Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
3
O`QUVCHILAR IJTIMOIY-PSIXOLOGIK VA AXLOQIY
RIVOJLANISHIDA MAKTAB AMALIYOTCHI PSIXOLOGINING TA’SIRI
Parpiyeva Dilfuza Arslonbekovna
Toshkent viloyati Ohangaron tuman MMTBga qarashli
31-maktabning amaliyotchi
psixologi
Jamiyatda ta`lim tizimini rivojlantirishning strategik yo`nalishi - bu insonning
turli sohalarida maqsadli mustaqil faoliyati asosida uning intellekt va axloqiy
rivojlanishidir. Jahonning rivojlangan davlatlari qatori mamlakatimizda ham
ta`limdagi islohotlar jarayonida mustaqil ta`limni rag`batlantirsh muhim yo`nalish
sifatida kelmoqda. Pedagogning kasbiy layoqatliligini tarbiyalash fenomenini tadqiq
qilishga bir qator olimlarning ishlarida o`z ifodasini topgan. Bu mualliflar kasbiy
layoqatlilik - ishonchlilik sifatlari bilan birgalikda o`qituvchining kasbiy - individual
hodisa sifatida pedagogik madaniyatini tavsiflaydi degan fikrni olg`a surganlar. O`z
navbatida,
kasbiy
layoqatlilik
tushunchasi,
V.A.Slastenin
ta`kidlaganidek,
pedagogning pedagogik faoliyatini amalga oshirishga nazariy hamda amaliy
tayyorgarligining birligini ifodalaydi va uning kasbiy shakllanganligini tavsiflaydi
[1.47].
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
4
Ilk o`rta asr buyuk mutafakkirlaridan biri Abu Nasr Forobiy o`zining “Fozil
odamlar shahri” nomli kitobida pedagog muallimlar haqida qimmatli fikrlarini bildirib
o`tganlar: - “ Insoniy vujuddan maqsad - eng oliy baxt-saodatga erishuvdir; avvalo u
baxt- saodatning nima va nimalardan iborat ekanligini bilishi, unga erishuvni o`ziga
g`oya va eng oliy maqsad qilib olishi, butun vujudi bilan maftun bo`lishi kerak. Keyin
bu baxt-saodatga olib boradigan ish-amal va vositalarning nimalardan iborat ekanligini
bilib olishi darkor. So`ngra esa baxt-saodatga erishtiradigan ishlarni shaxsan bajarishga
kirishmog`i lozim bo`ladi. Baxt-saodatga erishuv va tug`ma qobiliyatlarning
rivojlanishi o`z-o`zicha bo`lavermaydi, balki bu masalada qandaydir bir muallim yoki
rahbarga muhtojlik tug`iladi. O`zidan boshqalarga rahbarlik qilish, ularni baxt-
saodatga erishuv darajasiga ko`tarish ham har kimning qo`lidan kelavermaydi.[4 .290
b].
Darhaqiqat, o`qituvchi har bir bolaga kichikligidan ta`lim –tarbiya va bilim
beradi. Uning qiziqishlari, kelajak hayotida erishmoqchi bo`lgan orzulariga qadamma-
qadam reja asosida qanday borishi va nimalarni o`rganishi lozimligini tushuntirib
boradi. Ulardagi layoqatlarni pedagogik mahorati orqali aniqlab olib qobiliyat
darajasida shakllantiradi. A.Disterverg o`qituvchining ta`limdagi roliga yuqori baho
berib, u o`z faoliyatini chuqur bilib, pedagogik mahoratini oshirib borishi o`quvchilarni
qalbdan yoqtirishi natijasida yuzaga keladi deb uqtiradi. O`qituvchi bolalarning
individual xususiyatlarini, qobiliyatini, faoliyatini mukammal bilishi uchun muayyan
darajada psixologik bilimlarga ham ega bo`lishi kerakligini ta`kidlab o`tgan.
Pedagog olim Djon Lokk o`qituvchi psixologiyasining eng muhim jihatlarini
ishlab chiqqan. Ular orasiga mo`tadillik, g`ayrat-shijoatlilik, ehtiyotkorlik kabi
xislatlarni kiritib, o`qituvchining pedagogik faoliyatidagi rolini o`z asarlarida yoritib
bergan. A.I.Gersen, L.N.Tolstoy, I.G.Chernishevskiy, K.D.Ushinskiy kabi rus pedagog
olimlari G`arb mutafakkirlari g`oyalarining vorislari sifatida mazkur muammolarga
o`z mulohazalarini bildirganlar. Jumladan, A.I.Gersen mulohazalariga ko`ra,
o`qituvchining asosiy xislati - bu uning bolalar bilan munosabatda bo`layotganligini
sezishda, bolalar ruhiy dunyosini tushuna olishida, axloqiy qobiliyatining
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
5
mavjudligida, chunki u shunday iste`dodga ega bo`lmog`i zarurki, unga har qaysi
o`qituvchi erisholmaydi. O`qituvchida pedagogik mahoratni shakllantirishning ilmiy-
nazariy asoslari pedagog olim V.A.Slastyonin tomonidan ham tadqiq qilingan. U
kasbiy pedagogik tayyorgarlik, o`qituvchining shaxsi va kasbiy shakllanish yo`nalishi
va bunda pedagogik mahorat to`g`risida so`z yuritib, shunday yozadi: “o`qituvchi
muntazam ravishda pedagogik nazariyalarga tayansagina, o`qituvchilik mahoratini
egallaydi. Chunki, pedagogik amaliyot doimiy ravishda pedagogik nazariyaga
murojaat qilishni taqozo etadi.
Buyuk rus adibi L.N.Tolstoy o`qituvchi fazilatining mukammaligini o`z
mutaxassisligiga nisbatan ijobiy munosabatda bo`lishi bilan bir vaqtda bolalarga
bo`lgan munosabatida, ularni xuddi o`z farzandlaridek jon-dilidan sevishida ekanligida
ko`rgan. Uning ta`kidlashicha, “agar o`qituvchi faqat ishiga havas qo`ygan bo`lsa, u
yaxshi o`qituvchi bo`ladi. Agar o`qituvchi bolaga faqat ota va onasi kabi havas qo`ygan
bo`lsa u oldingi o`qituvchidan yaxshiroq bo`ladi. Bordiyu, ikkala xislatni ham o`zida
mujassamlashtirsa, u holda u mukammal va mahoratli o`qituvchi bo`ladi”. Ma`lumki,
pedagogik mahorat tizimida o`qituvchining pedagogik nazokati (odobi) muhim
mavqega ega. O`qituvchi pedagogik nazokatisiz, kasb odobisiz yuksak cho`qqilar sari
odimlay olmaydi. Har bir pedagogning bosh vazifasi o`z ishining ustasi bo`lishdir.
Pedagogik mahorat o`z kasbi sohasida individuallikni yorqin ifoda etish sifatida
tushuniladi. Pedagogik mahorat unsurlari kasbiy vazifalarni bajarish uchun zarur
bo`lgan ko`nikmalar bilan belgilanadi. Ularga loyihalash, konstruktiv, tashkilotchilik,
kommunikativ, gnostik ko`nikmalari kiradi.
Hozirgi davrda zamonaviy o`qituvchi shaxsida juda ko`p fazilatlar namoyon
bo`lishi zarur. O`qituvchi jamiyat ijtimoiy hayotida ro`y berayotgan o`zgarishlar, olib
borilayotgan ijtimoiy islohotlar mohiyatini chuqur anglab yetishi hamda bu borada
o`quvchilarga to`g`ri, asosli ma`lumotlarni berib borishi lozim. Zamonaviy o`qituvchi
ilm-fan, texnika yangiliklari va yutuqlaridan xabardor bo`lishi talab etiladi. O`qituvchi
o`z mutaxassisligi bo`yicha chuqur va puxta bilimga ega bo`lishi, o`z ustida tinimsiz
ishlashi va izlanishi, pedagogika va psixologiya fanlari asoslarini puxta bilishi, ta`lim-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
44-son_4-to’plam_May-2025
ISSN: 3030-3621
6
tarbiya jarayonida o`quvchilarning yosh va psixologik xususiyatlarini inobatga olgan
holda faoliyatni tashkil etishi, ta`lim tarbiya jarayonida eng samarali shakl, metod va
usullardan unumli foydalana olish imkoniyatiga, ijodkorlik, tashabbuskorlik va
tashkilotchilik qobiliyatlariga ega bo`lishi shart. O`qituvchi yuksak darajadagi
pedagogic mahoratga, chunonchi, kommunikativlik layoqatiga ega bo`lishi, peadgogik
texnika, nutq, yuz qo`l-oyoq va gavda harakatlari (mimika, imo-ishora, pantomimika)
qonuniyatlarini chuqur o`zlashtirib olishga erishishi lozim. O`qituvchi yuksak nutq
madaniyatiga ega bo`lishi va uning bir qator sifat va xususiyatlariga ega bo`lishi
maqsadga muvofiq. U kiyinish madaniyatiga (soda, ozoda va bejirim kiyinish,ta`lim-
tarbiya jarayonida o`quvchilarning diqqatni ko`p jalb qiladigan turli xil taqinchoqlar
va bezaklar) dan ortiqcha va o`rinsiz foydalanmasligi kerak. O`qituvchi shaxsiy
hayotda pok, atrofdagilarga o`rnak bo`la olishi lozim. O`qituvchi shaxsining mazkur
talablarni o`zida aks ettira olgan ichki va tashqi qiyofasi uning o`quvchilar va
hamkasblari hamda ota-onalar o`rtasida obro` -e`tibor qozonishini ta`minlaydi.
Ta`lim so`z va o`rgatish bilangina bo`ladi. Tarbiya esa amaliy ish va tajriba bilan
o`rganishdir, ya`ni shu xalq, shu millatning amaliy malakalardan iborat bo`lgan ish-
harakatga, kasb-hunarga berilgan bo`lishidir. Agar ular ish, kasb-hunarga berilgan
bo`lsalar, kasb-hunarga qiziqsalar, shu qiziqish ularni butunlay kasb-hunarga jalb etsa,
demak, ular kasb-hunarning chinakam oshig`i bo`ladilar. Maqsadni amalga oshirishda
shahd va g`ayrat mo`ljallangan ishni bajarishda zo`r ta`sirga egadir. Nazariy bilimlarni
yo ustozlar yoki hikmatlar o`rgatadilar. O`quvchi qanday sohani, qanday kasbni
tanlashidan qat`iy nazar tanlagan sohasida oliy darajaga erishuvi va yetuk mutaxassis
bo`lib yetishishida o`qituvchilarning ta’siri juda yuqori o`rinda turadi. Bilim, axloq,
ta`lim-tarbiya, madaniyat, yurish-turish, kiyinish va muomala madaniyati bilan
hammaga o`rnak bo`la oladigan shaxs bo`lib yetishishiga ijobiy ta’sir etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Boboyeva S.T. Jamiyatda o`qituvchining tutgan o`rni va vazifalari” maqola.
Евразийский Научний Журнал, 2020. (1-soni, 68 b.)
2.
Innovation and Global Issues - Congress 4. Lara, Antalya – 2018.
3.
Сластенин А.В.. Обшая педагогика. – М.: Педагогика, 2003.
4.
Forobiy Abu Nasr. -“ Fozil odamlar shahri”. “Yangi asr avlodi”, 2016.
