Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
313
O’QUVCHILAR OʻRTASIDA OʻZIGA ZIYON YETKAZISHNI OLDINI
OLISHNING MUHIM MASALALARI
Normetova Go'zal Patxullayevna
Toshkent viloyati Bo'stonliq tumani MMBT
tassarufidagi 18-IDUM amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Maqolada o’quvchilarga o’z fikrlari va hissiyotlariga ishonish,
ularni qo’llab-quvvatlash va qo’llashga qaratilgan maslahatlar bilan birgalikda
suitsidni oldini olishda muhim bir aspekt hisoblanadi. Ushbu maqolada annanatsiya
asosida o’quvchilarning o’z fikrlariga va hissiyotlariga ishonishning suitsidni oldini
olishda ahamiyati keltirildi
Kalit so’zlar:
o’quvchilar, ta’limlash, fikr-mulohaza, hissiyotlar, qo’llanmalar,
yordam, maslahatlar, psixologik usullar, ishonish, o’z-o’zini boshqarish, qo’llash,
psixologik yordam, ma’lumot berish, hissiyotlarni tushunish, qo’llab-quvvatlash,
ijtimoiy norma, qo’llanmalarga ishonish
KIRISH
Suitsid, kuchli shaxslar va jismoniy holati yaxshi bo’lgan o’quvchilarning hamda
ularning oilalari uchun kamolotga qaratiladigan vaqt yitirishga olib kelishi mumkin
bo’lgan hayotga mos ravishda tasir qilishidir. Bu mavzuga ilmiy tahlil va tajribalar
orqali e’tibor qaratilishi kerak, chunki suitsid kelib chiqishi o’quvchilarning hayotini,
o’z faoliyatlarini va ta’lim muvaffaqiyatlarini to’xtatishi bilan bog’liq katta mavzudir.
Bu maqolada, suitsidning o’quvchilar orasidagi tarqalishini tushuntirish,
sabablarni tahlil qilish va uning oldini olish uchun qanday qo’llanmalarni taklif qilish
maqsadga muvofiq, muhim asosiy nuqtalarga e’tibor qaratiladi. Suitsid haqida
o’quvchilar, tarbiyachilar, psixologlar va akademik o’qituvchilar o’rtasidagi tajribalar,
so’rovnomalar va ilmiy manbalar qo’llaniladi. Bu maqolaning muqaddima bo’limi esa,
mavzuning umumiy maqsadini, kelib chiqish sabablari va o’quvchilar orasida
keltirilayotgan g’alaba qilish zarurati bilan bog’liq muhim ma’lumotlarni ta’qdim
etadi.
Bundan tashqari, suitsidning o’quvchilar orasidagi tarqalishining psixologik,
akademik va ijtimoiy muammolar bilan qanday bog’liq bo’lishi, shuningdek,
suitsidning o’quvchilar uchun tashvishli muammosi bilan qanday bog’liq bo’lishi
o’rganiladi. Ushbu maqolada keng ko’lamli va ilmiy tahlillar orqali suitsidga qarshi
harakatlar to’g’risida to’liq ma’lumot beriladi va uni oldini olish uchun har birlikning
qanday qo’llanishlarini ko’rsatuvchi usullar taklif etiladi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
314
Suitsidning kelib chiqishining sabablari oldindan kelgan tarqalishi juda kompleks
va ko’p faktorlarga bog’liqdir.Suitsidga olib keladigan sabablarning ba’zi asosiy
ommalardan iborat bo’lishi mumkin:
1.
Ma’naviy muammolar: O’quvchilar orasidagi depressiya, aniq emotsional
muammo va yomon his-tuyg’ular suitsidning kelib chiqishiga olib kelishi mumkin. Bu
muammolar o’quvchilarning o’z-o’zini qarshilash, umidsizlik va hayotdan qo’rqish
hislariga olib kelishi bilan bog’liq bo’lishi mumkin.
2.
O’quvchilarning o’z-o’zini tanishligi va kimlik muammosi: O’quvchilar
o’zo’zlarini qanday his qilishlari, o’z faoliyatlari va muvaffaqiyatlari bilan bog’liq
hissiyotlarini o’rganish va yaxshi tanishlik o’rnatish muammosi bo’lishi mumkin. Agar
o’quvchilar o’z faoliyatlarida, ta’lim muvaffaqiyatlari yomon bo’lsa, bu o’z-ozini
qarshilash, umidsizlik va yomon his-tuyg’ularni oshirishiga olib kelishi mumkin.
3.
Psixologik va jismoniy qoldiqlar: O’quvchilar o’rtasida psixologik va jismoniy
qoldiqlar, yomon muhit, yo’qotish, yolg’izlik va yolg’onlik kabi sabablar suitsidga olib
kelishi mumkin.
4.
Bullying (haqorat qilish) va ijtimoiy izolyatsiya: O’quvchilar o’rtasidagi
haqorat qilish, izolyatsiya va aloqalarini yo’qotish muammosi suitsidning kelib
chiqishiga sabab bo’lishi mumkin. Bu turi muammo o’quvchilarning psixologik
holatlarini tashkil etadi va ularni o’z-o’zidan ajratish, isolatsiyada his qilish va
umidsizlik hissiyatlarini oshirishadi.
5.
Akademik muammolar: Yomon baholar, o’quv markazlaridan yordam
olishning qiyinchiliklari, ta’lim muvaffaqiyatlari yomon bo’lishi o’quvchilar orasida
suitsidning kelib chiqishiga olib kelishi mumkin.
6.
Oilaviy muammolar: Oilaviy muammolar, oilaviy aloqalar yomonligi, yolg’iz
yashash, oila muammo va munosabatlarda yomonlik kabi sabablar suitsidga olib
kelishi mumkin.
Suitsidning sabablari kompleks va ko’p tomondan tahlil qilinishi kerak. Suitsid
kelib chiqishining asosiy sabablari har bir kishi uchun turlicha bo’lishi mumkin, va
shaxsiy hayot sharoitlari, tarbiya, jinsiy, umr, etnik va madaniy faktorlar katta ta’sir
qilishi mumkin. Bu sabablarni tahlil qilish va oldini olish uchun integral yondashuvlar
va qo’llanmalar yaratishning muhimligi aniqlanishi kerak.
Psixologik muammolar suitsidning kelib chiqishiga olib keladigan sabablardan
biridir. O’quvchilar o’rtasidagi psixologik muammolar, o’quvchilarning ruh holatini va
o’z-o’zini qanday his qilishini ta’sir qilishi mumkin. Quyidagi psixologik muammolar
suitsidga olib kelishda o’rtacha bo’lgan sabablardan ba’zilaridir:
1.
Depressiya va aniq emotsional muammo: O’quvchilarning depressiya,
kambag’alik, xavf hissi, nervozlik va umidsizlik holatlari suitsidning kelib chiqishiga
olib kelishi mumkin. Bu psixologik muammolar o’quvchilarning o’z-o’zini
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
315
qarshilashiga, hayotning yo’qsayishiga va umidsizlik hissiyatlarini oshirishiga olib
kelishi mumkin.
2.
O’z-xursandlik va o’z-baxtlik muammosi: O’quvchilar o’z-xursandlik va
o’zbaxtlik hissiyatlarini his qilmaslik, o’z hayotlarini qadrlamay qolmaslik, yuqori
natijalar olishga qodir bo’lmaganligi bilan bog’liq muammo bilan yuzlashishi mumkin.
Bu muammo o’quvchilarning o’z-o’zini yomon his qilishiga olib kelishi va suitsidga
yo’l ochishiga olib kelishi mumkin.
3.
Stress va boshqarish qiyinliklari: O’quvchilar o’quv jarayonida, sinovlarda
yoki boshqa muhokamalar davomida stress bilan yuzlashishi mumkin. Yomon baholar,
o’quv yukining ortishi, yo’qotishlar, akademik va jamoaviy boshqarish qiyinliklari
suitsidga olib kelish uchun risk faktorlariga aylanadi.
4.
Izolyatsiya va do’stlararo aloqalarni yo’qotish: O’quvchilar o’quvchilar
orasidagi do’stlararo aloqalarini yo’qotish, isolatsiyada his qilish, do’stlar tomonidan
qayrilmaslik yoki izolyatsiyada bo’lish bilan bog’liq muammo bilan yuzlashishi
mumkin. Bu turi muammo o’quvchilarning tashvish va yolg’izlik hissiyatlarini
oshirishi va suitsidga olib kelishga olib kelishi mumkin.
5.
Kendini ta’qib qilish va o’ziga qarshi qo’yish: O’quvchilar o’zlarini yetersiz
his qilish, muvaffaqiyatlaridan qoniqmaslik, xatolarini qandaylik qabul qilish
muammosi bilan yuzlashishi mumkin. Kendini ta’qib qilish va o’ziga qarshi qo’yish
muammolari o’quvchilarning o’z-o’zini qarshilashiga olib kelishi va suitsidga yo’l
ochishiga olib kelishi mumkin.
Psixologik muammolar suitsidning asosiy sabablari bo’lishiga qaramay, boshqa
sabablarga ham bog’liq bo’lishi mumkin. Shuning uchun suitsidning oldini olishda
o’quvchilarning psixologik holatlarini o’rganish, ularga psixologik qo’llanma va
yordam ko’rsatish muhimdir. Psixologik ko’mak va ta’limatlar o’quvchilarning ruh
holatlarini takomillashtirish, o’z-o’zini qarshilash va o’zini qo’llash hissiyatlarini
oshirish va suitsidga yo’l ochishga olib kelishini oldini olishda muhim ahamiyatga ega
bo’ladi.
Muammolar, o’quvchilarning ta’lim muvaffaqiyatlari, o’quv jarayoni va
o’qishga oid muammolar bilan bog’liq sabablardan biridir. Bu muammolar suitsidning
kelib chiqishiga olib keladigan asosiy sabablardan biri hisoblanadi. Quyidagi akademik
muammolar suitsidga olib kelishda o’rtacha bo’lgan sabablardan ba’zilaridir:
1.
Yomon baholar: O’quvchilar uchun yomon baholar o’quv motivatsiyasini
pastilayishi, o’ziga ishonishni yo’qotishi va o’z-o’zini yetersiz his qilishi bilan bog’liq
bo’lishi mumkin. Yomon baholar o’quvchilarning o’z-o’zini qarshilashiga va
umidsizlik hissiyatlarini oshirishiga olib kelishi mumkin.
2.
O’quv jarayonining qiyinliklari: Qiyin o’quv jarayoni, yo’qotishlarni
tushunish, o’z vaqtini boshqarish va ta’lim materialiga qisqa muddatda tayyorlanishga
qodir bo’lmagani kabi sabablarga bog’liq ravishda o’quvchilarning stress va tashvish
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
316
hissiyatlarini oshirishi mumkin. Bu muammo o’quvchilarning motivatsiyasini
pastilayishi, qat’iy ishonch va o’z-o’zini qo’llash hissiyatlarini yo’qotishi bilan bog’liq
bo’lishi mumkin.
3.
O’quv yukining ortishi: O’quv yukining ortishi, ko’p ta’minotli darslar va
sinovlar, vaqt boshqarishning qiyinchiliklari o’quvchilarda stress va tashvish
hissiyatlarini oshirishi mumkin. Bu muammo o’quvchilarning motivatsiyasini
pastilayishi, o’z-o’zini yomon his qilishi va umidsizlik hissiyatlarini oshirishi bilan
bog’liq bo’lishi mumkin.
4.
Akademik ta’sir va ta’qiblar: O’quvchilar o’quv markazlaridan,
o’qituvchilardan yoki boshqa o’quvchilardan kelgan akademik ta’sir va ta’qiblar bilan
yuzlashishi mumkin. Ta’qiblar, yomon muhit, o’quvchilarning aloqalarini yo’qotish,
izolyatsiya va ta’qibni boshqarishda qiyinchiliklar o’quvchilarning motivatsiyasini
pastilayishi va o’quv jarayonida yomonlik hissiyatlarini oshirishi mumkin.
5.
Qabul qilish muammosi: O’quvchilarning o’zlarini qabul qilmaslik, qat’iy yoki
adolatsiz baholashlar, o’ziga qarshi ko’mak qilmaslik kabi muammolar
o’quvchilarning o’z-o’zini yomon his qilishiga va motivatsiyasini pastilayishi bilan
bog’liq bo’lishi mumkin.
XULOSA
Bu maqolada suitsidning kelib chiqish sabablari va uni oldini olish masalalari
mavzusida gaplashildi. Maqolaning maqsadi suitsidning o’quvchilar orasida yayg’inlik
ko’rsatishi bilan bog’liq sabablarni tushunish, o’quvchilarni bu muammo bilan
ta’limlash va ularni oldin olish uchun amaliy maslahatlar berishdir.
Maqola o’quvchilar orasidagi suitsidning kelib chiqish sabablari, yani yomon
baholar, o’quv jarayonining qiyinliklari, o’quv yukining ortishi, akademik ta’sir va
ta’qiblar, bullying (haqorat qilish) va ijtimoiy izolyatsiya kabi faktorlarni ta’riflash
bilan boshlandi. Keyin shu sabablarga qarshi kurashish uchun psixologik yordam,
qo’llanmalar, do’stlararo yordam va motivatsiyalash usullaridan foydalanish
muhimligi ta’kidlandi.
Natijada, o’quvchilarni suitsidning oldini olishda foydalaniladigan amaliy
maslahatlar bilan tanishish, qo’llanmalar, yordam berish va motivatsiyalashning
muhimliklari ko’rsatildi. Suitsidni oldini olish uchun psixologik yordam, o’quvchilarga
qo’llanmalar, do’stlararo yordam, motivatsiyalash va o’quvchilarni ta’limga odatlash
usullari tavsiya etildi.
Bu maqola suitsidning o’quvchilar orasida tushgan kasalligi va muammolariga
taniqlik keltirish, ularning yordam ko’rsatish uchun amaliy usullar bilan ta’limlanishini
va qo’llanishini maqsad qilgan. Natijada, o’quvchilar oldinda suitsidning oldini olishda
qo’llanadigan maslahatlar va usullarni bilish, ularga yordam berish, ularni ruh
holatlarini va motivatsiyalarini oshirish, o’z-o’zlarini qo’llashni o’rgatishga
ko’maklashadi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
317
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Edward L. Schneidman. "The Suicidal Mind" 1996
2.
Thomas Joiner. "Why People Die by Suicide" 2006
3.
Robert E. Litman. "The Truth About Suicide"
4.
Stacey Freedenthal. "Helping the Suicidal Person: Tips and Techniques for
Professionals"
