Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
116
O‘ZBEK VA INGLIZ TILLARIDA GAP BO‘LAKLARI QIYOSIY TAHLILI
Toirova Sarafroz Adhamjon qizi
DENOV TADBIRKORLIK VA
PEDAGOGIKA INSTITUTI
talabasi
Annotation:
Ushbu maqolada o'zbek va ingliz tillarida gap bo'laklarining
sintaktik tuzilishi qiyosiy tahlil etiladi. Gap bo'laklarining turlari, grammatik
ifodalanish shakllari, til tizimidagi sintaktik vazifalari ko'rib chiqiladi va ularning
joylashuvi. Ikki tilning tipologik farqlari va umumiyliklari aniqlanadi. Shuningdek,
tahlil natijalari til o'rganish va tarjima jarayonida muhim metodik asosdir.
Kalit so‘zlar:
gap bo‘laklari, sintaksis, ega, kesim, to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol,
qiyosiy tahlil va til tipologiyasi.
Kirish
Gap bo‘laklari har qanday tilda fikrni grammatik jihatdan to‘g‘ri, tushunarli va
aniq ifoda etish vositasidir. O‘zbek va ingliz tillarida gap bo‘laklarining mavjudligi
umumiy bo‘lsa-da, ularning tuzilishi va ifodalanish usullari til tipologiyasidan kelib
chiqib farqlanadi. O‘zbek tili agglutinativ, ingliz tili esa analitik tuzilishga ega bo‘lib,
bu farq gap tuzilmasiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi
1
.
1.
Gap bo‘laklarining tasnifi
O‘zbek tilida gap bo‘laklari odatiy ravishda ikki asosiy guruhga bo‘linadi: bosh
(ega va kesim) va ikkinchi darajali (to‘ldiruvchi, aniqlovchi, hol) bo‘laklar. Ingliz tilida
esa bu tasnif bir oz boshqacha shakllanadi. Subyekt va predikat asosiy bo‘laklar sifatida
qabul qilinadi, to‘ldiruvchilar va aniqlovchilar esa "complements" va "modifiers" deb
nomlanadi.
2.
Ega va kesim
O‘zbek tilida ega ot yoki olmosh odatda kesimdan oldin keladi. Biroq, gapning
urg‘u yoki kontekstiga qarab tartibi o‘zgarishi mumkin: masalan, "Ali kitobni
o‘qiyapti" yoki "Kitobni Ali o‘qiyapti."
Ingliz tilida esa qat'iy SVO (Subject-Verb-Object) tuzilishi bor: "Ali is reading
a book." Bu tartibning o‘zgarishi sintaktik mazmunga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
3.
To‘ldiruvchi
O‘zbek tilida to‘ldiruvchi, asosan, ot, olmosh yoki otlashgan birliklar yordamida
ergashuvchi hol shakllari orqali ifodalanadi: Men kitobni o‘qidim.
Ingliz tilida esa to‘ldiruvchi fe’lning ortidan to‘g‘ridan-to‘g‘ri keladi:
1
Xaitboyeva G. O‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2010. – B. 45–58.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
117
“I read the book.”
4. Aniqlovchi va hol
O‘zbek tilida aniqlovchi, ko‘pincha, so‘z oldidan joylashadi: Yangi mashina
kelibdi. Hol esa joy, vaqt, sabab, yoki maqsad kabi mazmunlarda paydo bo‘lib,
qo‘shimchalar orqali aniqlanadi: U maktabda o‘qiydi, U avtobusdan tushdi.
Ingliz tilida aniqlovchilar sifatlar (adjectives), artikllar, yoki aniqlovchi iboralar
orqali ifodalanadi: A new car has arrived. Hol esa predloglar orqali ifodalanadi: He
studies at school, He got off the bus.
5. Tartib va moslashuv
O‘zbek tilida gap bo‘laklarining joylashuvi nisbatan erkin, asosiy bog‘lovchi
elementlar qo‘shimchalar hisoblanadi. Ingliz tilida esa qat’iy tartib saqlanishi kerak,
chunki bu tilda qo‘shimcha tizimi mavjud emas yoki juda cheklangan.
XULOSA
Gap bo‘laklarining o‘zbek va ingliz tillaridagi tuzilishi va joylashuvi ularning
tipologik xususiyatlari bilan chambarchas bog‘liq. O‘zbek tili agglutinativ bo‘lganligi
sababli, gap bo‘laklari nisbatan erkin joylashadi, ingliz tilida esa sintaktik tartib muhim
ahamiyat kasb etadi. Ushbu farqlarni tahlil qilish xorijiy til o‘rganuvchilar, tarjimonlar
va tilshunoslar uchun amaliy ahamiyatga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Xaitboyeva G. O‘zbek tili sintaksisi. – Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2010. – B. 45–58.
2.
Jo‘raev N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992. – B. 102–115.
3.
Quirk R., Greenbaum S. A University Grammar of English. – London: Longman,
1973.
4.
Xudoyberganova D. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. – Toshkent: Fan, 2005.
5.
Huddleston R., Pullum G.K. The Cambridge Grammar of the English Language. –
Cambridge University Press, 2002.
6.
Karimov E. Qiyosiy tilshunoslik asoslari. – Toshkent: Fan, 2011.
