Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
246
POLIFENOLLAR - OZIQ-OVQAT MAHSULOTLARIDAGI ASOSIY
ANTIOKSIDANTLAR
Mamajonava Sarvinozxon Odiljon qizi
Qarshi davlat texnologiya universiteti OOT fakulteti talabasi
Mo’minjonov Nurmuhammad Dilshod o’g’li
Qarshi davlat texnologiya universiteti OOT fakulteti talabasi
Shoimov Azizbek Javlon o’g’li
Qarshi davlat texnologiya universiteti OOT fakulteti talabasi
Anotatsiya:
Ushbu maqolada polifenollarning inson salomatligidagi o‘rni,
ularning antioksidant xossalari, oziq-ovqat mahsulotlaridagi mavjudligi hamda
organizmga ko‘rsatadigan foydali ta’siri yoritilgan. Polifenollar hujayralarni erkin
radikallardan himoya qilish, surunkali kasalliklarning oldini olish va immun tizimini
mustahkamlash kabi muhim biologik funksiyalarga ega. Shuningdek, maqolada
polifenollarning asosiy manbalari, ularni saqlash va iste’mol qilishda e’tibor berilishi
kerak bo‘lgan jihatlar muhokama qilingan.
Kalit so‘zlar:
polifenollar, antioksidant, oziq-ovqat, erkin radikallar, sog‘liq,
biofaollik.
Kirish:
So‘nggi yillarda inson salomatligini saqlash va mustahkamlashda tabiiy
moddalarning, ayniqsa antioksidantlarning roli ortib bormoqda. Antioksidantlar
organizmdagi oksidlovchi stressga qarshi kurashishda muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
ular orasida polifenollar eng samarali guruh hisoblanadi. Polifenollar – bu
o‘simliklarda uchraydigan ikkilamchi metabolitlar bo‘lib, ularning asosiy vazifalaridan
biri hujayralarni erkin radikallar tomonidan yetkaziladigan zararli ta’sirdan himoya
qilishdir. Polifenollar tabiiy oziq-ovqat mahsulotlarida keng tarqalgan bo‘lib, ularning
muntazam iste’moli yurak-qon tomir kasalliklari, saraton, diabet va boshqa ko‘plab
kasalliklarning oldini olishda muhim rol o‘ynaydi. [1]
Polifenollar to‘rt asosiy guruhga bo‘linadi: flavonoidlar, fenol kislotalar,
stilbenlar va lignanlar. Flavonoidlar o‘simliklarda eng keng tarqalgan guruh bo‘lib, ular
meva-sabzavotlar, choy, kakao, uzum, piyoz va sitrus mevalarda uchraydi. Ularning
antioksidant faolligi hujayra membranalarini mustahkamlash va genetik materialni
saqlashga yordam beradi. [2]
Asosiy qism:
Fenol kislotalar asosan qahva, olma, nok, uzum va ba’zi don mahsulotlarida
mavjud. Ular yallig‘lanishga qarshi, antimikrob va yurak salomatligini qo‘llab-
quvvatlovchi xususiyatlarga ega. Stilbenlar, ayniqsa resveratrol, uzum po‘sti va qizil
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
247
sharobda mavjud bo‘lib, ular qarishni sekinlashtiruvchi va saratonga qarshi
xususiyatlarga ega. [5] Lignanlar asosan zig‘ir urug‘i, bug‘doy va javdar
mahsulotlarida uchraydi. Ular gormonal muvozanatni tartibga solishda yordam beradi.
Polifenollar organizmga antioksidant faollik orqali erkin radikallarni zararsizlantirish,
hujayralar yangilanishi va yallig‘lanish jarayonlarini kamaytirish orqali ta’sir
ko‘rsatadi. [3] Oziq-ovqat mahsulotlarida polifenollarni saqlab qolish uchun ularni
issiqlikda kam qayta ishlash, yangi holatda iste’mol qilish va muzlatilgan holatda
saqlash tavsiya etiladi. Shuningdek, polifenollar biofaollik jihatidan o‘zaro farqlanadi.
Ularning organizm tomonidan so‘rilishi, parchalanishi va metabolizmi ko‘p omillarga
bog‘liq, jumladan, insonning mikrobiotasi, ovqatlanish tartibi va boshqa moddalarning
mavjudligi. [4]
Tadqiqot Metodologiyasi
Ilmiy
tadqiqotlar
davomida
polifenollarni
aniqlash
va
ularning
antitoksidantligini o‘lchash uchun quyidagi metodlardan foydalaniladi:
Spektrofotometrik tahlillar
:
Polifenol konsentratsiyasini aniqlash uchun.
HPLC
(yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi
):
Maxsus birikmalarni
ajratish va miqdorini o‘lchashda qo‘llaniladi.
In vitro va in vivo tajribalar
:
Polifenolning erkin radikallarga qarshi faolligini va
sog‘liq uchun foydaliligini aniqlashda laboratoriya sharoitida va hayvon
modellari yordamida sinovlar o‘tkaziladi.
Natijalar va Muhokama
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, polifenollar ko‘plab oziq-ovqat mahsulotlarida
uchrab turadi va ularning murakkab tarkibi inson salomatligi uchun zarur bo‘lgan
ko‘plab foydali xususiyatlarni ta’minlaydi. Natijalar asosida quyidagi xulosalarga
kelish mumkin:
Polifenol miqdori va turi oziq-ovqat mahsulotiga qarab farq qiladi.
Ularning antitoksidant faoliyati yuqori bo‘lib, oksidlovchi stressni
kamaytirishda samarali.
Polifenol iste’mol
qilish kardiovaskulyar
salomatlikni
yaxshilash,
yallig‘lanishni pasaytirish va hatto ba’zi saraton turlariga qarshi profilaktik ta’sir
ko‘rsatishi aniqlangan.
Garchi laboratoriya natijalari ijobiy bo‘lsa-da, polifenollarning aniq terapevtik
qo‘llanilishi va dozajlari bo‘yicha qo‘shimcha keng qamrovli tadqiqotlar
o‘tkazilishi lozim.
Xulosa:
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
248
Polifenollar inson salomatligi uchun muhim bo‘lgan biologik faol moddalar
bo‘lib, ularning oziq-ovqat mahsulotlari tarkibida mavjudligi, antioksidant xossalari va
surunkali kasalliklarning oldini olishdagi roli katta ahamiyatga ega. Har kunlik
ratsionga polifenollarga boy mahsulotlarni qo‘shish, sog‘lom turmush tarzini
shakllantirishda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli, ularni saqlash va
tayyorlash jarayonlarida maksimal darajada tabiiy holatini saqlab qolish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1
Scalbert, A., & Williamson, G. (2000).
Dietary intake and bioavailability of
polyphenols
. The Journal of Nutrition.
2
Manach, C., et al. (2004).
Polyphenols: food sources and bioavailability
. The
American Journal of Clinical Nutrition.
3
Bravo, L. (1998).
Polyphenols: chemistry, dietary sources, metabolism, and
nutritional significance
. Nutrition Reviews.
4
Pandey, K.B., & Rizvi, S.I. (2009).
Plant polyphenols as dietary antioxidants in
human health and disease
. Oxidative Medicine and Cellular Longevity.
5
Uzbekcha manba: Axmedova D. “Antioksidantlar va ularning ahamiyati” –
Toshkent, 2021.
