Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
147
АТМОСФЕРА ҲАВОСИНИ ИФЛОСЛАНТИРУВЧИ МАНБАЛАР
Yadgarova Shahodat Salihovna.
yadgarova.shaxodat@bsmi.uz
Buxoro Davlat Tibbiyot Instituti
https://orcid.org/0009-0004-70025-5671
Аннотация.
Атроф муҳитнинг ифлосланиши асосан саноат ривожланган
мамлакатларда кўпроқ содир бўлмоқда саноат корхоналари чиқиндиларининг
атмосфера ҳавосига чиқариб ташланишидан ҳосил бўладиган кислотали
ёмғирлар қарийиб барча аҳоли яшаш минтақаларини қамраб олмоқда.
Атмосфера ҳавосини ифлослантирувчиларни санитар баҳолаш катта аҳамиятга
эга, чунки ифлосланиш нафас олиш ҳавоси орқали организимга тушади.
Калит сўзлар.
Ретроспектив таҳлил, олтингугурт IV оксиди, углерод
оксиди, азот оксиди, водород сульфид, формальдегид, сульфат кислота.
Республиканинг
самарали
ва
барқарор
ижтимоий-иқтисодий
ривожланишини таъминлаш мақсадида сўнгги йилларда мамлакатимизда
экология ва атроф-муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида давлат сиёсатининг муҳим
асоси сифатида аҳоли саломатлиги учун мақбул шароитларни яратиш ва
экологик мувозанатни сақлашни такомиллаштиришга йўналтирилган чуқур
ислоҳатлар олиб борилмоқда. Бугунги кундаги энг муҳим масалалардан бири
атмосфера ҳавосини тоза сақлашдир. Олимларнинг тадқиқотларига кўра ер
куррасида кишиларнинг хўжалик фаолиятига боғлиқ ҳолда атмосферага ҳар
йили 500 млн. тонна атрофида олтингугурт гази, сульфид оксиди, азот оксиди ва
бошқа ифлослантирувчи моддалар чиқарилмоқда [2].
Маълумотларга кўра бизнинг давримизга келиб атмосфера таркибидаги
чанглар миқдори ўтган ХХ асрга нисбатан 20 % га ошган. Америка Қўшма
штатлари атроф-муҳитни ҳимоя қилиш агентлиги маълумотларига кўра,одамлар
сиҳат-саломатлигига хавф туғдирувчи заҳарли моддаларнинг аксарияти,шу
жумладан углерод оксидининг 85–97 фоизи, углеводороднинг 55–75 фоизи ва
азотнинг 46–63 фоизи мамлакат аҳолисининг ярмидан кўп қисми яшайдиган
шаҳарлардаги
мавжуд
автотранспорт
воситаларидан
чиқаётган
ифлослантирувчи моддалар ҳисобига ҳосил бўлади [3].
Атроф муҳитнинг ифлосланиши асосан саноат ривожланган мамлакатларда
кўпроқ содир бўлмоқда саноат корхоналари чиқиндиларининг атмосфера
ҳавосига чиқариб ташланишидан ҳосил бўладиган кислотали ёмғирлар қарийиб
барча аҳоли яшаш минтақаларини қамраб олмоқда. Атмосфера ҳавосини
ифлослантирувчиларни санитар баҳолаш катта аҳамиятга эга, чунки
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
148
ифлосланиш нафас олиш ҳавоси орқали организимга тушади. Атмосфера
ҳавосини ифлосланишини қуйдаги қатор нохуш таъсир асоратлари билан
кузатиш мумкин;ўсимлик дунёсини шикастланиши, атмосферани мусаффолиги
туманли кунларининг кўпайиши, бинолар ва уй жиҳозларининг сифатини
бузулиши, кимёвий реакциялар натижасида метал каррозиялари, шу билан бир
қаторда аҳоли саломатлигига нохуш таъсири қилиши мумкин. Маълумотларнинг
таҳлили шуни кўрсатдики саноати ривожланган шаҳарларда катта ёшдаги аҳоли
ва болалар ўртасида нафас олиш органлари касалликлари энг биринчи ўринда
(30 дан 80 % гача) туради, кейинги иккинчи ўринда (9–12 %) тери ва тери ости
клетчаткаси касалликлари, учинчи ўринда ўрта қулоқнинг йирингсиз отити,
эшитиш трубаси касалликлари (2–3 %), қон касалликлари (2–3 %) эгаллайди.
Катта ёшдаги аҳоли ўртасида эса иккинчи ўринни овқат ҳазм қилиш системаси
касалликлари (7–10 %), учинчи ўринда буйрак, жинсий орган касалликлари (5–7
%) ҳамда тўртинчи ўринда гипертония ва юракнинг ишемик касалликлари (5–6
%) эгаллайди [1, 4].
Материал ва текширув усуллари. Маълумотлар тахлилидан келиб чиққан
холда биз атмосфера ҳавосиниг ифлосланиш даражасига боғлиқ холда аҳолининг
касалланиш холатини ўргандик ва қуйидаги натижаларни олдик; кузатув
минтақасидаги атмосфера ҳавосини ифлослантирувчи маънбаларга қуйидагилар
киради; 3459 та корхона ва ташкилот, 12 та йирик саноат корхонаси, 8 та йирик
корхона халқ истeъмоли моллари ишлаб чиқарувчи корхоналар, 2929 та кичик
корхона ва микрофирма, 200 дан ортиқ чeт эл инвeсторлари иштирокидаги
корхона, энг йирик ифлослантирувчи маънбаларга “Тошмармар” АЖ,
“АГРЕГАТ” заводи “ОНИКС” АЖ, “Компрессор” заводи киради. Текширув
натижалари. 2020 йилда атмосфера ҳавосининг ифлосланиш даражасини
баҳолаш мақсадида 2560 та олинган ҳаво намуналари қуйидаги кўрсаткичлар
бўйича текширилди: чанг, олтингугурт IV оксиди, углерод оксиди, азот оксиди,
водород сульфид, формальдегид, сульфат кислотаси. Ушбу йилда жами 2560 та
ҳаво намунаси олинди, улардан 310 таси (12,1 %) гигиеник талабларга жавоб
бермади, уларнинг барчасини чанг ташкил этди, яъни чангга олинган
намуналарнинг умумий сони — 754 тани ташкил этди.
Атмосфера ҳавосидан чангга лаборатория назорати ишлаб чиқариш
корхоналарида ва назорат нуқталарида ўтказилди, қуйидаги натижалар олинди:
“ОНИКС” АЖ — умумий намуналар — 70, улардан 21 та намуна; “АГРЕГАТ”
заводи — 60/34; “САННИРИ” — 40/19; “БАЙТЕКС” — 80/43; “ФАЙЗ-
КАРЬЕР”АЖ- 80/35; ёқилги қуйиш шахобчаси — 120/55; чорраҳалар — 80/39;
“ТАШКЕНТ” мебел ишлаб чиқариш корхонаси — 80/32; “СУВСАНОАТМАШ”
— 80/32; автомобил ювиш шаҳобчаси — 66/28 намуналар гигиеник талабларга
жавоб бемади. 2016 йилда жами 2565 та ҳаво намунаси олинди, ундан 376 таси
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
149
гигиеник талабга жавоб бермаган, бу 14,6 % ни ташкил қилади. Атмосфера
ҳавосидан чангга олинган намуналардан: “ОНИКС” — 74/17; “АГРЕГАТ”
заводи — 60/36; “САННИРИ” — 32/22; “ФАЙЗ-КАРЬЕР” — 80/43; ёқилғи
қуйиш шаҳобчаси — 120/62; чорраҳалар — 80/50; “ТАШКЕНТ” мебел ишлаб
чиқариш корхонаси — 80/40; “СУВСАНОАТМАШ” — 80/29 гигиеник
меъёрларга мос келмади. 2017 йилда жами 2576 та ҳаво намунаси олинган, ундан
361 таси талабга жавоб бермади, бу эса 14,01 % ни ташкил этди. Атмосфера
ҳавосидан чангга олинган намуналардан: “ОНИКС” — 70/21; “АГРЕГАТ”
заводи — 60/34; “САННИРИ” — 40/19; “БАЙТЕКС” — 80/43; “ФАЙЗ-КАРЬЕР”
— 80/35; ёқилғи қуйиш шахобчаси — 120/55; чорраҳалар — 80/39; “ТАШКЕНТ”
мебел ишлаб чиқариш корхонаси — 80/32; “СУВСАНОАТМАШ” — 80/32
гигиеник талабаларга тўлиқ жавоб бермади. Юқоридагилардан кўриниб
турибдики туман атмосфера ҳавоси барча йилларда асосан чанг ҳисобига
ифлосланган. Айниқса чанга олинган намуналардан “АГРЕГАТ” заводи,
чорраҳалар, “БАЙТЕКС”, “САННИРИ” АЖ ларда бошқаларга нисбатан юқори
эканлиги аниқланди.
Туман аҳолисининг саломатлик ҳолатига атмосфера ҳавосининг таъсирини
ўрганиш мақсадида биз 2020–2022 йиллар динамикасида аҳолининг касалланиш
ҳолатини таҳлил қилдик. Бирламчи касалланиш бўйича аҳолининг саломатлик
ҳолати ретроспектив таҳлил қилинганда қуйидагилар аниқланди; кўз ва кўз
косаси касалликлари, нафас олиш аъзолари касалликлари, жароҳатлар,
заҳарланиш ва бошқа сабаблар йиллар динамикасида ўсиши аниқланди. Хусусан
нафас олиш аъзолари касалликлари бошқа барча нозологик гуруҳларга нисбатан
ўсиш ва ўзгариш темпи юқори эканлиги аниқланди. Аҳолининг умумий
касалланиш ҳолатини тарқалиши таҳлил қилинганда нафас олиш тизими
касалликлари, суяк-мускул тизими касалликлари, жароҳатлар ўсганлиги, овқат
ҳазм қилиш тизими касалликлари, қон айланиш тизими касалликлари, тери ва
тери ости клечаткаси касалликлари камайганлиги айниқса юқумли ва паразитар
касалликлар, эндокрин тизими ва овқатланишнинг бузилиши, руҳий
бузилишлар, айириш тизими, суяк ва мушак тизими касалликлари йиллар
динамикасида камайганлиги ўрнатилди. Олинган натижаларнинг тахлили шуни
кўрсатадики 2022 йил атмосфера ҳавосининг ифлосланиши бошқа йилларга
нисбатан юқори эканлиги ўрнатилди. Барча йилларда эса чанг асосий
ифлослантирувчи омил бўлиб қолди.
Хулоса. Юқоридаги олинган натижалардан шуни хулоса қилиш мумкинки,
туман аҳолисининг касалланиш ҳолати бевосита атмосфера ҳавосининг
ифлосланиши билан боғлиқ бўлиб, болалар, ўсмирлар ва катталар ўртасида
асосан нафас аъзолари кўпайганлиги, юқумли ва паразитар, эндокрин, қон
тизими касалликлари камайганлиги ўрнатилди.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
150
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Azim o’g’li N. S. Sanitary Protection of Water Bodies and The Process of Natural
Cleaning in Water Bodies //AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY
JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 83-85.
2.
Azim o’g’li N. S. Cleaning of Open Water Bodies From Waste Water From
Production Enterprises //SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL
SCIENCES. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 80-82.
3.
Azim o’g’li N. S. Existing Problems in Providing the Population With Drinking
Water Through Underground Water Sources //AMALIY VA TIBBIYOT
FANLARI ILMIY JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 77-79.
4.
O'G N. S. A. Z. et al. CHANGES IN TASTE AND FOOD INTAKE DURING THE
MENSTRUAL CYCLE //Science and innovation. – 2022. – Т. 1. – №. D3. – С.
251-253.
5.
Нуров С. А. ИНСОН ОРГАНИЗМИДАГИ СУВНИНГ ХУСУСИЯТЛАРИ ВА
ЮҚОРИ КИМЁВИЙ ТАРКИБЛИ СУВ ТАЪСИРИНИНГ ПАТОГЕНЕТИК
ЖИҲАТЛАРИ //SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL
SCIENCES. – 2024. – Т. 3. – №. 6. – С. 121-123.
6.
Azimovich N. S. Pathogenetic Aspects of the Effect of Water with a High Chemical
Content //International Journal of Integrative and Modern Medicine. – 2024. – Т. 2.
– №. 6. – С. 81-83.
7.
Azimovich N. S. The Importance of Minerals for the Human Body //International
Journal of Integrative and Modern Medicine. – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 77-80.
8.
Azimovich N. S. Correction of Morpho-Functional Changes in the Kidney Caused
by Groundwater Consumption with Bioactive Additives //International Journal of
Integrative and Modern Medicine. – 2024. – Т. 2. – №. 6. – С. 84-85.
9.
Azimovich N. S. PATHOGENETIC ASPECTS OF THE PROPERTIES OF
WATER IN THE HUMAN BODY AND THE EFFECT OF SOLID WATER
//World Bulletin of Public Health. – 2024. – Т. 34. – С. 47-49.
10.
Sarboz A’zim o’g N. et al. STRATEGIES AND APPROACHES TO REACH
OUT-OF-SCHOOL
CHILDREN
AND
ADOLESCENTS
//EUROPEAN
JOURNAL OF MODERN MEDICINE AND PRACTICE. – 2023. – Т. 3. – №. 3.
– С. 56-58.
11.
Sarboz A’zim o’g N. et al. Key Considerations for Assessing School Food
Environments //AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY JURNALI. – 2023.
– Т. 2. – №. 3. – С. 85-87.
12.
Azim o’g’li N. S. Sanitary Protection of Water Bodies and The Process of Natural
Cleaning in Water Bodies //AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY
JURNALI. – 2023. – Т. 2. – №. 10. – С. 83-85.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
151
13.
Sarboz A’zim o’g N. et al. Disruption of Natural Systems Affects Health
//AMALIY VA TIBBIYOT FANLARI ILMIY JURNALI. – 2022. – С. 258-260.
14.
Sarboz A’zim o’g N. et al. The Importance of Ecology for Children's Health and
Well-Being //SCIENTIFIC JOURNAL OF APPLIED AND MEDICAL
SCIENCES. – 2022. – С. 238-240.
15.
Ю.С. Салиховна. Медицинские факторы, связанные с физическим развитием
детей //- Центральноазиатский медико-естественный журнал, 2021
16.
ШС Ядгарова. Антропометрические показатели Детей Города И Сельской
Местности // - Центральный Азиатский Журнал из Медицинский и
Естественный Наука , 2021
17.
Ю.С. Салиховна. Основы гигиенической оценки физического развития детей
в дошкольных образовательных учреждениях //- АМАЛИЙ В.А. ТИББИЙОТ
ФАНЛАРИ ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, 2022
18.
ШС Ядгарова, ШО Саитов, С.С. Набиева. Требования к питанию и
применению биологически активных препаратов при COVID -19 // - Новый
день в медицине, 2020
19.
Ю.С. Салиховна. Современный подход к состоянию здоровья и когнитивному
развитию детей и подростков в условиях реформы дошкольного
образовательного учреждения // - АМАЛИЙ ВА ТИББИЙОТ ФАНЛАРИ
ИЛМИЙ ЖУРНАЛИ, 2022
20.
Ю. С. Салиховна. Гигиеническая оценка состояния здоровья и физического
развития детей дошкольного возраста при сочетанном воздействии
химических факторов окружающей среды-2022
21.
Ю.С. Салиховна. Гигиеническая оценка роста и развития детей в условиях
реформы дошкольного образования //- Европейский журнал безопасности и
стабильности жизнедеятельности (2660…, 2022)
