Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
242
NODIR METALLARDAN FOYDALANGAN HOLDA 3D BOSIB
CHIQARISH TEXNOLOGIYALARINING KELAJAK ISTIQBOLLARI
Toyirov Asadbek Jaloliddinovich
Toshkent davlat texnika universiteti Bakalavr
e-mail: asadbektoyirov7@gmail.com +99888-862-06-04
Xalilov Davron Dilshod oʻgʻli
Toshkent davlat texnika universiteti Bakalavr
E-mail: davronxalilov769@gmail.com
+99899- 321-46-28
Rahbar:
Mirzajonova.S
Annotatsiya
Maqola nodir metallardan foydalangan holda 3D bosib chiqarish
texnologiyalarining hozirgi holati va kelajak istiqbollarini tahlil qiladi. Titan, volfram,
molibden kabi nodir metallarning aerokosmik, tibbiyot va elektronika sohasida
qo‘llanilishi, 3D bosib chiqarishning SLM va EBM usullari yordamida murakkab
qismlarni ishlab chiqarishdagi afzalliklari yoritiladi. Shu bilan birga, nodir metallarni
qazib olishning qimmatligi, atrof-muhitga zararli ta’siri va texnologik qiyinchiliklar
kabi muammolar ko‘rib chiqiladi. Kelajakda ekologik barqaror texnologiyalarni joriy
qilish, xarajatlarni kamaytirish va sifat nazoratini yaxshilash orqali ushbu soha
rivojlanishi mumkinligi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar :
3D bosib chiqarish, nodir metallar, titan, volfram, aerokosmik
sanoat, tibbiy implantlar, ekologik barqarorlik, Slm texnologiyasi, EBM texnologiyasi
va kosmik tadqiqotlar.
3D bosib chiqarish texnologiyasi (additiv ishlab chiqarish) so‘nggi o‘n
yilliklarda sanoat, tibbiyot, aerokosmik va boshqa sohalarda inqilobiy o‘zgarishlarni
keltirib chiqardi. Ushbu texnologiya an’anaviy ishlab chiqarish usullariga qaraganda
murakkab dizaynlarni tez va samarali ishlab chiqarish imkonini beradi. So‘nggi
yillarda nodir metallar (masalan, titan, volfram, molibden, platina va boshqalar) 3D
bosib chiqarishda keng qo‘llanila boshladi. Nodir metallarning noyob fizik-kimyoviy
xususiyatlari tufayli ular yuqori darajada mustahkamlik, korroziyaga chidamlilik va
issiqlikka bardoshlilikka ega bo‘lib, 3D bosib chiqarishning kelajakdagi rivojlanishida
muhim o‘rin tutadi. Ushbu maqolada nodir metallardan foydalangan holda 3D bosib
chiqarish texnologiyalarining hozirgi holati, kelajak istiqbollari va bu sohada duch
kelinadigan qiyinchiliklar tahlil qilinadi.
Nodir metallar deb odatda tabiatda kam uchraydigan va qazib olish jarayoni
murakkab bo‘lgan metallarga aytiladi. Ular orasida titan, volfram, molibden, tantal,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
243
niobiy va platina guruhidagi metallar alohida ahamiyatga ega. Bu metallar o‘zlarining
noyob xususiyatlari tufayli aerokosmik, tibbiyot, elektronika va energetika kabi yuqori
texnologiyali sohalarda keng qo‘llaniladi. Masalan, titan o‘zining engilligi va
korroziyaga chidamliligi tufayli samolyot qismlari va tibbiy implantlar ishlab
chiqarishda muhim material hisoblanadi.
3D bosib chiqarish texnologiyasi nodir metallarni qayta ishlashda katta
imkoniyatlar ochdi. An’anaviy usullar bilan bu metallarni qayta ishlash qimmat va ko‘p
vaqt talab qiladi, chunki ular yuqori erish haroratiga ega va maxsus sharoitlarni talab
qiladi. Ammo 3D bosib chiqarishning SLM (Selective Laser Melting – Tanlab eritish
lazer texnologiyasi) va EBM (Electron Beam Melting – Elektron nurli eritish) kabi
usullari nodir metallarni chang shaklida ishlatib, murakkab shakllarni minimal material
yo‘qotish bilan ishlab chiqarishga imkon berdi. Bu jarayon nafaqat xarajatlarni
kamaytiradi, balki ishlab chiqarish jarayonini tezlashTiradi ham.
Hozirgi kunda nodir metallardan foydalangan holda 3D bosib chiqarish bir qator
sohalarda muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda. Aerokosmik sanoatda titan va nikel
asosidagi qotishmalar yordamida samolyot dvigatellari uchun komponentlar, masalan,
turbina pichoqlari va sovutish tizimlari ishlab chiqarilmoqda. Ushbu qismlar an’anaviy
usullar bilan ishlab chiqarilganda bir necha oy vaqt talab qilsa, 3D bosib chiqarish
yordamida bir necha haftada tayyorlanmoqda. Bundan tashqari, nodir metallardan
tayyorlangan qismlar engil va mustahkam bo‘lib, yoqilg‘i sarfini kamaytirishga xizmat
qiladi.
Tibbiyot sohasida nodir metallar, ayniqsa titan va tantal, sun’iy bo‘g‘inlar va
implantlar ishlab chiqarishda foydalanilmoqda. Titan inson tanasi bilan yuqori
darajada biologik moslashuvchanlikka ega bo‘lib, u uzoq muddatli implantlar uchun
ideal materialdir. 3D bosib chiqarish texnologiyasi yordamida bemorlarning individual
anatomiyasiga moslashtirilgan implantlar ishlab chiqarilmoqda, bu esa operatsiyadan
keyingi tiklanish jarayonini sezilarli darajada yaxshilaydi.
Elektronika sanoatida esa platina va volfram kabi metallar sensorlar,
mikrochiplar va boshqa nozik qismlar ishlab chiqarishda qo‘llanilmoqda. Ushbu
metallarning yuqori o‘tkazuvchanligi va issiqlikka chidamliligi zamonaviy elektronik
qurilmalar uchun muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, nodir metallarni 3D bosib
chiqarish jarayonida qo‘llash qimmat uskunalarni talab qiladi va jarayonning o‘zi
murakkab bo‘lib qolmoqda.
Nodir metallardan foydalangan holda 3D bosib chiqarish texnologiyalari
kelajakda yanada rivojlanishi kutilmoqda. Birinchidan, texnologik innovatsiyalar
tufayli nodir metallarni qayta ishlash jarayoni arzonlashishi va kengroq sohalarga
tarqalishi mumkin. Masalan, yangi lazer texnologiyalari va avtomatlashtirilgan ishlab
chiqarish tizimlari nodir metallarni yanada samarali qayta ishlash imkonini beradi. Bu,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
244
o‘z navbatida, 3D bosib chiqarishning kichik va o‘rta bizneslar uchun ham qulay
bo‘lishiga olib keladi.
Nodir metallarni qayta ishlashda ekologik barqarorlik masalasi muhim
ahamiyatga ega bo‘ladi. Hozirda nodir metallarni qazib olish va qayta ishlash
jarayonlari atrof-muhitga jiddiy zarar yetkazmoqda. 3D bosib chiqarish texnologiyasi
bu muammoni qisman hal qilishi mumkin, chunki u minimal material yo‘qotish bilan
ishlaydi. Kelajakda nodir metallarni qayta ishlashda yashil texnologiyalardan
foydalanish orqali atrof-muhitga ta’sirni yanada kamaytirish rejalashtirilmoqda.
Nodir metallardan foydalangan holda 3D bosib chiqarish kosmik tadqiqotlar
sohasida katta o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi mumkin. Masalan, volfram va
molibden kabi metallar kosmik kemalar uchun issiqlikka chidamli qismlar ishlab
chiqarishda foydalanilishi mumkin. NASA va SpaceX kabi kompaniyalar allaqachon
3D bosib chiqarish yordamida nodir metallardan tayyorlangan qismlarni sinovdan
o‘tkazmoqda. Kelajakda bu texnologiya yordamida kosmosda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ishlab
chiqarish imkoniyati paydo bo‘lishi ehtimoli yuqori.
Tibbiyot sohasida nodir metallardan foydalangan holda 3D bosib chiqarish
yanada individual yondashuvni ta’minlaydi. Masalan, bemorlarning DNK tahliliga
asoslangan holda maxsus implantlar va protezlar ishlab chiqarish mumkin bo‘ladi. Bu
esa davolash samaradorligini oshiradi va bemorlarning hayot sifatini yaxshilaydi.
Nodir metallardan foydalangan holda 3D bosib chiqarish texnologiyalari
rivojlanishi bilan birga bir qator qiyinchiliklar ham mavjud. Birinchidan, nodir
metallarni qazib olish va qayta ishlash jarayoni hali ham qimmat va murakkab bo‘lib
qolmoqda. Ushbu metallarni tabiatda kam uchraydiganligi va qazib olish jarayonining
atrof-muhitga zararli ta’siri bu sohaning kengayishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shu bilan
birga, nodir metallar xomashyosining narxi 3D bosib chiqarish jarayonining umumiy
xarajatlarini oshiradi.
3D bosib chiqarish jarayonida nodir metallarni qayta ishlash uchun maxsus
uskunalarga ehtiyoj katta. Masalan, SLM va EBM texnologiyalari yuqori harorat va
vakuum sharoitlarini talab qiladi, bu esa qimmat uskunalarni o‘rnatishni va ulardan
foydalanishni qiyinlashtiradi. Bundan tashqari, bu jarayonlar yuqori malakali
mutaxassislarni talab qiladi, bu esa kadrlar yetishmasligi muammosini keltirib
chiqaradi.
Nodir metallardan tayyorlangan mahsulotlarning sifatini nazorat qilish masalasi
ham dolzarb bo‘lib qolmoqda. 3D bosib chiqarish jarayonida materialning ichki
tuzilishida mikro yoriqlar yoki notekisliklar paydo bo‘lishi mumkin, bu esa
mahsulotning mustahkamligiga ta’sir qiladi. Shu sababli, sifat nazorati uchun yangi
texnologiyalarni joriy qilish zarur.
Xulosa o’rnida shuni aytib kerakki Nodir metallardan foydalangan holda 3D
bosib chiqarish texnologiyalari kelajakda sanoat, tibbiyot, aerokosmik va boshqa
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_3-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
245
sohalarda katta o‘zgarishlarni keltirib chiqarishi mumkin. Ushbu texnologiya
murakkab dizaynlarni tez va samarali ishlab chiqarish imkonini berib, an’anaviy
usullarga muqobil bo‘la oladi. Biroq, nodir metallarni qazib olishning qimmatligi,
atrof-muhitga zararli ta’siri va texnologik qiyinchiliklar bu sohaning rivojlanishiga
to‘sqinlik qilmoqda. Shu sababli, kelajakda ekologik barqaror texnologiyalarni joriy
qilish, xarajatlarni kamaytirish va sifat nazoratini yaxshilash bo‘yicha tadqiqotlar olib
borish zarur. Nodir metallar va 3D bosib chiqarishning birgalikdagi rivojlanishi
insoniyat uchun yangi imkoniyatlar ochadi va texnologik taraqqiyotni yangi bosqichga
olib chiqadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
“Metall 3D bosib chiqarish mashinalari qaysi sohalarda qo‘llaniladi?” –
LASERCHINA, uz.laserchina.com.
2.
“Biznes g‘oyalar 3D printer” – delovyelyudi.ru.
3.
“Metallurgiya chiqindilaridan qurilish materiallari olish” – ResearchGate, 2024.
4.
“Metallar resiklingi” – ResearchGate, 2020.
5.
“Materialshunoslik” – ResearchGate, 2022.
