Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
166
UMUMTA‘LIM MAKTABLARI JARAYONIDA ESHITISHDA,KOʻRISHDA
NUQSONI BOʻLGAN BOLALAR VA TAYANCH HARAKAT A‘ZOLARI
BUZILGAN BOLALAR UCHUN INKLYUZIV TA'LIMNI AMALGA
OSHIRISHNING ILMIY VA USLUBIY ASOSLARI.
Joʻraboyeva Sevinch Xayrulla qizi
Oʻzbek tili va adabiyoti fakulteti 612-23-guruh talabasi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada umumta’lim maktablari jarayonida eshitish va
ko‘rish nuqsoni bo‘lgan, shuningdek, tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun
inklyuziv ta’limni amalga oshirishning ilmiy va uslubiy asoslari tahlil qilinadi.
Inklyuziv ta’limning afzalliklari, uning bolalarga ta’siri va metodik yondashuvlar
bo‘yicha ilmiy fikrlar yoritilgan. Yoritilgan fikrlar isbotlangan va uni Oʻzbekistonda
takomillashtirish chora-tadbirlari koʻrilishi yoritilgan.
Kalit soʻzlar:
Umumta‘lim maktablari, eshitish va koʻrishda nuqsoni boʻlgan
bolalar, inkyuziv ta‘lim, maxsus pedagogika.
Abstract:
This article analyzes the scientific and methodological foundations of
implementing inclusive education for children with hearing and visual impairments, as
well as musculoskeletal disorders, in the process of general education schools.
Scientific opinions on the advantages of inclusive education, its impact on children and
methodological approaches are highlighted. The highlighted opinions are substantiated
and measures for its improvement in Uzbekistan are highlighted.
Keywords:
General education schools, children with hearing and visual
impairments, inclusive education, special pedagogy.
KIRISH QISM.
Inklyuziv ta’lim – bu jismoniy, ruhiy, aqliy yoki boshqa turdagi cheklovlari
bo‘lgan bolalarni jamiyatga integratsiya qilish hamda ularga sog‘lom tengdoshlari
bilan bir xil ta’lim olish imkoniyatini yaratish maqsadida yo‘lga qo‘yilgan ta’lim
tizimidir. Ushbu yondashuv barcha bolalar uchun teng imkoniyatlar yaratishga
qaratilgan bo‘lib, ularning ehtiyojlariga mos keladigan o‘quv sharoitlarini ta’minlashni
talab qiladi.
Imkoniyati cheklangan bolalarni tarbiyalash masalasi bugungi kunda eng
dolzarb masalalardan biriga aylanib bormoqda. Hozirgi kunda Respublikamizda
alohida yordamga muhtoj bolalarning rivojlanish darajasi, imkoniyatlari, xususiyatlari
va qobiliyatlariga ko'ra maxsus yoki umumiy ta'lim tizimida ta'limni amalga oshirish
maqsadida inklyuziv ta'lim tizimi amalga oshirilmoqda. Inklyuziv ta'lim madaniyati!
Salamanka deklaratsiyasiga muvofiq har bir o'quvchi xususiyatlarini isloh qilishni
qo'llab-quvvatlovchi va ma'qullovchi dalil sifatida qaraladi. Uning maqsadlari jinsi,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
167
irqi, madaniyati, ijtimoiy millati, dini, individual imkoniyati va qobiliyati farqlar sabab
ijtimoiy segregatsiya oldini olish uchun emas. Biroq, kontseptsiya universal
foydalanish uchun yaroqsiz bo'lib chiqdi. Dunyo tajribasiga ko'ra, maktablarda kiritish
ko'pincha tengdoshlari bilan birga o'rta maktablarda nogironlar ta'lim sifatida qaraladi
(Judi Kugel'mas) biroq, inklyuziv ta'lim mohiyati bilim va bilim hali jamiyatda etarli
emas. "Inklyuziv "va" integrallashgan " terminlari ko'pincha bir xil ma'noda ishlatiladi.
Lekin falsafada bu tushunchalar o'rtasida katta farq bo'lishiga qaramay.
ASOSIY QISM.
Inklyuziv ta’limni joriy etishda imkoniyati cheklangan bolalarning har bir turi
uchun mos sharoit yaratish muhim hisoblanadi.
a) Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ta’lim
Eshitish qobiliyati past yoki yo‘q bolalar uchun ta’lim jarayonini qulaylashtirish
maqsadida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilishi kerak:
●Dasturiy ta’minlangan maxsus vizual va audiovizual materiallardan
foydalanish;
●Belgilar va imo-ishoralar tili orqali darslarni olib borish;
●O‘qituvchilarning surdotarjimonlik ko‘nikmalariga ega bo‘lishi;
●Subtitrlangan videodarslar va maxsus mobil ilovalardan foydalanish.
b) Ko‘rishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun ta’lim
Ko‘rish imkoniyati cheklangan bolalar uchun ta’limni moslashtirishda:
●Brayl yozuvi asosida darsliklar tayyorlash;
●Maxsus ovozli dasturlar va audio kitoblar yaratish;
●Jismoniy makonni moslashtirish va yurish yo‘laklarini aniq belgilash;
●`Taktil
materiallar,
relefli
grafiklar
va
zamonaviy
kompyuter
texnologiyalaridan foydalanish.
c) Tayanch-harakat a’zolari buzilgan bolalar uchun ta’lim
Bunday bolalar uchun:
●Maktablarga nogironlar aravachasi uchun maxsus panduslar o‘rnatish;
●Maxsus partalar, moslashuvchan mebel va yordamchi texnologiyalar yaratish;
●Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlarini moslashtirish;
●Individual yondashuv asosida reabilitatsiya dasturlarini ishlab chiqish.
Umumta'lim maktablarida eshitish, ko‘rish va tayanch-harakat a'zolari nuqsoni
bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta'limni amalga oshirish bo‘yicha ilmiy va uslubiy
asoslar quyidagilardan iborat:
1. Pedagogik va psixologik yondashuvlar: Inklyuziv ta‘lim jarayonida
pedagogik-psixologik yondashuvlarni takomillashtirish muhim ahamiyatga ega. Bu
borada oʻqituvchilarning psixologik tayyorgarligi, oʻquvchilarning maxsus
ehtiyojlarini inobatga olish hamda individual yondashuvlarni amaliyotda qoʻllash
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
168
masalalari dolzarbdir. Shuningdek, oʻquv jarayonida psixologik yordam va qoʻllab-
quvvatlash xizmatlari inklyuziv ta'lim samaradorligini oshirishda muhim rol oʻynaydi.
2. Pedagogik asoslar: Inklyuziv ta'limning pedagogik asoslari uning maqsadi,
tamoyillari va metodologik yondashuvlarini oʻz ichiga oladi. Pedagoglarning kasbiy
malakasini oshirish va oʻquv jarayonini individual yondashuvlar asosida tashkil etish
inkyuziv ta'limning muhim jihatlaridan biridir.
3. Inklyuziv ta'limning mohiyati: Inklyuziv ta’lim – bu jismoniy, ruhiy, aqliy
yoki boshqa turdagi cheklovlari bo‘lgan bolalarni jamiyatga integratsiya qilish hamda
ularga sog‘lom tengdoshlari bilan bir xil ta’lim olish imkoniyatini yaratish maqsadida
yo‘lga qo‘yilgan ta’lim tizimidir. Bu yondashuv nogiron va sogʻlom bolalar oʻrtasidagi
toʻsiqlarni bartaraf etishga va maxsus ta'limga muhtoj bolalarni ijtimoiy hayotga
moslashtirishga yoʻnaltirilgan.
4. Individual yondashuv va metodik tavsiyalar: Eshitishida nuqsoni boʻlgan
bolalarni inklyuziv ta'limga tayyorlashda nutq ustida ishlashning tizimli yondashuvlari
muhimdir.Shuningdek, inklyuziv ta'lim sharoitida maktabgacha yoshdagi bolalarning
matematik tasavvurlarini rivojlantirish omillari va ta‘limda tolerantlikka erishish
kelajak oʻqituvchisini inklyuziv ta'limga tayyorlashga erishish sharti sifatida qaraladi.
5. Pedagoglarning roli: Maxsus maktabgacha ta'lim muassasalarida inklyuziv
bolalar bilan ishlashda pedagoglarning roli muhim ekanligi ta'kidlanadi. Pedagoglar
nogironligi boʻlgan bolalarning oʻziga xos ehtiyojlarini qondirish va ularning ta'lim
muhitida faol ishtirokini ta'minlash uchun turli metod va strategiyalarni qoʻllaydilar.
Bu jarayonda individual yondashuvlar, kasbiy rivojlanish hamda oilalar va
mutaxassislar bilan hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
6. Xalqaro tajriba va Oʻzbekiston modeli: Inklyuziv ta'limning global tajribasi
va Oʻzbekistondagi amalga oshirilayotgan modeli tahlil qilingan. Ilgʻor
mamlakatlarning tajribalari, jumladan, Finlandiya, Kanada, Yaponiya va Janubiy
Afrikadagi yondashuvlar oʻrganilgan. Oʻzbekistonda inklyuziv ta'limni rivojlantirish
boʻyicha ijobiy qadamlar tashlanib, oʻquvchilarga maxsus ehtiyojlar asosida individual
yondashuvlar qoʻllanilmoqda.
7. Maxsus mutaxassislarning yetishmasligi: Umumiy oʻrta ta'lim maktablarida
inklyuziv ta'limni joriy etishda maxsus oʻqituvchilarning yetishmasligi mavjud. Bu
borada Oʻzbekiston va xorijiy mamlakatlardagi tajribalar, imkoniyati cheklangan
bolalarning sogʻlom bolalar qatorida ta'lim olishi hamda ularga yaratilgan shart-
sharoitlar haqida ma'lumotlar berilgan. Umumta’lim maktablarida eshitish, ko‘rish va
tayanch-harakat a’zolari nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun inklyuziv ta’limni amalga
oshirish muhim ijtimoiy va pedagogik jarayon hisoblanadi. Bu yondashuv barcha
bolalarga teng ta’lim imkoniyatlarini yaratish, ularning ijtimoiy moslashuvi va
mustaqil hayotga tayyorgarligini oshirishga qaratilgan.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
169
Inklyuziv ta’lim tizimini samarali joriy etish uchun huquqiy asoslarni
mustahkamlash, pedagoglarning maxsus tayyorgarligini oshirish, o‘quv dasturlarini
moslashtirish va zamonaviy texnologiyalardan keng foydalanish talab etiladi. Bundan
tashqari, o‘quvchilarni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus uslub va metodlar ishlab
chiqilishi lozim.
Maktablarda maxsus ehtiyojli bolalar uchun mos sharoit yaratish nafaqat
ularning ta’lim olishini yaxshilaydi, balki jamiyatda bag‘rikenglik va insonparvarlik
muhitini shakllantirishga xizmat qiladi. Shu sababli, inklyuziv ta’limga kompleks
yondashish, davlat va jamiyat hamkorligini kuchaytirish ushbu jarayonning
samaradorligini oshirishga yordam beradi.
XULOSA
Inklyuziv ta’lim umumta’lim maktablari uchun muhim yondashuv bo‘lib,
nogironligi bo‘lgan bolalarga ta’lim olish huquqini ta’minlash va ularni jamiyatga
integratsiya qilish imkonini beradi. Buning uchun huquqiy bazani mustahkamlash,
pedagogik yondashuvlarni rivojlantirish va texnologik imkoniyatlarni kengaytirish
talab etiladi. Ushbu jarayonning samarali tashkil etilishi nafaqat maxsus ehtiyojli
bolalarga, balki butun jamiyatga foyda keltiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hasanov A. Inklyuziv ta’lim: Nazariya va amaliyot. Toshkent: Fan, 2020.
2.
Karimova S. Maxsus pedagogika asoslari. Samarqand: Ma’naviyat, 2019.
3.
Xudoyberdiyev B. Umumta’lim maktablarida inklyuziv ta’limni joriy etish
masalalari. Buxoro: Ilmiy meros, 2021.
4.
Vygotsky L. Defektologiya va ta’lim psixologiyasi. Moskva: Pedagogika, 1991.
5.
UNESCO. Inclusive Education: The Way of the Future. Paris: UNESCO
Publishing, 2009.
6.
World Bank. Education for All: Achievements and Challenges. Washington, D.C.:
World Bank Group, 2018.
7.
Salikhova Z. Nogiron bolalar uchun ta’lim muhitini shakllantirish. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi, 2017.
8.
Tomlinson C. The Differentiated Classroom: Responding to the Needs of All
Learners. Alexandria, VA: ASCD, 2014.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim Vazirligi. Inklyuziv ta’limni rivojlantirish
bo‘yicha davlat dasturi. Toshkent, 2022.
10.
European Agency for Special Needs and Inclusive Education. Inclusive Education
in Europe: Key Developments and Challenges. Brussels: EASNIE, 2021
