Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
23
ARUNDO DONAX O'SIMLIGI ALKALOIDLARI HOSILALARINING
SINTEZI, TUZILISHI VA XOSSALARI
Allaberdiyev Farxod Xamrayevich,
Termiz davlat universiteti, PhD,
e-mail: f_allaberdiyev@mail.ru,
+998972421047
Xolmatov Muzaffar Xidiraliyevich
Termiz davlat universiteti, (magistr)talaba
E-mail: muzaffarxolmatov908@gmail.com
+998900222927
Annotatsiya
: Arundo donax L. o'simligi, Poaceae oilasiga mansub bo'lib,
o'zining alkaloid moddalari bilan mashhurdir. Ushbu maqolada Arundo donax
alkaloidlarining sintezi, tuzilishi va xossalari tahlil qilinadi. O'simlikdan ajratib olingan
alkaloidlar, ularning kimyoviy tuzilishi va farmakologik faolligi haqida ma'lumotlar
keltiriladi. Shuningdek, ushbu alkaloidlarning tibbiyotdagi potentsial qo'llanilishi va
ularni sintez qilish usullari muhokama qilinadi.
Kalit so'zlar
: Arundo donax, alkaloidlar, sintez, tuzilish, farmakologik faollik,
dimerik alkaloidlar, indol alkaloidlari.
Аннотация:
Arundo donax L. — растение, принадлежащее к семейству
Poaceae, известно своими алкалоидными соединениями. В данной статье
анализируются синтез, структура и свойства алкалоидов Arundo donax.
Приводятся данные об алкалоидах, выделенных из растения, их химической
структуре
и
фармакологической
активности.
Также
обсуждаются
потенциальные применения данных алкалоидов в медицине и методы их синтеза.
Ключевые слова:
Arundo donax, алкалоиды, синтез, структура,
фармакологическая активность, димерные алкалоиды, индольные алкалоиды.
Abstract:
Arundo donax L., a plant belonging to the Poaceae family, is known
for its alkaloid compounds. This article analyzes the synthesis, structure, and properties
of Arundo donax alkaloids. Data are presented on the alkaloids isolated from the plant,
their chemical structure, and pharmacological activity. Additionally, the potential
medical applications of these alkaloids and methods for their synthesis are discussed.
Keywords:
Arundo donax, alkaloids, synthesis, structure, pharmacological
activity, dimeric alkaloids, indole alkaloids.
Kirish
Arundo donax L. (gigant bug'doy) o'simligi ko'plab tabiiy birikmalar, xususan
alkaloidlar bilan boyitilgan bo'lib, ular tibbiyotda qiziqish uyg'otadi. Alkaloidlar —
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
24
azot atomini o'z ichiga olgan organik birikmalar bo'lib, ular ko'plab biologik
faoliyatlarga ega. Arundo donax o'simligidan ajratib olingan alkaloidlar orasida
donaksin, aurunidin, arundanin kabi birikmalar mavjud bo'lib, ularning har biri o'ziga
xos xossalari bilan ajralib turadi.
Tahlil va muhokama
1. Arundo donax o'simligidan alkaloidlarni ajratib olish usullari
Arundo donax L. o'simligidan alkaloidlarni ajratib olish uchun bir qator usullar
ishlab chiqilgan. Mahmudov (2022) o'z tadqiqotida o'simlikning yer ustki qismini 8%
li ammiak eritmasi bilan namlab, so'ngra xloroform bilan ekstraksiya qilish orqali
donaksin alkaloidini ajratib olgan. Bu usul alkaloidlarning samarali ajratib olinishi
uchun mo'ljallangan.
Shuningdek, Hujayev (2004) tomonidan olib borilgan tadqiqotlarda Arundo
donax o'simligidan arundavin nomli yangi dimerik indol alkaloidi ajratib olingan. Bu
alkaloidning strukturasini o'rganish uchun zamonaviy spektroskopik usullar
qo'llanilgan.
2. Alkaloidlarning kimyoviy tuzilishi
Arundo donax o'simligidan ajratib olingan alkaloidlarning kimyoviy tuzilishi
keng o'rganilgan. Xujaev va boshqalar (1995) donaksarin va donaksaridin
alkaloidlarining strukturasini o'rganib, ularning molekulyar tuzilishini aniqlaganlar. Bu
tadqiqotlar alkaloidlarning farmakologik faolligini tushunishda muhim ahamiyatga
ega.
Arundavin alkaloidining strukturasini o'rganish uchun Hujayev va boshqalar
(2004) tomonidan keng qamrovli tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu ishda arundavin
alkaloidining kimyoviy tuzilishi aniqlangan va uning farmakologik xossalari
o'rganilgan.
3. Alkaloidlarning farmakologik xossalari
Arundo donax alkaloidlari turli farmakologik xossalarga ega. Xujaev va
boshqalar (2001) o'zlarining tadqiqotlarida ushbu alkaloidlarning kimyoviy va
farmakologik faolligini o'rganib, ularning tibbiyotda qo'llanilishi mumkinligini
ta'kidlaganlar. Masalan, donaksin alkaloidi asosida tayyorlangan "Ardonin" preparati
bachadon faoliyatini me'yorlashtiruvchi vosita sifatida ishlatiladi.
4. Dimerik indol alkaloidlar
Arundo donax o'simligidan ajratib olingan dimerik indol alkaloidlari, masalan,
arundavin, arundavin, arundacine kabi birikmalar o'zining noyob strukturalari va
farmakologik faolligi bilan ajralib turadi. Xujaev va boshqalar (2004) arundavin
alkaloidining strukturasini o'rganib, uning yangi dimerik indol alkaloidi ekanligini
aniqlaganlar. Bu tadqiqotlar alkaloidlarning tibbiy ahamiyatini yanada oshiradi.
5. Alkaloidlarning sintezi
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
25
Arundo donax alkaloidlarining sintezi sintetik kimyoda muhim o'rin tutadi. Bu
alkaloidlarning sintezi orqali ularning xossalari va tuzilishini yanada chuqurroq
o'rganish mumkin. Shuningdek, sintetik usullar orqali ushbu alkaloidlarning yangi
modifikatsiyalarini olish va ularning farmakologik faolligini oshirish mumkin. Xujaev
va boshqalar (2004) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar alkaloidlarning sintezini
osonlashtirish va ularning tibbiy qo'llanilishini kengaytirishga yordam beradi.
Arundo donax o'simligi alkaloidlari o'zining noyob kimyoviy tuzilishi va
farmakologik faolligi bilan ilmiy va tibbiy qiziqish uyg'otadi. Ushbu alkaloidlarning
ajratib olinishi, strukturasini aniqlash va sintez qilish usullari haqida olib borilgan
tadqiqotlar ularning tibbiyotda qo'llanilishini kengaytirishga yordam beradi. Kelajakda
Arundo donax alkaloidlarining yanada chuqurroq o'rganilishi va ularning yangi tibbiy
qo'llanilishini topishi kutilmoqda.
Xulosa
Arundo donax o'simligi alkaloidlari o'zining noyob kimyoviy tuzilishi va
farmakologik faolligi bilan ilmiy va tibbiy qiziqish uyg'otadi. Ushbu alkaloidlarning
ajratib olinishi, strukturasini aniqlash va sintez qilish usullari haqida olib borilgan
tadqiqotlar ularning tibbiyotda qo'llanilishini kengaytirishga yordam beradi. Kelajakda
Arundo donax alkaloidlarining yanada chuqurroq o'rganilishi va ularning yangi tibbiy
qo'llanilishini topishi kutilmoqda.
Foydalangan adabiyotlar ro'yxati
1.
Mahmudov J.F. (2022). Arundo donax L. o'simligidan donaksin alkaloidini ajratib
olish. Fayllar.org.
2.
Xujaev V.U. (2004). Arundo donax L. alkaloidlari - Arundavin tuzilishi.
Scienceweb.
3.
Xujaev V.U., A'ripova S.F., Shakirov R.Sh. (1995). Arundo donax alkaloidlari:
Donaksarin va donaksaridin strukturasining o'rganilishi. Scienceweb.
4.
Xujaev V.U., A'ripova S.F., Shakirov R.Sh. (2001). Arundo donax alkaloidlarining
kimyoviy va farmakologik faolligi. Scienceweb.
5.
Xujaev V.U., A'ripova S.F., Shakirov R.Sh. (2004). Arundavin alkaloidining
strukturasini o'rganish. Scienceweb.
6.
Ibragimov A.A., Xo'jayev V.U., Nazarov O.M. (2016). Bioorganik kimyo.
O'zbekiston Respublikasi Ta'lim markazi.
7.
Jalolov I.J., Xo'jayev V.U., Aripova S.F., Shakirov R.Sh. (1998). Arundo donax L.
o'simligining alkaloidlarini o'rganish. Ximiya Prirodnyx Soedineniy.
8.
Mahmudov J.F., Xo'jayev V.U., Aripova S.F. (2020). Arundo donax
alkaloidlarining dimerizatsiyasi va yangi galloid alkil esterlarini sintezi. Ximiya
Prirodnyx Soedineniy.
9.
Xojaev V.U., Aripova S.F., Shakirov R.Sh. (1994). Arundin – yangi dimerik
alkaloid. Ximiya Prirodnyx Soedineniy.
10.
Ibragimov A.A., Xo'jayev V.U., Nazarov O.M. (2016). Bioorganik kimyo.
O'zbekiston Respublikasi Ta'lim markazi.
