Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
321
MAHMUDXO’JA BEHBUDIY VA UNING XALQIGA QILGAN FIDOYILIGI
Andijon davlat pedagogika instituti
Vb dotsenti
O’.T.Vaxabova
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi talabasi
Numonova Mohinur
Annotatsiya:
Ushbu maqola Mahmudxo‘ja Behbudiyning hayoti, bilimi, xalqi
uchun bag‘ishlagan vaqti hamda u tashkil etgan maktablar va yozgan asarlari orqali
xalqni o‘qitish va ma’rifatli qilish yo‘lida qilgan sa’y-harakatlari haqida qisqacha
aytganda, uning fidokorona yondashuvi haqida.
Kalit
so’zlar:
altruism,
mutlaqo
alturizm,ijtimoiy
alturizm,reprosiv
alturizm,empatik
alturzm,foyda
asosidagi
alturizm,egoistik
alturizm,reprosiv
alturizm,yangi usul maktablari,jamiyat, modernizatsiya.
Annotation
: This article is about Mahmudkhuja Behbudi's life, his knowledge,
efforts, and time devoted to educating and enlightening his people through the schools
he established and the works he wrote—in short, his altruistic approach.
Keyword:
alturizm, pure alturism,social alturism,reciprocal alturism,empathic
alturism,benefit-based
alturism,egoistic
alturism,reproachful
afturism
,
new method schools,society,modernization
Аннотация
: Эта статья о жизни Махмудхoджа Бехбудий, его знаниях,
силах и времени, которые он потратил на то, чтобы сделать свой народ
образованным и грамотным, о школах, которые он открыл, о произведениях,
которые он написал, и, вкратце, о его альтруистическом подходе.
Kлючевые:
алътруизм, абсолютный альтруизм, социальный альтруизм,
репродуктивный альтруизм, эмпатический альтруизм, альтруизм, основанный на
выгоде, эгоистический альтруизм, общество модернизация ,школы нового типа
"Altruizm – bu insonlar o'rtasida o'z manfaatlarini chetga surib, boshqalarga
yordam berishga qaratilgan xatti-harakatlar va munosabatlarning umumiy nomi
sifatida ta'riflanadi.Altruizm so'zi 19-asrda fransuz faylasufi Auguste Comte
tomonidan kiritilgan bo'lib, bu tushuncha "boshqalarga foyda keltirish" ma'nosini
anglatadi. Comte altruizmni jamiyatni yanada yaxshilash uchun zarur bo'lgan ijtimoiy
axloqiy qoidalar deb bilgan. U altruizmni, shuningdek, ijtimoiy mustahkamlikni
ta'minlash uchun muhim bir mexanizm sifatida ko'rgan. Altruizm ko'plab
madaniyatlarda qadrlanadi va ko'plab diniy va falsafiy qarashlar yordam berish va
o'zini boshqalar uchun fido qilishni axloqiy majburiyat sifatida tasavvur qiladi.
Altruizmni turli yo'llar bilan tasniflash mumkin. Ularning eng keng tarqalganlari
quyidagilardir:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
322
.
Empatik altruizm (empathic altruism): Bu altruizm turida odam boshqalarning
his-tuyg'ularini his qiladi va ularga yordam berishga intiladi. Boshqalarning og'riqlari
va ehtiyojlariga empatiya bilan qarab, o'zini yordam berishga tayyor qiladi.
G'ayriintellektual altruizm (tabiiy altruizm): Bu altruizm turida inson o'z
boshqalariga yordam berish uchun hech qanday shaxsiy manfaat ko'rmaydi. Boshqalar
uchun g'amxo'rlik qilish tabiiy instinkt sifatida namoyon bo'ladi. Misol uchun, ota-
onalar bolalariga yordam berish yoki bir kishi yordamsiz qolgan odamga yordam
berish.Xususiyatlari:
*His-tuyg'ular va instinktlarga asoslanadi.
*Asosan bioloji va sotsial tabiatdan kelib chiqadi.
*O'zaro yordam instinkti yordamida paydo bo'ladi
G'ayri ijtimoiy altruizm (kosmopolit altruizm): Bu altruizm turi odamlar,
davlatlar, yoki mamlakatlar chegaralaridan tashqarida kengroq miqyosda yordam
ko'rsatishni anglatadi. Kosmopolit altruizmda kishi insoniyatni butunlay boshqaruvchi
birlik sifatida ko'rib, dunyo miqyosida adolat va tinchlikni targ'ib qiladi. Xususiyatlari:
* Chegaralardan tashqarida, global ijtimoiy va ekologik masalalar bilan bog'liq
yordam.
* Insoniyatning umumiy farovonligi uchun ishlash.
* Yordam ko'rsatish, bir davlat yoki madaniyat bilan cheklanmagan.
O'zgarishlarga yordam berish (transformatsion altruizm) Transformatsion
altruizm, odamlarni yoki jamiyatlarni ijtimoiy, siyosiy yoki iqtisodiy nuqtai nazardan
o'zgartirishga qaratilgan harakatlarni anglatadi. Bunda kishi o'zining doimiy
yordamidan tashqari, jamiyatda yaxshilanish, o'zgarish yaratishga intiladi.
Xususiyatlari: Jamiyatdagi tuzumlar va tizimlar o'zgartirishga qaratilgan harakatlar.
*Yordamdan tashqari o'zgarishlar va transformatsiyalarni amalga oshirish.
*Uzoq muddatli ta'sirni yaratishga harakat qilish.
Diniy altruizm- bunda kishi o'z e'tiqodlari va diniy qadriyatlariga asoslanib
boshqalarga yordam beradi. Bu yordam kishi o'zining diniy mas'uliyatini bajarish,
ilohiy buyruqlarni bajarish yoki diniy yaxshiliklarni tarqatish maqsadida amalga
oshiriladi. Xususiyatlari:
* Diniy qadriyatlar va ta'limotlar asosida yordam ko'rsatish.
*Boshqalarga yordam berish orqali ilohiy mukofotga erishish maqsadi.
*Diniy birlashuv va hamkorlikni kuchaytirish.
1
Altruizm psixologik nuqtai nazardan ham o'rganiladi. Ko'plab tadqiqotlar shuni
ko'rsatadiki, altruistik xatti-harakatlar odamlarning o'zaro munosabatlarini yaxshilaydi
va ijtimoiy aloqalarni mustahkamlaydi. Altruizm, ayniqsa, boshqalarga yordam berish
1
Ijtimoiy psixologiya
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
323
orqali o'zini yaxshi his qilishga olib keladi. Bu, o'z navbatida, jamiyatda ijtimoiy
barqarorlik va birdamlikni ta'minlaydi. Psixologlar altruistik xatti-harakatlarni
ko'pincha empatiya, hamdardlik va o'zaro ishonch bilan bog'lashadi. Altruizmning
evolyutsion asoslari ham mavjud. Evolyutsion psixologiya nuqtai nazaridan, altruizm
hayotda qolish va ko'payish uchun zarur bo'lgan ijtimoiy hamkorlikning shaklidir.
Odamlar va hayvonlar o'rtasidagi altruistik xatti-harakatlar guruhning umumiy
farovonligini ta'minlashga yordam beradi va bu, o'z navbatida, genetik darajada
ularning omon qolish imkoniyatlarini oshiradi. Evolyutsion biologiya nuqtai
nazaridan, altruizm ko'plab turlarda kuzatiladi va ularning ijtimoiy tuzilmasini
mustahkamlashga xizmat qiladi. "Reprosiv altruizm" konsepsiyasi yordamida, odamlar
o'rtasidagi o'zaro yordam va hamkorlik jamiyatni yaxshilashga xizmat qiladi.
Shuningdek, bu altruistik xatti-harakatlar evolyutsion jihatdan foydali bo'lib,
resurslardan samarali foydalanishni ta'minlaydi. Altruizmning hayvonlar dunyosidagi
namunalarini ham ko'rish mumkin. Masalan, ba'zi hayvonlar o'z guruhlaridagi boshqa
a'zolarni oziqlantirish yoki xavfdan saqlash uchun altruistik harakatlar qiladilar. Bu
kooperativ xatti-harakatlar ularning omon qolishiga yordam beradi va guruhning
birligini mustahkamlaydi. Altruizmni rivojlantirish va targ'ib qilish uchun ta’lim
muhim rol o'ynaydi. Ijtimoiy qadriyatlarni o'zgartirish va altruistik xulq-atvorlarni
rag'batlantirish jamiyatda birdamlik va hurmatni oshiradi. Bu, o'z navbatida,
jamiyatdagi ijtimoiy barqarorlikni ta'minlaydi va ijtimoiy tenglikni yaratishga hissa
qo'shadi. Bunga misol qilib,Turkiston jadidchilik harakati asoschisi Mahmudxo’ja
Behbudiyni olishimiz mumkin.
Adib (1875–1919)
2
– 1875-yilning 19-yanvarida Samarqand yaqinidagi
Baxshitepa qishlog’ida diniy olim oilasida tug’ilgan.Behbudiy dramaturg,pedagog
hamda jamoat arbobi sifatida tanilgan.Uning hayoti va faoliyati boshqalarning
farovonligi uchun kurashish, jamiyatni rivojlantirish va millat manfaatlariga xizmat
qilishni maqsad qilgan. Yangi maktablar va darsliklar yaratish Behbudiyning altruistik
xatti-harakatlarining eng yorqin misollaridan biridir.1899-1900-yillarda do’sti Hoji
Baqo bilan haj safariga chiqadi.Bu sayohat uning hayot yo’lida,kelajakda bo’ladigan
hodisalar ,yangiliklarni boshlab berdi.Behbudiy Turkiston xalqlari turmushidagi
qoloqlik,abgor ijtimoiy ahvol ,”jaholat uyi”ga aylangan maktab va madrasalar
borasidagi qarashlarini tamomila o’zgartirib yubordi. O‘zining ta'lim islohotlarini
amalga oshirish uchun Samarqand va boshqa shaharlarda yangi usuldagi maktablar
ochdi. Bu maktablar yoshlarni faqat diniy bilimlar bilan emas, balki matematika,
geografiya, tarix va boshqa ilmiy sohalarda ham ta'lim olishlariga imkon yaratdi.
Uning eng mashhur asarlaridan biri bo‘lgan "Risolai asbobi savod" ("Savod chiqarish
kitobi") va "Kitobat ul-atfol" ("Bolalar xati") kabi darsliklar yangi maktablarda
o‘qitiladigan darslar uchun muhim qo‘llanma bo‘lib xizmat qildi. Behbudiyning
2
“ Mahmudxo’ja Behbudiy”
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
324
altruistik ishlari faqat ta'lim bilan cheklanib qolmadi. U millatning o‘zligini saqlash va
rivojlantirishni ham o‘zining asosiy maqsadi deb bildi. Shu maqsadda milliy
madaniyat, til va an'analarni rivojlantirishga katta e'tibor qaratdi. 1911-yilda
"Padarkush"
3
nomli dramani yozib, unda jamiyatni ijtimoiy adolatsizliklarga qarshi
kurashishga undadi. Asarda faqat o‘zi uchun emas, balki butun jamiyat uchun ham
foydali bo‘lishni maqsad qilgan altruistik qarashlar aks etgan.U jaholat va
nodonlik,o’qimagan bolaning buzuq yo’llarga kirib,o’z otasini o’ldirgani haqida
hikoya qiladi.Behbudiyning o’zi ixcham”milliy tragediya”deb ta’riflagan bu asar
millatning o’z farzandlarni o’qitish,ma’rifatli qilish,o’zi mansub bo’lgan jamiyatni
yuksaltirishga har jihatdan qodir bo’lishiga qaramay,bu ezgu amalllarni bajarishdan
bosh tortgan kishlarning qismati haqidagi bashorat edi. Behbudiy o‘z faoliyatida faqat
ta'lim bilan cheklanib qolmadi, balki ijtimoiy islohotlarni amalga oshirishni ham
maqsad qildi. U jamiyatni yangilash va modernizatsiya qilish uchun faqat yuqori
qatlamlarning emas, balki butun xalqning bilim olishiga e'tibor qaratdi. Uning altruistik
g‘oyalari ijtimoiy barqarorlik va yuksalishni ta'minlashga yordam berdi. Bundan
tashqari,Behbudiy yoshlarni o‘z faoliyatiga jalb qildi va ularni faqat ilm olishga emas,
balki ijtimoiy hayotda faol bo‘lishga ham undadi. Behbudiy altruizmni nafaqat o‘ziga,
balki atrofidagilarga ham jiddiy mas'uliyatni yuklab, umumiy manfaatlarni oldinga
surish deb bilgan. Uning asosiy maqsadi millatining taraqqiyotini ta'minlash edi.
Altruistik yondashuvi shundan iboratki, u faqat o‘z manfaati haqida o‘ylamasdan,
butun bir avlodning ta'limi va tarbiyasiga o‘z hissaini qo‘shishga harakat qildi. Bu,
albatta, uning faqat shaxsiy rivojlanishiga emas, balki jamiyatga bo‘lgan fidoyiligini
ham ko‘rsatadi.
Mahmudxoʻja Behbudiy o‘z hayotini altruizm g‘oyalari asosida qurdi. U nafaqat
o‘zining bilimlarini, balki vaqtini va kuchini ham jamiyat uchun xizmat qilishga
bag‘ishladi. Uning o‘z millatiga bo‘lgan sevgi va fidoyiligi jamiyatda ijobiy
o‘zgarishlarni amalga oshirishga yordam berdi. Behbudiyning altruistik yondashuvi
hozirgi kunda ham ahamiyatli, chunki u nafaqat ilm-fan va ta'lim, balki insoniy
qadriyatlarni va ijtimoiy mas'uliyatni yuqori darajaga ko‘tarishni o‘rgatadi. Uning
merosi bizni boshqalarning farovonligi uchun kurashish, o‘z manfaatlarimizni inobatga
olmay boshqalarga yordam berish g‘oyalariga ilhomlantiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Toshpo’latov A.M - Ijtimoiy psixologiya Toshkent: Noshir 201
2.
N.ismoilova, D.Andullayeva- Ijtimoiy psixologiya Toshkent: Noshir 2013
3.
S.Qozoqov – Shaxs va jamiyat Namangan:Noshir 2017
4.
Maxmudxo’ja Behbudiy-Yoshlar Nashriyoti Uyi Toshkent:Noshir 2022
5.
Qosimov, B. Jadid adabiyoti va tanqidiy fikrlar. – Toshkent: Akademnashr, 2015.
3
Mahmudxo’ja Behbudiy
