Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
16
MAKTAB PSIXOLOGI ISHIDA XULQI OG‘ISHGANLIKNI DIAGNOSTIKA
QILISH VA PSIXOKORREKSIYA QILISH USULLARI
Mamajonova Mashhura Xabibulloyevna
Farg'ona biloyati Oltiariq tumani
MMTBga qarashli 22-umumiy o'rta
ta'lim maktabining amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Mazkur ishda maktab psixologining xulqi og‘ishgan o‘quvchilarga
nisbatan olib boradigan diagnostik va psixokorreksion ishlari haqida so‘z boradi.
Maktab psixologi o‘quvchining xulqi va psixologik holatini tahlil qilib, uning o‘ziga
xos shaxsiy xususiyatlarini aniqlaydi va unga mos keladigan ta’lim va tarbiya usullarini
ishlab chiqadi. Shuningdek, oilaviy sharoit, o‘quvchining ijtimoiy munosabatlari va
psixologik xususiyatlarining ta’siri, shaxsning axloqiy rivojlanishi va uning
atrofdagilar bilan aloqalari ko‘rib chiqiladi. O‘quvchining salbiy xulqini to‘g‘ri
yo‘naltirish uchun psixokorreksiya va psixologik maslahatlar yordamida samarali
yechimlar taqdim etiladi. Ushbu ish, o‘quvchilarning psixologik xususiyatlarini
hisobga olib, ularning ijtimoiy moslashuvini yaxshilash va psixologik yordam
ko‘rsatish jarayonlarini o‘z ichiga oladi.
Kalit so'zlar:
Maktab psixologi, Xulqi og‘ishgan o‘quvchi, Psixodiagnostika,
Psixokorreksiya, Oilaviy ta’sir, Ijtimoiy moslashuv.
Shaxsning og‘ishgan (nome’yoriy) xulqi tushunchasiga aniqlik kiritishdan avval,
insonning umumiy psixologik holati va xulq-atvori qanday mezonlar asosida
baholanishini aniqlashtirish zarur. Ko‘plab fanlarda inson xatti-harakatlarini
“me’yoriy” va “anomal” ko‘rinishlarga ajratish qabul qilingan. Bu holatda, shaxsning
normal xulqi deb, umumiy jamiyat tomonidan ma’qullangan, og‘riqli yoki salbiy
oqibatlarga olib kelmaydigan, odatda ko‘pchilikda uchraydigan xatti-harakatlar
tushuniladi. Bu ikki tushuncha orasidagi aniq chegara ko‘pincha noaniq bo‘lib, biror
xulqni “normal” yoki “og‘ishgan” deb belgilash ijtimoiy madaniyat, urf-odat va
statistik ko‘rsatkichlarga bog‘liq. Masalan, ayrim jamiyatlarda keng tarqalgan, jamoa
tomonidan odatiy deb qabul qilingan xatti-harakat boshqa muhitda og‘ishgan yoki
noto‘g‘ri xulq sifatida baholanishi mumkin. Shuning uchun bu holatda kontekst va
statistik mezonlar muhim o‘rin tutadi.
Psixologiyada eng keng tarqalgan me’yor belgilash usullaridan biri —
statistik
mezon
. Bu mezon bo‘yicha populyatsiyada kamida 50% dan ko‘p hollarda
uchraydigan xatti-harakat me’yoriy, ya’ni odatiy hisoblanadi. Shu tarzda, juda kam
uchraydigan yoki jamiyat tomonidan salbiy baholangan holatlar
anomaliya
, ya’ni
og‘ishgan xulq deb qaraladi. Misol uchun, agar bir jamiyatda katta yoshli aholi orasida
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
17
chekish keng tarqalgan bo‘lsa, bu holat u yerda me’yoriy hisoblanishi mumkin.
Aksincha, boshqa bir jamiyatda kamdan-kam uchraydigan xatti-harakat nomaqbul yoki
og‘ishgan deb qaraladi. Demak,
shaxsning og‘ishgan xulqi
— bu jamiyat tomonidan
qabul qilingan normal me’yorlardan chetga chiqadigan, ijtimoiy, psixologik yoki
huquqiy jihatdan muammo tug‘diradigan xatti-harakatlar majmuasidir. Bu turdagi
xulq: ijtimoiy me’yorlarga zid bo‘ladi, odatda jamoa tomonidan rad etiladi yoki salbiy
baholanadi, ko‘pincha tashqi yoki ichki muammolarning (ruhiy holat, oilaviy muhit,
ijtimoiy bosim) oqibati bo‘ladi.
Og‘ishgan xulq doirasiga tajovuzkorlik, yolg‘on gapirish, qochib yurish, o‘g‘rilik,
doimiy qarshilik ko‘rsatish, zo‘ravonlik, va hatto ayrim holatlarda ijtimoiy jihatdan
qabul qilingan, ammo muayyan kontekstda zararli bo‘lishi mumkin bo‘lgan holatlar
ham kiradi. Shaxs xulq-atvorini
statistik va ijtimoiy mezonlar asosida
baholash
og‘ishgan xulqni aniqlashda muhim vositadir. Statistik mezonlar inson xulqining
jamiyatda uchrash chastotasi asosida
“me’yoriy”
yoki
“anomal”
(og‘ishgan) deb
baholanishini belgilaydi. Biroq har doim ham tez-tez uchraydigan xatti-harakat
me’yoriy deb qabul qilinmaydi.
1. Xavf darajasi va ifodalanganlik darajasi
Masalan,
spirtli ichimlikni me’yorida iste’mol qilish
ayrim jamiyatlarda
ijtimoiy me’yor sifatida baholanishi mumkin. Ammo bu harakat ortiqcha bo‘lsa, ya’ni
suiiste’mol
darajasiga yetsa, u
og‘ishgan xulq
hisoblanadi. Demak, faqat chastota
emas,
xatti-harakatning hayotga xavfi, shaxsiy va ijtimoiy oqibatlari
ham
og‘ishganlik mezoni sifatida baholanadi. Shuningdek, agar harakat shaxs yoki
boshqalarning hayoti, sog‘lig‘i, xavfsizligiga
bevosita tahdid
tug‘dirsa, u
chastotasidan qat’i nazar,
anormal
va og‘ishgan deb baholanadi. Bunda “axloqiy
chekka”ga chiqish emas, balki
shaxsning umumiy yo‘nalganligi bilan
muvofiqlashmasligi
muhim bo‘ladi.
2. Og‘ishgan xulq va ijtimoiy moslashuv
Og‘ishgan xulq aksar hollarda
ijtimoiy moslashuvning buzilishi
bilan kechadi.
Bunday shaxslar jamiyat me’yorlariga moslasha olmaydi, ya’ni ijtimoiy talab va
kutuvlarga javob bera olmaydilar. Ba’zan, moslashmaganlik — og‘ishgan xulqning
sababi sifatida namoyon bo‘lishi mumkin, ba’zida esa bu oqibatdir. Har ikki holatda
ham shaxsda
disbalansli ijtimoiy mavjudlik
kuzatiladi.
3. Tibbiy va psixologik chegaralar
Og‘ishgan xulq har doim ham psixik kasallik yoki tibbiy patologiya bilan bog‘liq
emas. U
tibbiy me’yorlar bilan chegaradosh
bo‘lsa-da, mustaqil tibbiy holat emas.
Ya’ni bu holat ruhiy muvozanat buzilishining belgisi bo‘lishi mumkin, lekin ruhiy
kasallik bilan tenglashtirilmasligi lozim.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
18
4. Yosh, jins va individual xususiyatlar
Og‘ishgan xulqning namoyon bo‘lishi
individga xos xususiyatlar
bilan
chambarchas bog‘liq. Turli yoshdagi shaxslar og‘ishgan xulqni turlicha ifodalaydi.
Masalan, 5 yoshgacha bo‘lgan bolalarda ijtimoiy me’yorlar haqida to‘liq tushuncha
shakllanmaganligi sababli, ularning harakatlari odatda kattalar tomonidan
boshqariladi. Bu yoshda og‘ishgan xulq haqida to‘liq xulosa chiqarish to‘g‘ri emas.
Ammo yoshi ulg‘aygani sari shaxsning ijtimoiy javobgarligi ortadi va xatti-harakatlar
ijtimoiy mezonlar bilan solishtirilib baholanadi.
Og‘ishgan xulq bu:
Ijtimoiy me’yorlardan chetga chiqish
;
Shaxs yoki jamiyatga
real xavf tug‘diruvchi
harakat;
Ko‘pincha
moslashuv muammolari bilan bog‘liq
bo‘lgan holat;
Tabiatan
individual, yoshga va jinsga xos
bo‘lgan;
Ammo har doim ham
psixik kasallik belgisi
emas.
Bunday xatti-harakatlar bilan ishlashda,
psixologik tahlil
,
ijtimoiy kontekst
, va
tarbiyaviy yondashuvlar
muhim ahamiyat kasb etadi. Barcha yuqorida aytilganlardan
kelib chiqib, og‘ishgan (deviant) xulqqa quyidagicha ta’rif berish mumkin- bu
shaxsning birmuncha muhim ijtimoiy me’yorlardan og‘uvchi jamiyat yoki uning
o‘ziga real zarar yetkazuvchi, shuningdek uning ijtimoiy moslashmaganlik holati bilan
birga boruvchi turg‘un axloqi.
Maktab psixologi ishida
xulqi og‘ishgan bolalarni diagnostika qilish
psixologning oldiga bir qancha vazifalar va tamoyillarni belgilashni talab qiladi.
Quyidagi ta'rifda, bu vazifalar va psixologning qanday metod va yondashuvlar orqali
og‘ishgan xulqni aniqlash va unga qarshi choralar ko‘rishi mumkinligi haqida batafsil
ma’lumot keltiriladi:
1.
Xulqiy og‘ishning sabablari
ni aniqlash:
O‘qitish saviyasining pastligi:
O‘quvchining bilim olishda yuzaga
keladigan qiyinchiliklar va tushunmovchiliklar uning xulqini salbiy
tomonga o‘zgartirishi mumkin.
Sinfdoshlar bilan aloqaning o‘ta zaifligi:
O‘quvchining sinf jamoadan
izolyatsiya qilinishi yoki jamoadan ajralishi, ijtimoiy moslashuvning
zaifligi uning xulqida og‘ishlarga sabab bo‘lishi mumkin.
O‘qituvchi tomonidan o‘quvchiga adolatli baho berilmasligi:
O‘quvchining o‘ziga bo‘lgan salbiy baholariga qarshi isyon va norozilik
ko‘rsatishi.
O‘zlashtirish qobiliyatining sust rivojlanishi:
Ayrim o‘quvchilar,
o‘zlashtirishda qiyinchiliklarga duch kelib, ma’lum bir fanlar yoki o‘qish
jarayonida muvaffaqiyatsizlikka uchraydilar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
19
Salbiy munosabatlar:
O‘qishga nisbatan salbiy munosabat va
taassurotlarning shakllanishi.
Oilaviy muhitning salbiy ta’siri:
Oilaviy muhitdagi ziddiyatlar,
psixologik zo‘ravonliklar yoki etishmovchiliklar bola psixikasiga ta’sir
etadi.
Hukm va xulosa chiqarishda qiyinchiliklar:
O‘quvchining o‘z hayoti
va faoliyatiga qarshi shakllanadigan noaniq qarorlar va baholar.
2.
O‘smirlar bilan amaliy ishlar
:
Pedagogik va psixologik ta’sirlar:
Og‘ishgan xulqli o‘smirlar bilan
ishlashda, psixokorreksion va psixodiagnostik metodlar yordamida
ularning xulqi va psixikasi o‘rganiladi, kelajakda muammolarni hal
qilishga yo‘naltirilgan yechimlar ishlab chiqiladi.
Psixodiagnostika metodlari:
1.
Sinf rahbari bilan suhbat
: O‘quvchining uydagi va maktabdagi intizomi,
o‘qishdagi muvaffaqiyatlari va muammolari, shu kungacha ko‘rilgan choralar.
Oilaviy sharoit va o‘quvchining o‘zlashtirish jarayonini baholash.
2.
Xulqi og‘ishgan o‘quvchi bilan suhbat
: O‘quvchining kelajakdagi rejalarini
aniqlash (maktabni tugatgach qanday kasbni egallashni xohlaydi?). Maktab
fanlariga bo‘lgan munosabati va eng qiziqarli fanlarni belgilash. Do‘stlari,
o‘zingizni o‘quvchilarga va kattalarga qanday munosabatda bo‘lishi haqida
fikrlar. O‘zining xulqi, o‘qishi va hayotidagi zarur narsalar haqida suhbat.
3.
Fan o‘qituvchilari bilan suhbat
: O‘quvchining o‘quv jarayonidagi
muvaffaqiyatsizliklari, sinfdagi xulqiy holatlari, o‘qituvchi tomonidan ko‘rilgan
choralar.
4.
Do‘stlar bilan suhbat
: O‘quvchining o‘zi va boshqalar bilan aloqalari, do‘stlik
munosabatlari va ijtimoiy faolligi.
5.
Ota-onalar bilan suhbat
: O‘quvchining oilaviy muhitidagi holat, oilaviy
aloqalar va ota-onaning tarbiya uslublari haqida ma’lumotlar.
6.
Sinf sardori bilan suhbat
: Sinf rahbariyati bilan o‘quvchining jamoadagi o‘rni
va o‘zaro munosabatlarini baholash.
Maktab psixologi o‘quvchilarning xulqi og‘ishganligini aniqlashda yuqoridagi
metodlardan foydalanish bilan birga, shaxsiy psixokorreksion choralar ham ko‘rishlari
kerak. Bu jarayonning asosiy yo‘nalishlari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
Psixoterapevtik yondashuvlar:
O‘quvchining o‘ziga bo‘lgan ishonchini
tiklash va salbiy fikrlarni ijobiy tomonga o‘zgartirish.
Pedagogik tuzatishlar:
Sinf jamoasidagi ijtimoiy integratsiyani qo‘llab-
quvvatlash va o‘quvchining qiziqishlarini to‘g‘ri yo‘naltirish.
Oilaviy ishlar:
Ota-onalar bilan hamkorlikda, oiladagi ijtimoiy va psixologik
muhitni yaxshilashga qaratilgan maslahatlar.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
20
Ijtimoiy moslashuvni rivojlantirish:
O‘quvchilarga jamiyatda o‘z o‘rnini
topish va boshqalar bilan aloqalarini yaxshilash uchun turli treninglar va
faoliyatlarni o‘tkazish.
Maktab psixologi o‘smirlarning xulqini to‘g‘ri baholash va aniqlashda turli
metodlardan foydalanishi lozim. Bu metodlar o‘quvchilarning salbiy xulqiy
o‘zgarishlariga sabab bo‘lgan omillarni aniqlash, shuningdek, ularning hayotidagi
ijtimoiy va psixologik holatlarni tahlil qilishga yordam beradi. Bu orqali psixologlar
o‘quvchilarning xulqini to‘g‘ri yo‘naltirib, o‘smirlarning jamiyatda muvaffaqiyatli va
ijobiy moslashuviga yordam bera oladi. Maktab psixologining ishida o‘quvchining
shaxsiy xususiyatlarini to‘g‘ri baholash va uning psixologik holatini tahlil qilish juda
muhimdir. Bu jarayonda psixologning asosiy vazifalaridan biri – o‘quvchining xulqi
og‘ishganligini aniqlash va uni o‘z vaqtida to‘g‘ri yo‘naltirishdir. Savollarni shunday
berish kerakki, o‘quvchi o‘zini erkin va noqulay holatda his qilmasin. Psixologik
diagnostika jarayonida quyidagi yondashuvlar va tamoyillar qo‘llaniladi:
1. Savollarni to‘g‘ri va ehtiyotkorlik bilan berish. Psixolog o‘quvchi bilan
suhbatlashayotganda, uning javoblarini diqqat bilan tinglaydi va hech qanday ortiqcha
muhokama yoki tanqid qilmaydi. Bu o‘quvchiga o‘z fikrlarini erkin ifoda etish
imkonini beradi va uning ichki dunyosiga chuqurroq kirishga yordam beradi.
Savollarning mohiyati o‘quvchining xulqi, munosabatlari va his-tuyg‘ularini
anglashga qaratilgan bo‘lishi kerak. Bu orqali psixolog bolaning his-tuyg‘ularini,
munosabatlarini va oilaviy muhitini tushunishga harakat qiladi.
2. O‘quvchi bilan suhbatning davomiyligi va tartibi. O‘quvchining javoblarini
so‘rashda uning hissiyotlariga hurmat bilan yondashiladi, va bu jarayonda muhokama
qilinmaydi. Shunday qilib, o‘quvchi o‘zini xotirjam va ishonchli his qiladi, bu esa
uning ichki holatlarini ochishga yordam beradi. Suhbat o‘quvchining o‘z-o‘zini
anglashiga, o‘zida mavjud muammolarni tan olishiga va ular bilan ishlashga imkon
beradi.
3. Xulosaning chiqarilishi va psixokorreksion chora-tadbirlar. Suhbat natijasida
psixolog o‘zining xulosasini chiqaradi va o‘smirga tavsifnoma yozadi. Bu tavsifnoma,
o‘quvchining psixologik holatini va uning xulqiy xususiyatlarini aks ettiradi. Xulosa
asosida psixokorreksion chora-tadbirlar rejasi ishlab chiqiladi, bu o‘quvchining
ijtimoiy moslashuvini yaxshilash va uning axloqiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan.
4. Oilaviy sharoitning ta’siri
Oilaviy sharoit
bola uchun juda katta ta’sirga ega. Ba’zi oilalarda bola uchun
zaruriy imkoniyatlar yo‘qligi, uning yolg‘iz kurash olib borishi, o‘z his-
tuyg‘ularini boshqarishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Bu, o‘z
navbatida, bolaning ichki qo‘zg‘oloniga, norozilikka va oilaviy sharoitidan
norozi bo‘lishiga olib keladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
21
O‘smirlarning oilaviy sharoitlari haqida tushuncha olish, psixologga bolaning
o‘zi va uning oilasi o‘rtasidagi bog‘liqlikni tahlil qilishga imkon beradi. Bu esa
bolaning xulqi va psixologik holatini yaxshilash uchun to‘g‘ri yondashuvlarni
ishlab chiqishga yordam beradi.
5. Shaxsni individual tahlil qilish. Har bir o‘quvchini individual tarzda tahlil qilish,
uning psixologik xususiyatlarini har tomonlama tushunish zarur. Bu bolaning o‘ziga
xos shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish va unga mos keladigan ta’lim va tarbiya
usullarini qo‘llashga yordam beradi. O‘quvchining axloqiy rivojlanishi, asosan uning
atrofdagi odamlar bilan qanday aloqada bo‘lishi va bu aloqalar qanday ta’sir qilishi
bilan bog‘liq. Psixologlar o‘quvchining oilasi, o‘qituvchilari va do‘stlari bilan
aloqalarini tahlil qilib, uning tarbiyasi va rivojlanishiga eng yaxshi ta’sir ko‘rsatuvchi
yondashuvlarni tanlashlari lozim.
6. Psixologik xususiyatlar va ta’lim jarayoni. O‘quvchilarning psixologik xususiyatlari,
ularning o‘qishdagi muvaffaqiyatlarini va ijtimoiy faolligini shakllantiradi. Agar
o‘quvchining o‘zlashtirish qobiliyati sust rivojlangan bo‘lsa, bu uning axloqiy-irodaviy
xususiyatlarini va boshqa shaxslar bilan aloqalarini ham ta’sir qilishi mumkin.
Psixolog o‘quvchining salbiy xulqini to‘g‘ri va samarali yo‘naltirish uchun
psixokorreksiya va psixologik maslahatlarni qo‘llaydi. Bu usullar yordamida
o‘smirlarning o‘ziga nisbatan salbiy munosabatlari va boshqa salbiy xulqiy holatlarini
bartaraf etishga yordam beriladi.
Xulosa
Maktab psixologi o‘quvchining xulqi va psixologik holatini chuqur tahlil qilib,
unga mos keladigan choralar va ta’lim jarayonlarini ishlab chiqadi. Oilaviy sharoitlar,
o‘quvchining xulqiy rivojlanishi va ijtimoiy moslashuvi psixologik diagnostika va
korreksiyada muhim ahamiyatga ega. O‘quvchilarning individual xususiyatlari va
shaxsiy holatlarini hisobga olgan holda, psixolog o‘quvchilarga eng yaxshi tarbiya va
ta’lim usullarini ishlab chiqadi.
Adabiyotlar ro'yxati:
1.
Aliyeva, N.
(2020). Maktab psixologiyasiga oid asosiy tushunchalar va
metodlar.
O‘zbekiston pedagogika ilmiy-izlanishlari
.
2.
Shukurova, M.
(2018). Psixologik xususiyatlar va ularni ta’lim jarayonida
aniqlash usullari.
O‘quvchilar psixologiyasi
.
3.
Djonson, D.
(2017).
Deviant xulq: Ijtimoiy va psixologik nuqtai nazar
. New
York: Wiley.
4.
Kuchkarov, A.
(2021). Psixologik ta’lim va tarbiyada innovatsion
yondashuvlar.
Maktab psixologiyasi
.
5.
Miroshnikova, E. & Pavlov, I.
(2016). Xulq-atvorning og‘ishish sabablari va
ularni tuzatish usullari.
Psixologiya va ijtimoiy fanlar
.
