Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
304
“NOK PAYVANTAGLARINI YETISHTIRISHDA QORAQOLPOG‘ISTON
RESPUBLIKASI KEGEYLI TUMANIDA JOYLASHGAN AKADEMIK
M.MIRZAYEV NOMIDAGI BOG‘DORCHILIK, UZUMCHILIK VA
VINOCHILIK ILMIY-TADQIQOT INSTITUTINING KEGEYLI ILMIY
TAJRIBA STANTSIYASI TUPROQ ANALIZI TAHLILI”
Yusupova Malohat Sadillaevna
akademik M.Mirazev nomidagi BUVITI 3-bosqich doktaranti (DSc)
Reypnazarova Gulperiyzat Nukusbaevna
akademik M.Mirazev nomidagi BUVITI 1-bosqich doktaranti (Dsc)
Annotatsiya:
Qoraqolpog‘iston Respublikasi Kegeyli tumanida joylashgan
Akademik M.Mirzayev nomidagi bog‘dorchilik, uzumchilik va vinochilik ilmiy-tadqiqot
institutining Kegeyli ilmiy tajriba stantsiyasining tuproq analizi tahlili o‘rganildi.
Kalit so‘zlar:
tuproq, yengil qumoq, o‘rta qumoq, mayda qum zarrachalari,
o‘simlik, sho‘rlanish, oziqa modda, mineral va organik o‘gitlar.
Аннотация:
Академик М. находится в кегейлинском районе Республики
Каракалпакстан.Изучен почвенный анализ научно-экспериментальной станции
кегейли научно-исследовательского института садоводства, виноградарства и
виноделия им. Мирзаева.
Ключевые слова
: почва, легкий суглинок, средний суглинок, мелкие
частицы песка, растительность, засоленность, питательные вещества,
минеральные и органические удобрения.
Abstract:
Academician M. is located in the Kegeylinsky district of the Republic
of Karakalpakstan.The soil analysis of the Kegeyli scientific experimental station of
the Mirzaev Scientific Research Institute of Horticulture, Viticulture and Winemaking
has been studied.
Keywords:
soil, light loam, medium loam, fine sand particles, vegetation,
salinity, nutrients, mineral and organic fertilizers
.
O‘zbekiston iqlim sharoitining barcha mevali ekinlar o‘sishiga qulay, bu yesa
o‘z o‘rnida biz olimlardan tez hosilga kiruvchi va yuqori hosildor intensiv tipdagi
urug‘li mevalar ko‘chatlarini yetishtirish hamda ularning intensiv bog‘larni barpo
qilishni taqazo yetadi. Bog‘dorchilikni rivojlantirish bir tomondan mamlakatimiz
iqtisodini rivojlantirishga xissa qo‘shsa, ikkinchi tomondan xalq ijtimoiy holatini
ko‘taradi. Bu boradagi ishlarni rivojlantirish maqsadida, O‘zbekiston Respublikasi
Vazirlar Mahkamasining 2020 yil 9 martdagi “Ilmiy-tadqiqot va Innovatsion faoliyatni
rivojlantirishning normativ-huquqiy bazasini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
305
to‘g‘risida”gi 133-son qarori belgilangan tartibda ilmiy-tadqqot ishlari olib
borilmoqda.
Nok dunyoning shimoliy va janubiy yarim sharlarida yeng keng tarqalgan urug‘
mevalilardan biri hisoblanadi. Nokning ko‘p navlarining mevalari yuqori iste’mol
sifati, ajoyib ta’mi va xushbo‘yligi bilan ajralib turadi. MDX va Rossiyaning yeng
qulay iqlim zonalarida yetishtirilgan nok navlarining hosildorligining tushib ketishi,
ularning yangi navlarning yo‘qligi hamda kasallik va zararkunandalarga chidamsiz
yekanligidan darak beradi. Shunday bo‘lishiga qaramasdan, Qoraqalpog‘iston
Respublikasi Orolbo‘yi mintaqasiga mos, noyob belgi va xususiyatlarga ega yevropa
va mahalliy nok navlari orasidan zamon talabiga javob beruvchi istiqbolli nav tanlab
olib, uni ko‘paytirish, sog‘lomlashtirish va nok navlarini yetishtirish texnologiyasini
ishlab chiqish hamda plantatsiyalarini yaratish bo‘yicha tadqiqotlar olib borishni o‘z
oldimizga maqsad qilib qo‘ydik. Natijada ilk bor, Orolbo‘yi mintaqasiga mos
iqlimlashtirilgan yevropa va mahalliy nok navlarini yetishtirish texnologiyasi ishlab
chiqiladi, jahon standartlariga mos raqobatbardosh, sho‘rga va issiqqa chidamli
yevropa va mahalliy nok navlaridan plantatsiya tashkil etiladi.
Tadqiqotni otkazilgan joyni tuproq iqlim sharoiti.
O‘rganilgan tuproqlarning
mexanik tarkibi haydov va haydov osti qatlamlari asosan yengil va o‘rta qumoqlardan
iborat bo‘lib, fizik loy (<0,01 mm) zarrachalarining miqdori yengil qumoq mexanik
tarkibli tuproqlarda 25,9-29,7 % ni, o‘rta qumoqlarda 35,8-42,3 % ni tashkil etadi.
O‘rganilgan barcha kesmalarning quyi qatlamlari (40-60 sm) qumli mexanik tarkibli
bo‘lib, fizik loy (<0,01 mm) zarrachalarining miqdori 4,6-8,1 % oralig‘ida tebranadi.
Mexanik elementlar orasida yirik chang (0,05-0,01mm) zarrachalari yetakchi o‘rinni
egallaydi. Uning miqdori 35,1-58,8 % ko‘rsatkichlarda kuzatiladi, keyingi o‘rinlarda
mayda qum (0,1-0,05 mm) zarrachalari turadi. Ularning miqdori 17,2-39,5 %
ko‘rsatkichlarda kuzatildi. Tuproq mexanik elementlari ichida eng qimmatli
hisoblangan il zarrachalari (
<
0,001 mm) 0,1-10,0 % ni tashkil etadi(1-jadval).
O‘rganilgan tuproqlarning mexanik tarkibi
№
Qatlam
chuqur
ligi, sm
Tuproq zarrachalari miqdori % da, o‘lchami,
mm da
fizik
loy
Mexanik
tarkibga
ko‘ra
tuproq
nomi
Qum
Chang
Il
>0,25
0,25-
0,1
0,1-
0,05
0,05-
0,01
0,01-
0,005
0,005-
0,001
0,00
1
<0,0
1
mm
1
0-20
9,2
2,3
27,5 35,1
8,5
8,4
9,0 25,9
Engil
qumoq
20-40
3,2
0,8
23,2 37,0 15,1
10,7 10,0 35,8
O‘rta
qumoq
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
306
№
Qatlam
chuqur
ligi, sm
Tuproq zarrachalari miqdori % da, o‘lchami,
mm da
fizik
loy
Mexanik
tarkibga
ko‘ra
tuproq
nomi
Qum
Chang
Il
>0,25
0,25-
0,1
0,1-
0,05
0,05-
0,01
0,01-
0,005
0,005-
0,001
0,00
1
<0,0
1
mm
40-60
21,6
5,4
30,3 34,6
4,1
3,4
0,6
8,1
Qum
2
0-20
1,2
0,3
26,8 42,6 10,4
9,3
9,4 29,1
Engil
qumoq
20-40
1,6
0,4
17,4 50,9
8,9
11,0
9,8 29,7
Engil
qumoq
40-60
14,0
3,5
39,5 38,2
4,2
0,5
0,1
4,8
Qum
3
0-20
2,0
0,5
17,2 38,0 24,5
10,5
7,3 42,3
O‘rta
qumoq
20-40
2,4
0,6
31,8 58,8
1,1
3,7
1,6
6,4
Qum
40-60
10,4
2,6
30,5 51,9
3,7
0,6
0,3
4,6
Qum
O‘simliklar normal o‘sishi va rivojlanishi uchun tuproq tarkibidagi suvda
eruvchan tuzlar miqdori ma’lum chegaradan oshmasligi kerak, ya’ni ular
sho‘rlanmagan bo‘lishi lozim. Kimyoviy tahlil natijalariga ko‘ra tuproqlarning
sho‘rlanish tizimi (2-jadval), asosan xlorid-sulfatli sho‘rlanish tipidan iborat.
Sho‘rlanish darajasi bo‘yicha bu tuproqlar kuchsiz sho‘rlangan bo‘lib, suvda oson
eruvchi tuzlar miqdori bo‘yicha quruq qoldiq 0,125-0,230 % oralig‘ida tebranadi.
Tuproq profili bo‘ylab xlor-ioni 0,025-0,105% ni sulfat-ioni esa 0,202-0,474 % ni
tashkil qilishi kuzatildi.
O‘simliklar normal o‘sishi va rivojlanishi uchun tuproqda oziqa moddalari
miqdori yetarlicha bo‘lishi lozim. Buning uchun tuproqdagi oziqa moddalari miqdorini
e’tiborga olib, har bir ekin turi uchun maqbul meyorlarda mineral va organik o‘g‘itlar
qo‘llash talab etiladi.
Tuproqlarning suvli
so‘rim tarkibi,
(abs.
quruq tuproq vazniga
nisbatan % hisobida)
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
307
Kes
ma
№
Qatla
m
chuqu
rli
gi
Qur
uq
Qold
iq
HCO
3
-
CI
-
SO
4
2-
Ca
-
Mg
-
Tuzla
r
yig‘in
disi
Sho‘rlanish
tip
i
darajasi
1
0-20
0,230 0,039 0,021
0,10
5
0,02
5
0,01
2
3,40
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
20-40 0,200 0,042 0,021
0,08
2
0,02
5
0,00
9
2,97
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
40-60 0,125 0,042 0,007
0,04
4
0,02
0
0,00
3
1,78
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
2
0-20
0,180 0,045 0,017
0,06
7
0,01
5
0,00
6
2,61
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
20-40 0,210 0,045 0,024
0,08
1
0,03
0
0,00
3
3,10
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
40-60 0,175 0,042 0,017
0,06
6
0,02
5
0,00
3
2,54
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
3
0-20
0,130 0,039 0,014
0,04
2
0,02
0
0,00
3
1,89
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
20-40 0,160 0,042 0,014
0,05
9
0,02
5
0,00
3
2,29
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
40-60 0,125 0,039 0,014
0,03
8
0,01
5
0,00
3
1,81
X/
S
Kuchsiz
sho‘rlang
an
Keltirilgan tuproq namunalarida gumus miqdori 1-tuproq kesmasining haydov
qatlamida 1,34 % ni tashkil etib, amaldagi klatsifikatsiyaga ko‘ra ko‘proq (1,21-1,60
%) darajada, 2-3 kesma tuproq namunalarida esa 0,78-0,80 % tashkil etib, kam (0,41-
0,80%) darajada ta’minlanganligi kuzatildi. Gumus miqdori pastki qatlamlar tomon
asta sekin kamayib boradi. Bu tuning pastki qatlamlari tarkibida gumus miqdori 0,58-
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_2-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
308
0,76 % oralig‘ida tebranib, gumus bilan kam darajada ta’minlangan tuproqlar guruhini
tashkil qiladi.
Xulosa:
olib borilgan tadqiqotlar natijasida tuproqning mexanik tarkibida
fizik loy (<0,01 mm) zarrachalarining miqdori yengil qumoq mexanik tarkibli
tuproqlarda 25,9-29,7 % ni, o‘rta qumoqlarda 35,8-42,3 % ni tashkil etadi. Kimyoviy
tahlil natijalariga ko‘ra tuproqlarning sho‘rlanish tizimi asosan xlorid-sulfatli
sho‘rlanish tipidan iborat. Sho‘rlanish darajasi bo‘yicha bu tuproqlar kuchsiz
sho‘rlangan bo‘lib, suvda oson eruvchi tuzlar miqdori bo‘yicha quruq qoldiq 0,125-
0,230 % oralig‘ida tebranadi. Tuproq profili bo‘ylab xlor-ioni 0,025-0,105% ni sulfat-
ioni esa 0,202-0,474 % ni tashkil qilishi kuzatilganligi aniqlandi.
Foydalangan adabiyotlar
1.
Ruzmetov R., Yo’ldoshev Q., Mashiripov A., Polvonov S., Qurbonova D. Quyi
Amudaryo hududida tarqalgan tuproqlarning ekologik muamolari. Xorazm
Ma’mun akademiyasi axborotnomasi. №3(24) -2012. -B.12-14.
2.
Ribakov A.A., Ostrouxova S.A. - Intensifikatsiya plodovodstva - Tashkent, 1981.
– S. 159-162.
3.
Sodiqov Y.S., Agzamova I.A. O’zbekiston hududida tuz to’planish dinamikasi.//
ToshdTU Xabarlari, 2004.-№2. -B.203-209.
4.
Rajametov Sh., Abrorov Sh “Zamonaviy intensiv nok bog‘larini yaratish va
parvarishlash texnologiyasi” Toshkent “Bakteria press”, 2018. b
– 11-80
5.
Aripov A.U., Aripov A.A., “Urug‘li intensiv meva bog‘lari” Toshkent: “Sharq”,
2013 –b 108-121.
