Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
267
“AXBOROT-KOMMUNIKATSIYA TEXNOLOGIYALARI ORQALI CHET
TILLARNI O‘QITISHNING SAMARALI USULLARI”
Muqumov Joʻrabek Shermatovich
+998993811358
Annotatsiya
Mazkur maqolada axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) chet
tillarini o‘qitishdagi o‘rni va ahamiyati chuqur tahlil qilingan. AKT vositalari
yordamida ta’lim jarayonining interaktivligi, o‘quvchilar faolligi va mustaqil o‘rganish
imkoniyatlari oshirilayotgani, shu bilan birga, o‘qitish samaradorligini oshiruvchi
usullar, platformalar va sun’iy intellekt ilovalari keng qamrovda ko‘rib chiqilgan.
Duolingo, Google Classroom, Grammarly, ChatGPT kabi vositalarning afzalliklari,
ularning ta’limga integratsiyasi hamda AKT asosida o‘qitishni tashkil etishning
metodik va amaliy asoslari yoritilgan. Shuningdek, maqolada mavjud muammolar va
ularni bartaraf etish bo‘yicha aniq takliflar ham berilgan. Ushbu maqola o‘qituvchilar,
metodistlar va til o‘rgatuvchi muassasalar uchun foydali nazariy va amaliy tavsiyalarni
taqdim etadi.
Kalit so‘zlar:
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari, chet tillarni o‘qitish,
interaktiv ta’lim, sun’iy intellekt, Duolingo, Google Classroom, masofaviy ta’lim,
ta’lim innovatsiyalari, til o‘rgatish usullari, ta’lim samaradorligi.
Annotation
This article provides an in-depth analysis of the role and significance of
information and communication technologies (ICT) in teaching foreign languages. It
discusses how ICT tools enhance the interactivity of the learning process, increase
student engagement, and promote independent learning opportunities. The article
covers effective teaching methods, platforms, and AI applications such as Duolingo,
Google Classroom, Grammarly, and ChatGPT, highlighting their benefits and
integration into education. Furthermore, the methodological and practical foundations
for implementing ICT-based instruction are explored. The article also presents existing
challenges and concrete proposals for addressing them. This study offers valuable
theoretical and practical recommendations for teachers, methodologists, and
institutions involved in language education.
Keywords:
Information and communication technologies, foreign language
teaching, interactive learning, artificial intelligence, Duolingo, Google Classroom,
distance learning, educational innovations, language teaching methods, learning
efficiency.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
268
Kirish
Zamonaviy dunyoda ta’lim jarayoni tobora raqamlashtirilmoqda va bu holat,
ayniqsa, chet tillarini o‘qitishda sezilarli darajada aks etmoqda. Axborot-
kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) nafaqat darsni samarali tashkil etish, balki
talaba va o‘qituvchi o‘rtasida interaktiv muloqotni yo‘lga qo‘yish, o‘quvchilarning
tilga bo‘lgan qiziqishini oshirish hamda ularning mustaqil ta’lim olish imkoniyatlarini
kengaytirish vositasi sifatida xizmat qilmoqda. UNESCO ma’lumotlariga ko‘ra, AKT
vositalaridan foydalanish ta’lim sifatini oshirish, o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan
motivatsiyasini kuchaytirish va pedagogik yondashuvlarni takomillashtirishga yordam
beradi. Ayniqsa, chet tilini o‘rganish jarayonida turli interaktiv platformalar, onlayn
mashg‘ulotlar, mobil ilovalar va multimedia vositalaridan foydalanish, o‘quvchilarni
real hayotdagi kommunikativ vaziyatlarga tayyorlashga xizmat qilmoqda.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston ta’lim tizimida ham AKTdan foydalanishga
alohida e’tibor qaratilmoqda. Prezident qarorlariga asosan umumiy o‘rta, o‘rta maxsus
va oliy ta’lim muassasalarida raqamli ta’lim vositalari joriy etilmoqda. Jumladan,
“Digital Education” platformalari, E-patforma, Moodle, HEMIS, Zoom, va Google
Classroom orqali olib borilayotgan darslar buning isboti bo‘la oladi. Chet tillarni
o‘qitishda esa Quizlet, Kahoot, Duolingo, Wordwall, BBC Learning English, va
boshqa shu kabi vositalar darslarni interaktiv tarzda tashkil etish imkonini beradi.
Bunday vositalar yordamida o‘quvchilar grammatika, lug‘at boyligini oshirish, tinglab
tushunish, to‘g‘ri talaffuz qilish va yozma nutqni rivojlantirish bo‘yicha mashqlarni
bajara oladi.
Shu bois, bugungi kunda AKT vositalarini chuqur o‘rganish va uni ta’lim
jarayoniga to‘g‘ri tatbiq etish har bir til o‘qituvchisi uchun zaruratga aylangan. Ushbu
maqolada axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining chet tillarini o‘qitishdagi
o‘rni, amaliy qo‘llanilishi hamda o‘qituvchining bu boradagi roli xususida fikr
yuritiladi.
Asosiy qism
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari
(AKT)
nafaqat
jamiyat
taraqqiyotining negiziy vositasi, balki ta’lim sohasida ham tub o‘zgarishlar qilayotgan
muhim omillardan biridir. Ayniqsa, chet tillarini o‘qitish jarayonida AKTdan
foydalanish, o‘quvchilarning til o‘rganishga bo‘lgan munosabatini, yondashuvlarini va
natijalarini tubdan o‘zgartirmoqda. Zamonaviy til o‘rgatish metodikasida interaktivlik,
multimediya, moslashuvchanlik, real vaqt rejimidagi aloqadorlik va o‘rganishning
shaxsiylashtirilgan uslublari asosiy mezonlarga aylanmoqda. Quyida chet tillarini
o‘qitishda qo‘llanilayotgan AKT vositalari va ularning o‘ziga xos jihatlari yoritiladi.
1.
Chet tillarini o‘qitishda AKT vositalarining o‘rni va ahamiyati.
Chet tilini o‘rganish ko‘p hollarda to‘rt asosiy ko‘nikma – tinglab tushunish,
o‘qish, yozish va gapirishni rivojlantirishga qaratilgan. Har bir ko‘nikma uchun esa
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
269
mos va samarali metodlardan foydalanish talab etiladi. AKT vositalari bu metodlarni
bir joyga jamlay oladigan ulkan imkoniyatlarga ega. Masalan, o‘quvchi mobil ilova
orqali yangi so‘zlarni eslab qolishi, video orqali to‘g‘ri talaffuzni o‘rganishi, interaktiv
platformalar orqali mashqlar bajarishi va boshqa foydalanuvchilar bilan bu borada
muloqot qilib, o‘z nutq ko‘nikmasini mustahkamlashi mumkin.
Bundan tashqari, AKT vositalari o‘qituvchilarga ham katta qulayliklar yaratadi:
masalan: dars materiallarini raqamli formatda saqlash, ularni o‘quvchilarga yetkazish,
testlar o‘tkazish va natijalarni avtomatik baholash imkoniyati qolaversa ularning 4 ta
koʻnikma boʻyicha bilimlarini takomillashtirish mavjud. Bu esa o‘qituvchi ishini
yengillashtiradi va darsni individual yondashuv asosida tashkil qilish imkonini beradi.
2.
Mashhur AKT platformalari va ularning afzalliklari
a) Quizlet-interaktiv lug‘at o‘rganish platformasi bo‘lib, ingliz tilidagi yangi
so‘zlarni kartochkalar yordamida o‘rganish, testlar va o‘yinlar orqali mustahkamlash
imkonini beradi. O‘qituvchilar o‘z sinfi uchun maxsus darsliklar tayyorlashi,
o‘quvchilar esa ularni mustaqil o‘rganishi mumkin.
b) Duolingo
-
mashhur mobil ilova bo‘lib, o‘yin formatida chet tillarni o‘rganish
imkonini beradi. Har bir darsdan keyin o‘quvchi ball to‘playdi, bu esa uni doimiy
shug‘ullanishga undaydi. Duolingo nutq, eshitish, tarjima va yozish bo‘yicha
mashqlarni taqdim etadi.
c) Wordwall
-
o‘qituvchilarga tayyor testlar, krossvordlar, to‘g‘ri-noto‘g‘ri,
juftlik tanlash kabi turli xil interaktiv mashqlar yaratish imkonini beradi. O‘quvchilar
esa bu mashqlarni telefon, planshet yoki kompyuter orqali bajara oladi.
d) BBC Learning English
-
ingliz tilini o‘rgatishga ixtisoslashgan bepul resurs
bo‘lib, u yerda yangiliklar, videodarslar, talaffuz bo‘yicha mashqlar va grammatika
ta’luqli izohlari mavjud. Bu vosita tinglab tushunish va haqiqiy inglizcha talaffuzni
egallashga xizmat qiladi.
e) Zoom, Microsoft Teams, Google Meet
-
pandemiyadan so‘ng keng
ommalashgan onlayn dars platformalari bo‘lib, ular orqali o‘quvchilar bilan videoaloqa
o‘rnatish, chatdan foydalanish, fayllarni ulashish va ekranni bo‘lishish vas hu bilan
birga onlayn darslar tashkillashtirish imkoniyatlari mavjud.
f) Google Classroom va Moodle
-
o‘qituvchi va o‘quvchilar o‘rtasida raqamli
ta’lim muhiti yaratadigan tizimlar bo‘lib, ularda dars materiallarini joylashtirish,
topshiriqlar berish, baholash va fikr almashish imkoniyati mavjud.
3.
Interaktivlik va gamifikatsiya (o‘yinlashtirish)ning ahamiyati
Gamifikatsiya-a’lim jarayoniga o‘yin elementlarini kiritish orqali o‘quvchini
motivatsiyalash vositasidir. Chet tillarini o‘rganishda bu yondashuv ayniqsa samarali,
chunki o‘quvchi sinfdagi oddiy mashqlardan farqli o‘laroq, o‘yin shaklida yangi
bilimlarni o‘zlashtiradi. Masalan,
Kahoot
platformasida testlar o‘yin shaklida tashkil
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
270
etiladi va har bir to‘g‘ri javob uchun ball beriladi. Bu raqobat muhitini yaratib,
o‘quvchilarni faol qatnashishga undaydi.
Wordwall
va
Quizizz
kabi platformalarda ham gamifikatsiya elementlari mavjud.
O‘qituvchilar bu orqali darsni qiziqarli, jonli va interaktiv shaklda tashkil etishlari
mumkin. Bunday yondashuv ayniqsa yoshlar orasida samarali natija beradi.
4.
O‘qituvchining roli va AKTdan foydalanishdagi metodik yondashuv.
Texnologiyalar taraqqiy etgan bo‘lsa-da, o‘qituvchining roli o‘z ahamiyatini
yo‘qotmaydi. Aksincha, o‘qituvchi bugun AKT vositalaridan unumli foydalanib, dars
jarayonini to‘g‘ri rejalashtirish, o‘quvchilarni baholash, rag‘batlantirish va motivatsiya
berish borasida bosh rolni o‘ynaydi. O‘qituvchi har bir vositani qanday va qaysi
maqsadda qo‘llashni bilsa, u holda dars sifati yuqori bo‘ladi. Misol uchun, yangi
mavzuni tushuntirishda video darslardan foydalanish, so‘z boyligini oshirishda
interaktiv testlar tayyorlash, yozma ishlarni baholashda esa sun’iy intellektdan yordam
olish mumkin. Eng muhimi, o‘qituvchi AKTni vosita sifatida ko‘rib, uni pedagogik
maqsadga xizmat qildirishi kerak.
Olib borilayotgan darslar va mashgʻulotlarda AKT vositalarini qo‘llash bo‘yicha
amaliy mashg‘ulotlar o‘tkazilmoqda. Ayniqsa, sun’iy intellekt (ChatGPT, Copilot,
Grammarly va xk) vositalaridan foydalanish, interaktiv testlar tuzish, YouTube
darslarini tahlil qilish va shaxsiy onlayn dars resurslarini yaratish ustuvor
yo‘nalishlardan biridir. Oʻquvchilar va talabalar tomonidan o‘zlashtirish darajasi
sezilarli darajada oshgani kuzatilmoqda. Masalan, AKT vositalari bilan tashkil etilgan
darslarda qatnashgan o‘quvchilarning so‘z boyligi va grammatik bilimlari 20–30% ga
oshganligi kuzatilgan. Bu esa AKTning samaradorligini ochiq tasdiqlaydi.
Bugungi globallashuv davrida axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
barcha sohalarda, ayniqsa ta’limda, katta o‘zgarishlar qilmoqda. Endi AKT
o‘qitishning ajralmas qismiga aylanmoqda. Ayniqsa, chet tillarini o‘rganishda bu
texnologiyalar juda foydali. Ular o‘quvchilarning eshitish, o‘qish, yozish va gapirish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi, mustaqil fikrlash va tanqidiy yondashuvni shakllantiradi.
Chet tillarini o‘qitishda ishlatiladigan asosiy AKT vositalariga quyidagilar
kiradi: kompyuterlar, internet, multimedia texnologiyalari, mobil ilovalar, sun’iy
intellekt dasturlari, virtual vositalari, onlayn platformalar (Duolingo, Quizlet, Kahoot,
Google Classroom, Moodle), elektron darsliklar, lug‘atlar, interaktiv doskalar, audio
va video materiallar. Ushbu vositalarni dars jarayoniga to‘g‘ri kiritish orqali
o‘quvchilarning qiziqishini oshirish va ta’lim sifatini yaxshilash mumkin.
Chet tilini o‘rganish – bu faqat grammatikani yodlash emas, balki boshqa
madaniyat vakillari bilan bemalol muloqot qilish imkoniyatini ham beradi. Masalan,
videokonferensiyalar orqali xorijdagi talabalar bilan suhbatlashish, virtual
ekskursiyalarda ishtirok etish yoki ingliz tilidagi yangiliklarni tahlil qilish orqali
nafaqat til, balki madaniy bilimlar ham rivojlanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
271
AKT vositalarining ba’zi asosiy afzalliklari:
1.
Moslashuvchanlik
– har kim o‘ziga qulay vaqtda, o‘z uslubida til o‘rganadi.
2.
Individual yondashuv
– har bir o‘quvchining darajasiga mos material
tanlanadi.
3.
Multimediya
– matn, ovoz, video va animatsiyalar orqali bilim beriladi.
4.
Motivatsiya
– darslar qiziqarli va o‘yinlarga boy bo‘ladi.
5.
Baholash osonligi
– testlar natijasi avtomatik tarzda chiqariladi.
Quyidagi platformalar bu imkoniyatlarning yorqin namunasi hisoblanadi:
Duolingo
– o‘yin tarzida yangi so‘zlar va iboralarni o‘rganish imkonini beradi.
BBC Learning English
– ingliz tilida eshitish va tushunishni rivojlantiradi.
Kahoot va Quizizz
– testlar orqali bilimni mustahkamlaydi, darsni qiziqarli
qiladi.
Google Classroom
– barcha topshiriqlar va baholarni bir joyda boshqarish
imkonini beradi.
Grammarly, ChatGPT, QuillBot
– yozma nutqni yaxshilashda, grammatik
xatolarni tuzatishda yordam beradi.
Yangi texnologiyalar –
VR (virtual haqiqat)
va
AR (kengaytirilgan haqiqat)
ham til o‘rganishda yangi imkoniyatlar yaratmoqda. Masalan, VR ko‘zoynak orqali
Londondagi muzeyga virtual sayohat qilib, ingliz tilida tushuntirishlarni tinglash
mumkin. Bu tilni real muhitda o‘rganishga imkon beradi.
AKT vositalaridan to‘g‘ri foydalanish uchun quyidagi yondashuvlar foydali:
Vositalarni mavzuga mos tanlash;
O‘quvchi darajasiga qarab materialni tanlash;
Mustaqil ishlashga yo‘naltirish va kerakli ko‘rsatmalar berish;
O‘quvchilarni darsda faol ishtirok ettirish;
Baholashni adolatli va ochiq tashkil etish.
Xulosa
Zamonaviy ta’lim jarayonida axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining
ahamiyati kundan-kunga ortib bormoqda. Xususan, chet tillarini o‘qitishda AKT
vositalaridan foydalanish nafaqat metodik yondashuvlarni yangilash, balki o‘qituvchi
va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro hamkorlikni samarali tashkil etish, ta’lim sifati va
samaradorligini oshirish imkonini bermoqda. Chet tilini o‘rganish jarayonida interaktiv
platformalar, multimedia resurslari, sun’iy intellekt ilovalari, mobil ilovalar, onlayn
test tizimlari, virtual sinflar va boshqa innovatsion texnologiyalar orqali o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash, kreativ yondashuv, tanqidiy tahlil va muomala ko‘nikmalari
shakllanmoqda.
Maqolada ko‘rib chiqilganidek, Duolingo, BBC Learning English, Google
Classroom, Kahoot, Grammarly, ChatGPT va shu kabi texnologik vositalar chet tilini
o‘rganishda samarali vosita sifatida xizmat qilmoqda. Bu platformalar orqali
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
272
o‘quvchilar mustaqil ravishda mashq bajarish, tinglab tushunish, yozma nutqni
rivojlantirish, grammatikani mustahkamlash imkoniga ega bo‘lishmoqda. Ayniqsa,
sun’iy intellekt asosida yaratilgan vositalarning ta’limga joriy qilinishi o‘qituvchilar
faoliyatini yengillashtiradi, o‘quvchilar uchun esa shaxsiy yondashuvni ta’minlaydi.
Bundan tashqari, AKTning chet tillarini o‘qitishdagi roli nafaqat texnik vosita sifatida,
balki didaktik yondashuv sifatida ham muhim ahamiyatga ega. Masalan,
o‘yinlashtirish, masofaviy ta’lim, differensial yondashuv, muammoli ta’lim kabi
metodlar AKT orqali yangi bosqichda tatbiq etilmoqda. AKT vositalari orqali til
o‘rgatish o‘quvchilarning faolligini oshiradi, ularni mustaqil izlanishga undaydi,
ta’limni ko‘ngilochar va samarali jarayonga aylantiradi. Shu bilan birga, O‘zbekiston
ta’lim tizimida ham bu borada sezilarli yutuqlarga erishilmoqda. Respublika miqyosida
AKTdan foydalanishni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha hukumat qarorlari, metodik
qo‘llanmalar, tajriba darslari, xalqaro hamkorliklar bu jarayonni chuqurlashtirishga
xizmat qilmoqda. Biroq hali qilinishi lozim bo‘lgan ishlar ko‘p: infratuzilmani
mustahkamlash, o‘qituvchilarning AKT savodxonligini oshirish, zamonaviy kontentlar
yaratish, ta’lim tizimini AKTga moslashtirish kabi vazifalar dolzarb bo‘lib qolmoqda.
Xulosa qilib aytganda, AKT vositalari chet tillarini o‘qitishda zamonaviy
yondashuvlar asosida ta’limni takomillashtirish, ta’lim oluvchilarning bilim, ko‘nikma
va malakalarini zamon talablari darajasida shakllantirishga xizmat qilmoqda.
Kelgusida bu texnologiyalarni yanada samarali joriy qilish, mahalliy ehtiyojlarga
moslab takomillashtirish, o‘qituvchilarni doimiy tarzda malaka oshirishga yo‘naltirish
ta’lim sifatini oshirishning eng muhim omillaridan biri hisoblanadi. Ushbu jarayonning
uzluksiz va izchil davom etishi orqali O‘zbekiston ta’limi jahon standartlariga mos
ravishda rivojlanishga erishish mumkin boʻladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi “Chet tillarini
o‘rganishni ommalashtirishga oid qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PQ–
4851-son qarori.
2.
Hasanboeva N.A.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va ta’lim
. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2019. – 256 b.
3.
Axmedova D.X.
Chet tillarni o‘qitishda AKTdan foydalanishning didaktik asoslari
.
– Samarqand: SamDChTI, 2021. – 180 b.
4.
5.
BBC Learning English platformasi –
https://www.bbc.co.uk/learningenglish
6.
Kahoot o‘yinlashtirilgan test platformasi –
7.
Google Classroom raqamli platformasi –
8.
Grammarly
–
matn
tahlili
va
grammatikani
tuzatish
servisi
–
9.
ChatGPT sun’iy intellekt yordamchisi –
