Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
55
AVTOMOBIL YO‘LLARINING RIVOJLANISHIDA BUYUK IPAK
YO‘LINING AHAMIYATI
Maxmudova Dilfuza Abdulazizovna,
TDTU, dotsenti,
Mamadaliev Kamronbek Oybek o‘g‘li,
Nurlanaliev Aqjo‘l Talgat o‘g‘li,
Toshkent davlat transport universiteti, talabalar
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada Buyuk Ipak yo‘lining rivojlanish tarixi, uning hozirgi kundagi
avtomobil yo‘llari tarmog‘ining holatiga ta’siri haqida bayon etilgan.
Kalit so‘zlar:
avtomobil yo‘llari, Buyuk Ipak yo‘li, yo‘l tarmog‘i, yo‘llar,
TRASEKA, toifa, loyiha,rivojlanish, avtomobil yo‘li.
ANNOTATION
This article describes the history of the development of the Great Silk Road and its
impact on the current state of the road network.
Keywords:
roads, Great Silk Road, road network, roads, TRACECA, project,
development, road.
Miloddan avvalgi II asrda paydo bo‘lib, milodning XVI asriga qadar faoliyat
ko‘rsatgan Buyuk Ipak yo‘li shu davr ichida Sharq va G‘arb xalqlarining keng
miqyosdagi o‘zaro madaniy va iqtisodiy aloqalari tarixida ham katta ahamiyatga ega
bo‘ldi. Bu yo‘l orqali olib borilgan xalqaro savdo aloqalari asnosida yuzaga kelgan
an’analar tenglik va taraqqiyot uchun asos bo‘lib xizmat qildi.
YuNESKO tomonidan “Buyuk Ikap yo‘li-muloqot yo‘li” dasturining ishlab
chiqilishi Yevropadagi 30 dan ortiq stakchi davlatlarning ilmiy-madaniy faoliyati
uchun yo‘nalish bo‘ldi. Respublikamiz hududlarida ham ilmiy ekspeditsiyalar tashkil
etildi. Buning natijasida ko‘pgina tarixiy-madaniy obidalar, qadimgi yo‘llar va
yo‘nalishlar aniqlandi, milliy va ma’naviy boyligimiz hamda an’analarimiz o‘rganildi.
“Buyuk Ipak yo‘li-muloqot yo‘li” dasturining asosiy vazifasi Sharq va G‘arb xalqlari
o‘rtasida iqtisodiy va madaniy aloqalar o‘rnatgan hamda rivojlantirgan bu yo‘lni
xalqlarning birodarlik, o‘zaro hamkorlik va samimiy muloqot yo‘liga aylantirishdan
iboratdir.
Buyuk Ipak yo‘li XV-XVI asrlardagi buyuk geografik kashfiyotlar davri
boshlangandan so‘ng o‘z-o‘zidan so‘na boshladi, chunki, tuya va otga suyangan karvon
G‘arbiy Yevropaning yelkanli kema va karavellalari bilan tenglasha olmas edi. Ammo
uning insoniyat taraqqiyotidagi ijobiy roli shubhasizdir. Shu jumladan, Buyuk Ipak
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
56
yo‘li Markaziy Osiyoning, va birinchi navbatda, Vatanimiz Movarounnahrning
iqtisodiy va madaniy ko‘tarilishida jiddiy o‘rin tutgan.
Buyuk Ipak yo‘lining tarixini o‘rganish – mustaqil O‘zbekiston tarixini
o‘rganishning tarkibiy va uzviy qismidir. Mustaqil O‘zbekiston tarixini to‘laqonli qilib
yoritmoq uchun Buyuk Ipak yo‘li o‘tgan davlatlarning qadimiy arxiv materiallarini
o‘rganmoq, savdo-tijorat, boshqa mamlakatlardan keltirilgan va boshqa mamlakatlarga
jo‘natilayotgan ashyolar ro‘yxatlarini tiklash orqali Vatanimizning Buyuk Ipak yo‘li
davrida qo‘shni mamlakatlar va xalqlarga, insoniyat moddiy va ma’naviy
madaniyatiga qilgan xizmatini ko‘rsatmoq zarur. Bu-bizning insoniyat va xalqimiz
oldidagi burch va vazifamizdir.
Buyuk Ipak yo‘li Sharqu G‘arbni bog‘lab turgan, siyosiy-iqtisodiy, madaniy va
ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan ulkan voqelikdir. Uning tarixiy ahamiyatini hisobga
olib, birinchi marta Bryussel uchrashuvida Yevropa va Osiyoni bir-biriga bog‘aydigan
«Yevropa-Kavkaz-Osiyo» transport yo‘lagi — TRASEKA ni barpo etish masalasi
ko‘rib chiqildi va shu bo‘yicha Deklaratsiya qabul qilindi. Aytish mumkinki, ayni shu
uchrashuv Buyuk Ipak yo‘lini tiklash borasidagi dastlabki amaliy qadam bo‘ldi.
Darvoqe, tarixda Mashriqdan Mag‘ribga, Mag‘ribdan Mashriqqa o‘ttan yo‘llar ko‘p
bo‘lgan. Ular muayyan sabablarga ko‘ra turlicha nomlangan. Jumladan, «Lazurit
yo‘li», keyinroq «Shoh yo‘li», «Buyuk Ipak yo‘li»... Bugun esa — TRASEKA deb
atalmoqda.
Buyuk ipak yo‘li Birlashgan Millatlar Tashkilotining Ta’lim, fan va madaniyat
masalalari bo‘yicha tashkilot (YUNESKO) tomonidan tuzilgan umumjahon merosi
ro‘yxatidan joy oldi. E’tiborli jihati, qadimda va o‘rta asirlarda Sharqiy Osiyoni O‘rta
Er dengizi bilan bog‘lagan mashhur karvon yo‘li o‘z davrining yirik savdo markazlari
sanalgan va bugungi kunda O‘zbekiston hududida joylashgan shaharlar orqali o‘tganini
ko‘rsatadi. Buyuk Ipak yo’li dunyoga mashhur Buxoro, Samarqand, Qo‘qon va O‘sh
shaharlari orqali Qashqardan o‘tib, yo‘nalishini davom ettirgan.
Bu yo‘nalish Yevropa qit’asini Osiyoning okean sarhadlari bilan bog‘laydigan va
xalqaro miq’yosda oltin kamar vazifasini bajaruvchi muhim arteriya hisoblanadi.
Hozirda esa “Transkontinental yo‘nalishi” deb nom olgan Buyuk Ipak yo‘lini tiklash
to‘g‘risidagi qonunni qabul qilinishidan, transport yo’lagi bo’yicha xalqaro
anjumanlarda qatnashib, shartnomalar, bitimlar tuzilishi, ayniqsa “Evropa - Kavkaz -
Osiyo” transport yo‘lagi (TRASEKA)ni rivojlantirish bo‘yicha olib borilayotgan
ishlardan maqsad portlarga, dengizlarga, jahon bozoriga chiqish va O‘zbekistonning
ravnaqiga hissa qo‘shishdir (1-rasm).
“O‘zbekiston Respublikasi Avtomobil yo‘llari davlat qo‘mitasi” ma’lumoti
bo‘yicha umumiy foydalanuvdagi avtomobil yo‘llarining viloyatlar kesimidagi
taqsimoti 1 va 2 - jadvallarda keltirilgan [1].
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
57
1-rasm. Buyuk Ipak yo’lining O‘zbekiston hududida o‘tgan qismi
1-jadval. Umumiy foydalanuvdagi avtomobil yo‘llarining
viloyatlar kesimidagi taqsimoti
№
Viloyatlar nomi
“O‘zbekiston
Respublikasi
Avtomobil
yo‘llari davlat
qo’mitasi”
bo‘yicha jami,
km
Xalqaro
ahamiyatga
ega yo‘llar,
km
Davlat
ahamiyatga
ega yo‘llar,
km
Mahalliy
ahamiyatga
ega yo‘llar,
km
1.
Qoraqalpog‘iston
Rrspublikasi
4199
664
978
2557
2. Andijon viloyati
2463
103
800
1560
3. Buxoro viloyati
4099
538
1155
2406
4. Jizzax viloyati
2600
168
1431
1001
5.
Qashqadaryo
viloyati
3426
425
889
2112
6. Navoiy viloyati
3906
302
2479
1125
7.
Namangan
viloyati
3377
69
1048
2260
8.
Samarqand
viloyati
4090
385
979
2726
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
58
9. Sirdaryo viloyati
1460
259
505
696
10.
Surxondaryo
viloyati
2843
351
990
1502
11. Toshkent viloyati
3950
400
1236
2314
12. Farg‘ona viloyati
4031
202
873
2956
13. Xorazm viloyati
2210
113
706
1391
Jami
42654
3979
14069
24606
Umumiy foydalanuvdagi avtomobil yo‘llarining toilfalarga ko‘ra uzunligi: I-
toifa 5545 km, II-toifa 2133 km, III-toifa 7678 km ni, IV-toifa 19621 km, V-toifa 7678
km tashkil etadi. Qoplama turlari bo‘yicha sementobeton qoplamali yo‘llar 350 km ni,
asfaltobeton qoplamali 21658 km, qora qoplamali 18134 km, shag‘alli yo’llar 2512 km
ni tashkil etadi.
Avtomobil yo‘llarida harakat yil davomida yo‘l qismidan sutka mobaynida
o‘tadigan avtomobillarning o‘rtacha soni bilan tavsiflanadi. Avtomobillarning bunday
o‘rtacha soni o‘rtacha yillik sutkalik harakatlanish jadalligi deb ataladi. Qishloq
xo‘jalik mahsulotlari tashiladigan ba’zi yo‘llarda harakatlanish jadalligi mahsulot
topshirish davrida o‘zining o‘rtacha yillik qiymatidan ortib ketadi. Bunday transport
ishlarining iqtisodiyot uchun katta ahamiyatga ega ekanligini hisobga olib, yo‘lning
rejadagi va bo‘ylama profildagi elementlari uchun me’yorlar ishlab chiqishda (yilning
eng tig‘iz oyida o‘rtacha oylik harakatlanish jadalligi o‘rtacha yillik qiymatidan 2
marta ortiq bo‘lsa) hisobiy harakatlanish jadalligi o‘rtacha yillik qiymatidan 1,5 marta
ortiq qabul qilishga ruxsat etiladi.
2-jadval. Respublika bo‘yicha viloyatlar orasidagi avtmobil
yo‘llarinig masofalari
№
Viloyat
shaxar
va
tumanla
r
T
o
sh
k
en
t s
h
.
A
n
d
ij
o
n
Bu
x
o
ro
Ji
zzax
Q
as
h
q
ad
ar
y
o
N
av
o
iy
N
ama
n
g
an
So
mar
q
an
d
Si
rd
ar
y
o
T
ermi
z
Farg
‘o
na
X
o
razm
N
u
k
u
s
1.
Toshken
t sh.
363
5
5
0
20
3
43
5
46
8
27
2
30
8
121
70
9
36
5
10
27
11
56
2.
Andijon
363
9
3
3
58
6
81
8
85
1
63
69
1
504
10
92
85
14
10
15
39
3.
Buxoro
550 933
40
0
18
0
11
0
87
8
29
0
476
45
0
96
8
47
7
57
0
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
59
4.
Jizzax
203 586
4
0
0
24
2
31
0
49
5
90 120
49
1
58
8
83
0
76
0
5.
Qashqa
daryo
435 818
1
8
0
24
2
29
0
73
7
15
2
352
20
2
83
0
63
0
74
0
6.
Navoiy
468 851
1
1
0
31
0
29
0
77
2
18
0
358
50
0
85
3
56
0
67
0
7.
Namang
an
272
63
8
7
8
49
5
73
7
77
2
61
2
412
10
01
90
13
19
14
48
8.
Somarq
and
308 691
2
9
0
90
15
2
18
0
61
2
210
40
1
69
3
85
0
85
0
9.
Sirdaryo 121 504
4
7
6
12
0
35
2
35
8
41
2
21
0
89
1
49
5
91
7
10
46
1
0.
Termiz
709
109
2
4
5
0
49
1
20
2
50
0
10
01
40
1
891
10
94
90
0
10
10
1
1.
Farg‘on
a
365
85
9
6
8
58
8
83
0
85
3
90
69
3
495
10
94
14
12
15
39
1
2.
Xorazm
102
7
141
0
4
7
7
83
0
63
0
56
0
13
19
85
0
917
90
0
14
12
22
0
1
3.
Nukus
115
6
153
9
5
7
0
76
0
74
0
67
0
14
48
85
0
104
6
10
10
15
39
22
0
Avtomobilsozlik
sanoati
taraqqiy
etib,
avtomobillar
turlari
uzluksiz
takomillashmoqda va o‘zgarmoqda. Avtomobillarning yuk ko‘tarish qobiliyatini
oshirish va avtopoyezdlardan keng foydalanish doimiy an’ana bo’lib bormoqda. Har
qaysi avtomobil yo‘li o‘nlab yillar xizmat qiladi va shuning uchun bu yo‘llardan
kelajakda yuradigan avtomobillarni ko‘rsatkichlarini aniq bilish qiyin. Ayni bir vaqtda
yo‘lni bir necha yil oldinga hisoblangan ortiqcha mustahkamlik zahirasi bilan qurish
iqtisodiy jixatdan maqsadga nomuvofiqdir. Shuning uchun avtomobil gabaritlariga va
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
60
ulardan tushadigan og‘irliklarga me’yyorlar ishlab chiqariladi. Avtomobil sanoati bu
me’yorlarga rioya qilishi va avtomobil yo’llarining elementlariga belgilangan
me’yorlar moslashtirilishi shart [2].
Umumiy foydalanuvdagi avtomobil yo‘llari o‘zlarining xalq xo‘jaligidagi
ma’muriy va madaniy ahamiyatiga ko‘ra bir nechta guruhlarga bo‘linadi.
Xalqaro ahamiyatga ega bo‘lgan yo‘llar davlatlar poytaxtlarini eng muhim
sanoat va madaniyat markazlarini bog‘laydi, qo‘shni mamlakatlar bilan transport va
sayyoxlik aloqalarini ta’minlaydi, viloyat markazlarini o‘zaro va qo‘shni
viloyatlarning yirik markazlari bilan bog‘laydi, I va II klass aeroportlariga, I va II
guruh daryo va dengiz portlariga, oromgohlarga va qo‘riqxonalarga, mamlakat
ahamiyatiga ega bo’lgan tarixiy va madaniy yodgorliklarga kelish yo’llari bo’lib
xizmat qiladi.
Davlat ahamiyatiga ega bo‘lgan yo‘llar respublika poytaxtni aholisi 100
mingdan 500 minggacha bo‘lgan shaharlar bilan, bu shaharlarni esa tumanlarning
ma’muriy markazlari bilan bog‘laydi.
Mahalliy ahamiyatiga ega bo‘lgan yo‘llar
viloyatlarning markazlari va viloyatlarni aholisi 10 mingdan 100 minggacha bo‘lgan
tuman markazlari va punktlar bilan birlashtiradi, qisqa kelish yoqllarini umumdavlat
va respublika ahamiyatiga ega bo‘lgan yo‘llarga, viloyat ahamiyatiga ega bo‘lgan
ob’ektlarga bog‘laydi.
Jamoa xo‘jaliklarining va boshqa qishloq xo‘jalik korxonalarining ichki yo‘llari
markaziy hovlilarini ularning bo‘limlari, brigadalari, fermalari, dala shiyponlari va
boshqa qishloq xo‘jalik ob’ektlari bilan bog‘laydi [3].
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston Buyuk Ipak yo‘li an’analari zamirida Shimol,
Janub, Sharq va G‘arbga chiqadigan darvozalarga ega bo‘lmoqda. Zero, hech bir
mamlakat aloqa yo‘llarini, avtomobil, havo va temiryo‘l tarmog‘ini rivojlantirmay
turib, taraqqiyotga erisha olmagan. Hech shubha yo‘qki, Markaziy Osiyo davlatlarinig
bu sohadagi bahamjihat xarakati kelajakda qudratli va buyuk davlatga aylanishimiz,
ko‘hna Turkiston zaminda yashayotgan barcha xalqlarning farovon turmushi uchun
barqaror zamin yaratadi hamda qadimiy Buyuk Ipak yo‘li orqali shakllangan an’anaviy
aloqalarimizga umrboqiylik baxsh etadi.
Adabiyotlar:
1.
Xudayqulov R.M., Maxmudova D.A. Avtomobil yo‘llari. Darslik. – Toshkent:
2019 yil. 234b.
2.
Ipak yo‘li afsonalari. Toshkent, "Fan", 1993 y.
3.
V.F.Babkov, O.V.Andreyev “Avtomobil yo‘llarini qidiruv va loyihalash” I-qism.
Toshkent – 2014 yil. 526 b.
