuot orqali ogohlik targ‘ibotini olib bordi. Uning faoliyati mustamlaka zulmi
ostidagi Turkiston xalqi uchun yangi davr, yangi tafakkur yo‘lini ochdi. Bugungi kunda
ham Behbudiyning hayoti va merosi yosh avlodga ibrat maktabidir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdurauf Fitrat. Milliy uyg‘onish tarixidan lavhalar. – Toshkent: Ma’naviyat, 1998.
2.
Karimov, I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
3.
Shoniyozov, K. Jadidchilik harakati tarixi. – Toshkent: Fan, 2001.
4.
Rahimov, A. Mahmudxo‘ja Behbudiy hayoti va faoliyati. – Samarqand, 2015.
5.
Matbuot materiallari: “Oyna” gazetasi sonlari (1913–1915).
