Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
127
INKLYUZIV TA'LIM: TAMOYILLARI VA UNGA BO‘LGAN EHTIYOJ
Abdulla Qodiriy nomidagi Jizzax davlat pedagogika universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti fakulteti
Talabasi:
Uralova Feruza
Kalit so‘zlar:
inklyuziv ta’lim, ta’lim tamoyillari, maxsus ehtiyojli bolalar,
integratsiya, differensial yondashuv, teng huquqlilik.
Annotatsiya
Hozirgi kunda inklyuziv ta’lim jamiyatning barcha qatlamlariga teng imkoniyat
yaratish va har bir insonning ta’lim olish huquqini ta’minlash yo‘lida muhim tamoyil
hisoblanadi. Inklyuziv ta’lim nogironligi yoki boshqa ehtiyojlari bor bolalar uchun
maxsus sharoitlar yaratish bilan birga, ularni jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida
tarbiyalashni ham o‘z oldiga maqsad qilib qo‘yadi. Ushbu maqolada inklyuziv
ta’limning asosiy tamoyillari, unga bo‘lgan ehtiyoj, uning sabab va bosqichlari haqida
so‘z yuritiladi.
Inklyuziv ta’limning tamoyillari
Inklyuziv ta’lim quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi:
1. Teng huquqlilik – Har bir bola, uning jismoniy yoki aqliy qobiliyatidan qat’i
nazar, ta’lim olish huquqiga ega.
2. Diferensial yondashuv – Har bir bolaning individual ehtiyojlarini hisobga
olish va unga mos keladigan ta’lim shaklini yaratish.
3. Integratsiya va ijtimoiylashuv – Nogiron bolalarni umumiy ta’lim tizimiga
jalb qilish va ularning jamiyatga qo‘shilishiga ko‘mak berish.
4. Qo‘llab-quvvatlovchi muhit – Maxsus pedagogik yondashuvlar, texnik
vositalar va psixologik yordam orqali bolalarning o‘quv jarayonini yengillashtirish.
5. Moslashuvchan ta’lim dasturlari – O‘quv materiallarini individual qobiliyat
va ehtiyojlarga qarab moslashtirish.
Inklyuziv ta’limga bo‘lgan ehtiyoj va uning sabablari
Inklyuziv ta’limga ehtiyoj bir qancha sabablar bilan bog‘liq:
- Ijtimoiy adolat tamoyili – Har bir bola jamiyatning to‘laqonli a’zosi sifatida
qaralishi kerak.
- Nogironligi bo‘lgan bolalar sonining ortishi – Statistika shuni ko‘rsatadiki,
dunyo miqyosida maxsus ehtiyojga ega bolalar soni ortib bormoqda.
- Ta’lim sifatini oshirish zarurati – Inklyuziv yondashuv barcha o‘quvchilarga
bir xil imkoniyat yaratib, ta’lim sifatini yaxshilashga xizmat qiladi.
- Xalqaro hujjatlar talabi – BMT va boshqa xalqaro tashkilotlar barcha bolalar
uchun inklyuziv ta’limni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar beradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
128
Inklyuziv ta’limning bosqichlari
1. Boshlang‘ich tayyorgarlik – Ta’lim muassasalarida nogiron bolalar uchun
zaruriy sharoit yaratish.
2. Maxsus ta’lim dasturlarini ishlab chiqish – Differensial yondashuv asosida
moslashtirilgan o‘quv rejalarini ishlab chiqish.
3. O‘qituvchilarni tayyorlash – Maxsus ehtiyojga ega bolalar bilan ishlash uchun
pedagoglar malakasini oshirish.
4. Ota-onalar bilan hamkorlik – O‘quvchilarning ota-onalari bilan doimiy
aloqada bo‘lish va maslahat berish.
5. Monitoring va baholash – Inklyuziv ta’lim jarayonining samaradorligini
doimiy ravishda baholab borish.
Xulosa
Inklyuziv ta’lim har bir bolaning o‘z imkoniyatlarini to‘liq namoyon qilishi
uchun zaruriy sharoit yaratishni nazarda tutadi. Uning tamoyillari, ehtiyoji va
bosqichlari har tomonlama ko‘rib chiqilgan holda amalga oshirilsa, ta’lim jarayoni
yanada samarali bo‘ladi va har bir bolaning kelajakda jamiyatga muvaffaqiyatli
integratsiyalashuvi ta’minlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
UNESCO. (2017). *A Guide for Ensuring Inclusion and Equity in Education.*
Paris: UNESCO Publishing.
2.
Ainscow, M. (2005). *Developing inclusive education systems: What are the levers
for change?* Journal of Educational Change, 6(2), 109-124.
3.
Slee, R. (2011). *The Irregular School: Exclusion, Schooling and Inclusive
Education.* Routledge.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim kodeksi (2021).
5.
BMT Konvensiyasi (2006). *Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya.*
