Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
116
VIRTUAL OLAMDA IJTIMOIY MUHANDISLIK ORQALI SODIR
ETILADIGAN HUQUQBUZARLIKLARNI OLDINI OLISH CHORALARI
Isaqov Abror Faxriddinovich
IIV Akademiyasi Raqamli texnologiyalar
va axborot xavfsizligi kafedrasi boshlig‘i o‘rinbosari
Yusupov Djavohir O‘tkirovich
Ichki ishlar vazirligi Akademiyasi kursanti
Annotation
This article analyzes the issue of measures to prevent crimes committed through
social engineering in the virtual world from the perspective of international experience
and legislative documents of the Republic of Uzbekistan. The main types of social
engineering - phishing, fake profiles, malware and vishing - are examined in detail, and
their distribution trends in Uzbekistan and the world are illustrated with examples. The
article studies successful cybersecurity strategies of countries such as the USA, the
European Union, and Singapore, and discusses their adaptability to local conditions.
Key words:
Social engineering, Phishing, Pretexting, Deepfake, Quid pro quo,
Cybersecurity, Networks
Аннотация
В данной статье анализируется вопрос мер по предотвращению
преступлений, совершаемых посредством социальной инженерии в виртуальном
мире, с точки зрения международного опыта и законодательства Республики
Узбекистан. Подробно рассмотрены основные виды социальной инженерии –
такие методы, как фишинг, фейковые профили, вредоносные программы и
вишинг, а также на примерах описаны тенденции их распространения в
Узбекистане и мире. В статье рассматриваются успешные стратегии
кибербезопасности таких стран, как США, Европейский Союз и Сингапур, и
обсуждается их адаптируемость к местным условиям.
Ключевые слова:
Социальная инженерия, Фишинг, Претекстинг,
Дипфейк, Услуга за услугу, Кибербезопасность, Сети
Annotatsiya
Ushbu maqola virtual olamda ijtimoiy muhandislik (social engineering) orqali
sodir etiladigan huquqbuzarliklarni oldini olish choralari masalasini xalqaro tajriba va
O‘zbekiston Respublikasining qonunchilik hujjatlari nuqtai nazaridan tahlil qiladi.
Ijtimoiy muhandislikning asosiy turlari — phishing, soxta profillar, zararli dasturlar va
vishing kabi usullar batafsil ko‘rib chiqilib, ularning O‘zbekistonda va dunyoda
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
117
tarqalish tendensiyalari misollar bilan tasvirlanadi. Maqolada AQSh, Yevropa Ittifoqi,
Singapur kabi davlatlarning kiberxavfsizlik sohasidagi muvaffaqiyatli strategiyalari
o‘rganilib, ularning mahalliy sharoitlarga moslashuvchanligi muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Ijtimoiy muhandislik, fishing, pretexting, Deepfake, Quid pro
quo, Kiberxavfsizlik, Tarmoqlar
Zamonaviy dunyoda internetning keng tarqalishi insoniyat uchun ulkan
imkoniyatlar ochdi. 2025-yilga kelib, dunyoda internet foydalanuvchilarining soni 5,5
milliarddan oshdi (Statista, 2025), O‘zbekistonda esa bu ko‘rsatkich
28 milliondan ortiqni tashkil etdi (O‘zbekiston Respublikasi Raqamli Texnologiyalar
Vazirligi, 2025). Biroq, raqamli makonning rivojlanishi bilan kiberjinoyatlar, xususan
ijtimoiy muhandislik (social engineering) orqali sodir etiladigan huquqbuzarliklar ham
ko‘payib bormoqda. Ijtimoiy muhandislik odamlarning psixologik zaifliklaridan
foydalanib, ularni aldash, shaxsiy ma’lumotlarni olish yoki noqonuniy harakatlarga
undashga qaratilgan usul sifatida ta’riflanadi. Bu xavf nafaqat shaxsiy
foydalanuvchilarga, balki tashkilotlar va davlatlar darajasida ham jiddiy tahdid
solmoqda.
Masalan,
2024-yilda AQShda ijtimoiy muhandislik hujumlari natijasida korxonalar
2,7 milliard dollar zarar ko‘rgan (FBI Internet Crime Report, 2024). Yevropa Ittifoqida
phishing hujumlari soni 2023-yildan 2025-yilgacha 35% ga oshgan (Europol, 2025).
O‘zbekistonda ham Telegram va Instagram kabi platformalarda soxta “ish takliflari”
yoki “lotereya yutug‘i” shaklidagi aldov holatlari ko‘paymoqda, ammo bu borada aniq
statistika hali to‘liq shakllanmagan. Ushbu maqola virtual olamdagi ijtimoiy
muhandislik huquqbuzarliklarining oldini olish choralari, xalqaro tajribalar va
O‘zbekiston Respublikasining amaldagi qonunchilik hujjatlari asosida tahlil qiladi.
Maqsad — global miqyosda sinovdan o‘tgan strategiyalarni mahalliy sharoitlarga
moslashtirish va samarali yechimlar taklif etishdir.
Ijtimoiy muhandislik – bu odamlarning psixologik zaifliklaridan foydalanish
orqali ulardan ma’lumot olish yoki ularni ma’lum bir harakatga undash san’ati bo‘lib,
virtual olamda uning ko‘rinishlari ancha murakkab va xilma-xil tusga kirgan.
Internetning keng tarqalishi, ijtimoiy tarmoqlarning ommalashuvi va sun’iy intellekt
texnologiyalarining rivojlanishi bilan ijtimoiy muhandislik yangi darajaga ko‘tarildi.
Virtual olamda bu jarayon nafaqat shaxsiy ma’lumotlarni o‘g‘irlash, balki kengroq
miqyosda – siyosiy manipulyatsiya, iqtisodiy zararni keltirish va hatto global
xavfsizlikka tahdid solish uchun ham qo‘llanilmoqda. Virtual olamda ijtimoiy
muhandislikning eng keng tarqalgan usullaridan biri –
“fishing” (phishing)
hujumlari.
Bu usulda tajovuzkorlar foydalanuvchilarga ishonchli manba (masalan, bank, davlat
idorasi yoki mashhur kompaniya) nomidan soxta xabarlar yuboradi. Xabarda odatda
shoshilinch muammo haqida ogohlantiriladi: “Hisobingiz bloklandi, darhol
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
118
ma’lumotlarni yangilang!” yoki “Sizga katta yutuq kelib tushdi, havolaga kiring!” kabi
iboralar ishlatiladi. Masalan, 2023-yilda PayPal foydalanuvchilariga yuborilgan soxta
xatlar orqali minglab odamlarning hisob ma’lumotlari o‘g‘irlangani xabar qilingan edi.
Bunday hujumlarning muvaffaqiyati foydalanuvchilarning shoshilinchlik hissi va
e’tiborsizligiga bog‘liq. Yana bir keng tarqalgan usul –
“pretexting” (bahona
yaratish)
. Bu yerda tajovuzkor foydalanuvchi bilan ishonchli munosabat o‘rnatish
uchun o‘zini boshqa shaxs sifatida ko‘rsatadi. Masalan, IT-xodim sifatida qo‘ng‘iroq
qilib, “Tizimni yangilash uchun parolingizni ayting” deb so‘rashi mumkin. Virtual
olamda bu usul ko‘pincha ijtimoiy tarmoqlar orqali amalga oshiriladi: soxta profil
yaratib, odamning do‘sti yoki hamkasbi sifatida murojaat qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlar
ijtimoiy muhandislik uchun eng qulay platformalardan biridir. Facebook, Instagram,
Twitter (X) va LinkedIn kabi tarmoqlarda foydalanuvchilar o‘z hayotlari haqida ko‘p
ma’lumotlar – tug‘ilgan sanasi, ish joyi, oila a’zolari, sayohatlari haqida postlar
joylashtiradi. Tajovuzkorlar ushbu ma’lumotlarni tahlil qilib, shaxsga moslashtirilgan
hujumlarni rejalashtiradi. Masalan, agar bir foydalanuvchi yaqinda sayohatdan
qaytganini yozsa, tajovuzkor undan “aeroportdagi yo‘qotilgan yukingiz topildi,
ma’lumotlaringizni shu havolada tasdiqlang” degan xabar yuborishi mumkin. Bu
usulning samaradorligi shundaki, u foydalanuvchining shaxsiy tajribasiga
moslashtirilgan. Bundan tashqari, ijtimoiy tarmoqlarda
“klonlash”
deb ataladigan usul
ham mashhur. Bu yerda tajovuzkor mavjud foydalanuvchining profilini nusxalaydi va
uning do‘stlariga xabar yuborib, yordam so‘raydi: “Pulim tugab qoldi, zudlik bilan 100
dollar yuboring”. Ko‘pincha odamlar bunday xabarni do‘stidan kelgan deb o‘ylab,
shubhalanmasdan pul o‘tkazadi. Sun’iy intellektning rivojlanishi ijtimoiy
muhandislikni yanada xavfli darajaga olib chiqdi.
“Deepfake”
texnologiyasi
yordamida tajovuzkorlar real odamlarning ovozini yoki tasvirini soxtalashtirib,
ishonchli manipulyatsiyalar qilmoqda. Masalan, 2022-yilda bir kompaniya bosh
direktori sifatida soxta video qo‘ng‘iroq orqali xodimlardan katta miqdorda pul
o‘tkazish so‘ralgan holat qayd etilgan. Deepfake’lar nafaqat shaxsiy darajada, balki
jamoatchilik fikrini manipulyatsiya qilish uchun ham ishlatilmoqda – masalan, soxta
siyosiy bayonotlar tarqatish orqali. Yana bir tendensiya –
“smishing” (SMS orqali
fishing)
va
“vishing” (ovozli fishing)
kabi usullarning ko‘payishi. Smishingda
foydalanuvchilarga SMS orqali zararli havolalar yuboriladi, vishingda esa
avtomatlashtirilgan qo‘ng‘iroqlar orqali ma’lumot so‘raladi. Masalan, “Soliq
idorasidanmiz, qarzingizni tekshirish uchun shu raqamga javob bering” degan
qo‘ng‘iroqlar ko‘p odamlarni aldagan. Bu usullarning oqibatlari shaxsiy darajadan
tortib global miqyosgacha bo‘lishi mumkin. Shaxsiy darajada odamlar moliyaviy
yo‘qotishlarga duch keladi, kompaniyalar esa maxfiy ma’lumotlarining oshkor bo‘lishi
tufayli katta zarar ko‘radi. Masalan, 2021-yilda bir xalqaro korporatsiya ijtimoiy
muhandislik hujumi tufayli 60 million dollardan ortiq yo‘qotgan. Global miqyosda esa
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
119
bunday hujumlar saylovlarga aralashish, dezinformatsiya tarqatish va kiber-
urushlarning bir qismi sifatida qo‘llanilmoqda. “
Quid pro quo”
usulida tajovuzkorlar
foydalanuvchilarga biror xizmat yoki yordam evaziga ma'lumotlarini taqdim etishni
taklif qiladilar. Masalan, texnik yordam taklif qilib, buning evaziga foydalanuvchidan
tizimga kirish ma'lumotlarini so'rash odatiy holat. Bu usul ko'pincha kichik bizneslar
yoki shaxsiy foydalanuvchilarga qarshi qo'llaniladi, chunki ular ko'pincha yordamga
muhtoj bo'lishadi.
Ijtimoiy muhandislik huquqbuzarliklari shaxslar va tashkilotlar uchun katta xavf
tug'diradi. Shaxslar moliyaviy yo‘qotishlar, shaxsiy ma’lumotlarning o‘g‘irlanishi va
shaxsiy hayotining buzilishi kabi oqibatlarga duch keladi. Tashkilotlar uchun esa
mijozlar ma’lumotlarining yo'qolishi, obro'ning tushishi va huquqiy javobgarlik xavfi
mavjud. Ushbu huquqbuzarliklarning barchasi inson psixologiyasiga asoslangan
bo'lib, foydalanuvchilarning ishonchini suiiste’mol qilish orqali amalga oshiriladi.
Shuning uchun, texnik choralardan tashqari, huquqiy va ta'lim choralari ham muhim
ahamiyatga ega. Misol uchun, 2016-yilda Bangladesh Bankiga qaratilgan hujumda
ijtimoiy muhandislik orqali 1 milliard AQSh dollari miqdorida mablag‘ o‘g‘irlashga
urinish bo‘lgan, bu esa ushbu muammoning global miqyosda qanchalik jiddiy
ekanligini
ko'rsatadi
(Reuters, 2016).
2019-yilda qabul qilingan
“Shaxsiy ma'lumotlar to‘g‘risida”gi qonun
shaxsiy
ma’lumotlarni himoya qilishning huquqiy asoslarini belgilaydi (O'zbekiston
Respublikasi qonuni, 2019). Ushbu qonunga ko‘ra, shaxsiy ma’lumotlar faqat
shaxsning roziligi bilan to‘planishi, saqlanishi va qayta ishlanishi mumkin. Qonunda
1500000000
2000000000
3000000000
960000000
2700000000
4910000000
8000000000
2016 yil
2019 yil
2020 yil
2021 yil
2022 yil
2023 yil
2024 yil
Global kiberjinoyatlar natijasida yetkazilgan zarar
statistikasi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
120
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish mexanizmlari, jumladan, ma’lumotlarni himoya
qilish bo‘yicha huquqiy, tashkiliy va texnik choralar ko‘rish talablari belgilangan.
Ushbu qonun ijtimoiy muhandislik hujumlari orqali shaxsiy ma’lumotlarni
o‘g‘irlashga qarshi kurashishda muhim ahamiyatga ega. Masalan, agar tashkilot
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha choralar ko‘rmasa, huquqiy
javobgarlikka tortiladi.
Ammo qonunda ijtimoiy muhandislikning o‘ziga xos xususiyatlari, masalan,
phishing yoki pretexting kabi taktikalar aniq ko'rsatilmagan. Bu esa qonunning
samaradorligini cheklaydi. Misol uchun, agar foydalanuvchi phishing hujumi orqali o'z
ma'lumotlarini oshkor qilsa, tashkilotning javobgarligi aniq belgilanmagan. Shu
sababli, qonunchilikni yanada aniqroq qilish va ijtimoiy muhandislikka qarshi maxsus
choralarni kiritish zarur.
O'zbekiston Respublikasining
Jinoyat kodeksi
da kiberjinoyatlarga qarshi
kurashishga qaratilgan bir qator moddalar mavjud (O'zbekiston Respublikasi Jinoyat
kodeksi, 1994):
278
3
-modda
: Kompyuter tizimlariga ruxsatsiz kirish – bu moddada kompyuter
tizimlariga ruxsatsiz kirish uchun jarima yoki 2 yilgacha axloq tuzatish ishlari
jazosi belgilanadi;
278
4
-modda
: Kompyuter malumotlarini o‘g‘irlash – bu moddada ma'lumotlarni
o'g'irlash uchun 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish nazarda tutilgan;
278
6
-modda
: Zararli dasturlarni tarqatish – bu moddada zararli dasturlarni
yaratish yoki tarqatish uchun 2 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish jazosi mavjud.
Ushbu moddalarda kiberjinoyatlar uchun jazo choralari belgilangan bo‘lib, ular
umumiy ma’noda ijtimoiy muhandislik hujumlarini ham qamrab olishi mumkin. Biroq,
ushbu moddalarda ijtimoiy muhandislik taktikalariga alohida e’tibor qaratilmagan.
Masalan, phishing orqali ma’lumot o‘g‘irlash texnik jihatdan “ruxsatsiz kirish” sifatida
baholanishi mumkin bo'lsa-da, bu jarayonda inson omili asosiy rol o'ynaydi, lekin
qonunda bu aniq aks ettirilmagan. Shuning uchun, qonunchilikni yanada
takomillashtirish va ijtimoiy muhandislikning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan
holda yangi normalarni kiritish zarur.
“Axborot xavfsizligi to'g'risida”gi qonun
axborot tizimlarini himoya qilish,
axborot xavfsizligini ta’minlash va kiberhujumlarga qarshi kurashishga qaratilgan
(O’zbekiston Respublikasi qonuni, 2003). Ushbu qonunda axborot tizimlarini himoya
qilish bo‘yicha davlat siyosati, axborot xavfsizligini ta’minlash choralari va
javobgarlik choralari belgilangan. Masalan, qonunga ko'ra, davlat organlari va
tashkilotlar axborot tizimlarining xavfsizligini ta’minlash uchun choralar ko'rishlari
shart. Ushbu qonun kiberxavfsizlik sohasida umumiy asoslarni yaratadi va davlat
organlarining mas’uliyatini belgilaydi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
121
Biroq, ijtimoiy muhandislik hujumlari ko‘pincha texnik zaifliklardan ko‘ra inson
omiliga asoslanganligi sababli, ushbu qonunda ham ijtimoiy muhandislikka qarshi
maxsus choralar yetarli emas. Masalan, foydalanuvchilarni o‘qitish yoki phishing
hujumlarini aniqlash bo’yicha talablar qonunda aniq ko‘rsatilmagan. Shu sababli,
qonunchilikni inson omilini hisobga olgan holda yanada takomillashtirish zarur.
O‘zbekiston qonunchiligida ijtimoiy muhandislik huquqbuzarliklariga qarshi
kurashish uchun umumiy asoslar mavjud bo‘lsa-da, quyidagi bo‘shliqlar mavjud:
Ijtimoiy muhandislikning aniq ta’rifi va turlari qonunda ko‘rsatilmagan, bu esa
huquqiy choralar qo‘llashda qiyinchiliklar tug‘diradi;
Tashkilotlar va shaxslar uchun ijtimoiy muhandislikka qarshi maxsus
profilaktika choralari talab qilinmagan, bu esa oldini olish ishlarini
qiyinlashtiradi;
Huquq-tartibot organlarining ijtimoiy muhandislik hujumlarini tergov qilish
bo‘yicha maxsus tajribasi yetarli emas, bu esa jinoyatchilarni jazolashni
qiyinlashtiradi.
Ushbu bo‘shliqlarni bartaraf etish uchun qonunchilikni xalqaro tajribaga moslashtirish
va zamonaviy kiberxavfsizlik standartlariga mos yangilash zarur. Xalqaro tajribadan
foydalanish orqali O'zbekiston qonunchiligi yanada samarali bo'lishi mumkin.
Xalqaro tajribada ijtimoiy muhandislik huquqbuzarliklariga qarshi kurashish
uchun bir qator samarali huquqiy, texnik va ta'lim choralari qo‘llanilmoqda. Ushbu
tajribalarni
O'zbekiston
qonunchiligi
va amaliyotiga
tatbiq
etish
orqali
huquqbuzarliklarni oldini olish samaradorligini oshirish mumkin. Quyida bir nechta
davlat tajribasi tahlil qilinadi.
Estoniya tajribasi
Estoniya kiberxavfsizlik sohasida dunyoda yetakchi davlatlardan biri sifatida tan
olingan. Estoniyaning
“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi qonuni
muhim infratuzilmani
himoya qilish, davlat va xususiy sektor o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish va
kiberhujumlarga qarshi kurashishga qaratilgan (Estonian Information System
Authority, 2023). Bundan tashqari, Estoniyada kiberxavfsizlik bo‘yicha milliy
strategiya ishlab chiqilgan bo‘lib, unda ijtimoiy muhandislik hujumlariga qarshi
kurashish choralari ham o‘z aksini topgan.
Estoniya tajribasi
ning asosiy jihatlari quyidagicha:
Davlat-xususiy hamkorlik
: Kiberxavfsizlikni ta’minlash uchun davlat organlari
va xususiy kompaniyalar o‘rtasida yaqin hamkorlik yo‘lga qo‘yilgan. Bu
hamkorlik kiberhujumlarga qarshi tezkor javob berish va tajriba almashish
imkonini beradi.
Ta’lim choralari
: Davlat xodimlari va xususiy sektor vakillari uchun muntazam
ravishda kiberxavfsizlik bo‘yicha treninglar o‘tkaziladi, bu esa ijtimoiy
muhandislik hujumlarini aniqlash va ularga qarshi kurashish qobiliyatini oshiradi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
122
Masalan, Estoniyada xodimlar uchun phishing hujumlarini aniqlash bo'yicha
maxsus simulyatsiyalar o‘tkaziladi.
Texnologik
infratuzilma
:
Estoniyada
elektron
hukumat
tizimlari
(e-Government) yuqori darajada himoyalangan bo‘lib, ko‘p bosqichli
autentifikatsiya va shifrlash texnologiyalari qo‘llaniladi. Bu ijtimoiy muhandislik
orqali ruxsatsiz kirishni qiyinlashtiradi.
Estoniya tajribasi O'zbekiston uchun foydali bo‘lishi mumkin, ayniqsa davlat-xususiy
hamkorlikni rivojlantirish va elektron hukumat tizimlarini himoya qilishda.
Singapur tajribasi
Singapurda
“Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi qonun
kiberhujumlar haqida
hisobot berishni majburiy qiladi va kiberxavfsizlik xizmatlari ko‘rsatuvchi
provayderlar uchun litsenziyalash tizimini joriy etadi (Cybersecurity Agency of
Singapore, 2023). Singapurda ijtimoiy muhandislik hujumlariga qarshi kurashish
uchun texnik choralarga katta e’tibor qaratiladi.
Singapur tajribasining asosiy jihatlari:
Texnik himoya
: Ko‘p bosqichli autentifikatsiya (MFA) tizimlari va shifrlash
texnologiyalari keng qo‘llaniladi. Masalan, Singapur banklari va davlat
tashkilotlari MFA tizimlarini majburiy qilib belgilagan.
Ma'rifiy kampaniyalar
: Hukumat aholi o'rtasida kiberxavfsizlik bo‘yicha keng
qamrovli ma'rifiy kampaniyalar o'tkazadi, bu esa foydalanuvchilarning ijtimoiy
muhandislik taktikalarini tanib olish qobiliyatini oshiradi. Masalan, "Cyber Safe
Singapore" kampaniyasi orqali aholiga phishingdan himoyalanish bo‘yicha
maslahatlar beriladi.
Huquqiy majburiyatlar
: Tashkilotlar kiberxavfsizlik choralarini ko‘rishga
majbur bo'lib, aks holda jarimaga tortiladi. Bu tashkilotlarni xavfsizlikka ko‘proq
e’tibor qaratishga undaydi.
Singapur tajribasi O‘zbekiston uchun texnik choralarni joriy etish va aholini
kiberxavfsizlik bo‘yicha o‘qitishda foydali bo'lishi mumkin.
Yevropa Ittifoqi tajribasi
Yevropa Ittifoqida
“Umumiy ma’lumotlarni himoya qilish reglamenti”
(GDPR)
shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilishning qat’iy standartlarini belgilaydi
(European Union, 2016). GDPRga ko‘ra, tashkilotlar shaxsiy ma’lumotlarni himoya
qilish bo‘yicha qat’iy choralarni ko‘rishlari shart, aks holda katta jarimalarga
tortiladilar.
GDPRning asosiy jihatlari:
Ma‘lumotlar himoyasi
: Tashkilotlar shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
uchun texnik va tashkiliy choralar ko‘rishlari shart. Masalan, ma’lumotlar
bazalarini shifrlash va xodimlarni o‘qitish majburiy hisoblanadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
123
Hisobot berish
: Ma’lumotlar buzilishi holatlari haqida 72 soat ichida xabar
berish majburiy. Bu kiberhujumlarga tezkor javob berish imkonini beradi.
Foydalanuvchi huquqlari
: Shaxslar o‘z ma’lumotlari ustidan ko‘proq
nazoratga ega bo‘lib, ularni o‘chirish yoki o‘tkazish huquqiga ega. Bu ijtimoiy
muhandislik orqali ma‘lumotlarni o‘g‘irlashni qiyinlashtiradi.
Ushbu reglament ijtimoiy muhandislik hujumlari orqali ma‘lumotlarni
o‘g‘irlashga qarshi kurashishda samarali vosita hisoblanadi, chunki tashkilotlar
ma‘lumotlarni himoya qilish uchun texnik va tashkiliy choralarni kuchaytirishga
majbur bo'ladilar. O‘zbekiston GDPR tajribasidan shaxsiy ma’lumotlarni himoya
qilish bo‘yicha qat’iy standartlarni joriy etishda foydalanishi mumkin. Xalqaro tajriba
shuni ko‘rsatadiki, ijtimoiy muhandislikka qarshi kurashish uchun faqat huquqiy
choralarga tayanish yetarli emas. Texnik yechimlar, ta’lim va davlat-xususiy
hamkorlik birgalikda qo‘llanilganda samarali natija beradi. O'zbekiston ushbu
tajribalarni o‘z sharoitlariga moslashtirib, kiberxavfsizlikni yanada mustahkamlashi
mumkin. Masalan, Estoniyaning davlat-xususiy hamkorlik modeli, Singapurning
texnik choralarga e’tibori va GDPRning shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish bo‘yicha
qat‘iy talablari O'zbekiston uchun muhim saboqlar bo‘la oladi.
Respublikamizda virtual olamda ijtimoiy muhandislik orqali sodir etiladigan
huquqbuzarliklarni oldini olish uchun huquqiy, texnik va ta'lim choralari majmuasini
qo'llash zarur. Texnik jihatdan, Respublikamizda ijtimoiy muhandislik hujumlariga
qarshi kurashish uchun zamonaviy kiberxavfsizlik vositalarini joriy etish zarur.
Quyidagi texnik yechimlar samarali bo‘lishi mumkin:
Ko'p bosqichli autentifikatsiya (MFA)
Foydalanuvchilardan tizimga kirish uchun bir nechta tasdiqlash usullaridan
foydalanish talab etiladi (masalan, parol + SMS kod). Bu phishing hujumlari orqali
olingan login/parollar yordamida tizimga kirishni qiyinlashtiradi. Masalan,
O‘zbekiston banklari va elektron hukumat xizmatlari MFA tizimlarini majburiy qilib
joriy etishi mumkin.
Shifrlash texnologiyalari
Maxfiy ma’lumotlarni shifrlash orqali, hatto ma’lumotlar o‘g‘irlansa ham,
tajovuzkorlar ularni o‘qiy olmasligi ta’minlanadi. Masalan, bank tizimlari va elektron
hukumat xizmatlarida shifrlash majburiy qilinishi mumkin. Bu ijtimoiy muhandislik
orqali ma'lumotlar o'g'irlangan taqdirda ham zarar miqdorini kamaytiradi.
Zararli dasturlarga qarshi dasturlar
Foydalanuvchilarning qurilmalariga zararli dasturlarni aniqlash va bloklashga
qodir dasturlarni o'rnatish. Bu baiting hujumlari orqali tarqatiladigan viruslarga qarshi
samarali. Masalan, antivirus dasturlari davlat organlari va xususiy tashkilotlarda
majburiy qilinishi mumkin.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
124
Axborot xavfsizligi monitoring
Tashkilotlar
ichida axborot xavfsizligini doimiy ravishda monitoring qilish va shubhali faoliyatni
aniqlash tizimlarini joriy etish. Masalan, phishing elektron xatlarini avtomatik aniqlash
uchun AI-ga asoslangan tizimlar qo‘llanilishi mumkin. Bu tashkilotlarga
kiberhujumlarga tezkor javob berish imkonini beradi.
Ta’lim va ma’rifiy choralarning kuchaytirilishi
Ijtimoiy muhandislik hujumlariga qarshi kurashishda eng muhim omillardan biri
foydalanuvchilarning kiberxavfsizlik bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarini oshirishdir.
O‘zbekistonda quyidagi ta’lim choralari qo‘llanilishi mumkin:
Maktab va universitetlarda kiberxavfsizlik darslari
Yosh avlodni kiberxavfsizlik bo'yicha asosiy bilimlar bilan ta’minlash uchun ta'lim
dasturlariga kiberxavfsizlik bo’yicha maxsus darslar kiritilishi kerak. Masalan:
Phishing hujumlarini qanday aniqlash;
Xavfsiz parollarni yaratish qoidalari;
Internetda
shaxsiy
ma’lumotlarni
himoya
qilish
usullari.
Bu darslar yoshlarni kiberxavfsizlik bo‘yicha ongli qilishga yordam beradi va
kelajakda ularni ijtimoiy muhandislik hujumlaridan himoyalaydi.
Tashkilotlarda muntazam treninglar
Davlat va xususiy sektor tashkilotlari xodimlar uchun ijtimoiy muhandislik
hujumlarini aniqlash va ularga qarshi kurashish bo'yicha muntazam treninglar
o‘tkazishlari shart. Masalan, xodimlarga soxta elektron xatlarni haqiqiydan ajratish
o‘rgatilishi mumkin. Treninglar real hayotdagi misollar asosida o‘tkazilishi va
simulyatsiyalarni o'z ichiga olishi kerak.
Ommaviy axborot vositalari orqali ma’rifiy kampaniyalar
Televidenie,
radio va ijtimoiy tarmoqlar orqali keng ommani kiberxavfsizlik bo‘yicha ogohlantirish
va ularga asosiy himoya choralari haqida ma‘lumot berish. Masalan, “Phishingdan
ehtiyot bo‘ling!” kabi kampaniyalar o‘tkazilishi mumkin. Ushbu kampaniyalar
aholining kiberxavfsizlik bo‘yicha bilimlarini oshirishga xizmat qiladi va ularni
ijtimoiy muhandislikdan himoyalaydi.
Davlat-xususiy hamkorlik
Ijtimoiy muhandislikka qarshi kurashishda davlat organlari va xususiy sektor
o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish zarur. Masalan:
Kiberxavfsizlik bo‘yicha milliy markaz tashkil etish – bu markaz kiberhujumlarga
qarshi muvofiqlashtirish va tezkor javob berish vazifasini bajaradi;
Xususiy kompaniyalar bilan tajriba almashish platformalarini yaratish – bu
platformalar orqali kiberxavfsizlik bo‘yicha eng yaxshi amaliyotlar almashiladi;
Kiberhujumlarga qarshi birgalikda javob berish mexanizmlarini ishlab chiqish – bu
mexanizmlar kiberhujumlarning oldini olish va zararini kamaytirishga xizmat qiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
125
Virtual olamda ijtimoiy muhandislik orqali sodir etiladigan huquqbuzarliklar
zamonaviy raqamli dunyoda jiddiy xavf-xatarlardan hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasida ushbu huquqbuzarliklarni oldini olish uchun qonunchilik asoslari
mavjud, ammo ularni yanada takomillashtirish va xalqaro tajribadan foydalanish zarur.
Huquqiy, texnik va ta’lim choralari majmuasini qo‘llash orqali O‘zbekiston ushbu
huquqbuzarliklarga qarshi samarali kurash olib borishi mumkin. Ayniqsa,
qonunchilikni ijtimoiy muhandislikning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda
takomillashtirish, zamonaviy texnik vositalarni joriy etish va foydalanuvchilarning
kiberxavfsizlik bo‘yicha bilimlarini oshirish muhim ahamiyatga ega. Masalan, Jinoyat
kodeksiga ijtimoiy muhandislikka qarshi maxsus moddalar kiritish, tashkilotlar uchun
majburiy texnik standartlarni joriy etish va maktablarda kiberxavfsizlik darslarini
yo'lga qo‘yish kabi choralardan boshlash mumkin. Xalqaro tajribaga tayangan holda,
Estoniya va Singapur kabi davlatlarning davlat-xususiy hamkorlik va ta'lim sohasidagi
yondashuvlari O‘zbekiston uchun foydali bo'lishi mumkin. Faqat shu yo‘l bilan
O‘zbekiston virtual olamdagi huquqbuzarliklarga qarshi ishonchli himoyani ta’minlay
oladi. Ushbu maqolada keltirilgan tavsiyalar amalda qo'llanilsa, O‘zbekiston nafaqat
ijtimoiy muhandislik hujumlaridan himoyalanish, balki umumiy kiberxavfsizlik
darajasini oshirishda ham muhim yutuqlarga erishadi. Kiberxavfsizlikni ta’minlash
nafaqat davlat organlari, balki xususiy sektor va har bir fuqaroning mas’uliyatidir. Shu
sababli, ushbu sohada umumiy harakat va hamkorlik zarur.
Foydanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi qonuni
. (2019). “Shaxsiy ma’lumotlar to‘g‘risida”gi
qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan, 2-oktyabr,
2019-yil, № ZRU-571.
2.
O
‘
zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi
. (1994). O‘zbekiston Respublikasi
Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan, 22-sentyabr, 1994-yil, № 2012-XII (keyingi
o‘zgartirishlar bilan).
3.
O'zbekiston Respublikasi qonuni
. (2003). “Axborot xavfsizligi to'g'risida”gi
qonun. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi tomonidan qabul qilingan, 11-
dekabr, 2003-yil, № 560-II
4.
Verizon
. (2023). “2023 Data Breach Investigations Report.” Verizon Business.
https://www.verizon.com/business/resources/reports/dbir/
5.
Reuters
. (2016). “Bangladesh Bank Heist: How Hackers Stole $1 Billion.” Reuters,
10-mart,
2016-yil.
https://www.reuters.com/article/us-cyber-heist-bangladesh-
idUSKCN0WC0TJ
6.
Estonian Information System Authority
. (2023). “Cybersecurity in Estonia:
Legislation and Strategy.”
https://www.ria.ee/en/cybersecurity.html
7.
Cybersecurity Agency of Singapore
. (2023). “Cybersecurity Act and Initiatives.”
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
126
8.
European Union
. (2016). “General Data Protection Regulation (GDPR).”
Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council, 27-aprel,
2016-yil.
https://eur-lex.europa.eu/eli/reg/2016/679/oj
9.
National Institute of Standards and Technology (NIST)
. (2020). “Special
Publication 800-63B: Digital Identity Guidelines.” U.S. Department of Commerce.
https://nvlpubs.nist.gov/nistpubs/SpecialPublications/NIST.SP.800-63b.pdf
10.
ENISA (European Union Agency for Cybersecurity)
. (2022). “Threat Landscape
2022.”
https://www.enisa.europa.eu/publications/enisa-threat-landscape-2022
11.
Cybersecurity Agency of Singapore
. (2023). “Cybersecurity Act and Initiatives.”
https://www.csa.gov.sg/legislation/cybersecurity-act
12.
BM
Security
. (2022). “Cost of a Data Breach Report 2022.”
https://www.ibm.com/security/data-breach
13.
United Kingdom National Cyber Security Centre (NCSC)
. (2023).
“Introduction
to
Social
Engineering.”
https://www.ncsc.gov.uk/guidance/introduction-social-engineering
14.
World Economic Forum
. (2023). “Global Cybersecurity Outlook 2023.”
https://www.weforum.org/reports/global-cybersecurity-outlook-2023/
15.
Interpol
.
(2022).
“Cybercrime:
Social
Engineering
Threats.”
https://www.interpol.int/Crimes/Cybercrime/Social-engineering-threats
