Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
55
MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALARNING ILK YOSHDAN
SAVODXONLIGINI RIVOJLANTIRILISHNING AHAMIYATI.
Soatova Firuza Alisher qizi.
Muzrabot tumani 26-sonli Davlat maktabgacha
ta‘lim tashkiloti direktor o'rinbosari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktabgacha yoshdagi bolalarda ilk yoshdan
savodxonlik ko‘nikmalarini shakllantirishning ahamiyati, uning psixologik-pedagogik
asoslari, zamonaviy yondashuvlar va innovatsion metodlar asosida amalga oshirilishi
tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalariga asoslanib, bolalarning keyingi bosqichlardagi
ta'limga tayyorligi uchun dastlabki savodxonlik ko‘nikmalarining o‘rni yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
savodxonlik, maktabgacha ta’lim, ilk yosh, nutq rivoji, o‘qishga
tayyorgarlik, metodika, innovatsion yondashuvlar.
Bugungi kunda ta'lim tizimida maktabgacha yoshdagi bolalarning intellektual,
ijtimoiy va psixologik jihatdan har tomonlama rivojlanishi muhim masalaga aylangan.
Ayniqsa, ilk yoshdan boshlab savodxonlikni shakllantirish, ya’ni tovush va harflarni
tanish, qisqa matnlarni tushunish, so‘z boyligini kengaytirish orqali bolaning keyingi
bosqichlarda muvaffaqiyatli o‘qishiga zamin yaratadi. Ushbu maqolada aynan
maktabgacha yoshdagi bolalarda savodxonlikni rivojlantirishning pedagogik va
metodik jihatlari yoritiladi.
Zamonaviy taʼlim tizimi bolalarning individual rivojlanishini ta’minlashga
qaratilgan bo‘lib, bu jarayonning ilk bosqichi maktabgacha ta’limdan boshlanadi.
Aynan shu bosqichda bolalarda tilga, nutqqa, tafakkurga va savodxonlikka bo‘lgan
qiziqish kuchli shakllanadi. Ilk yoshdan boshlab savodxonlikni rivojlantirish —
bolaning kelajakdagi intellektual, ijtimoiy va emotsional rivojiga mustahkam asos
yaratadi. Bu bosqichda bolaning savodxon bo‘lishi — ya’ni o‘qish va yozishga tayyor
holatga kelishi nafaqat bilimga asoslangan, balki ko‘p jihatdan tarbiyaviy va psixologik
omillarga ham bog‘liq.
XXI asrda bolalarning savodxonligi jamiyat taraqqiyoti va ta’lim sifati bilan
bevosita bog‘liq holda baholanmoqda. An’anaviy tarzda savodxonlik deganda
odamning o‘qish va yozish qobiliyati tushunilgan bo‘lsa-da, zamonaviy pedagogik va
psixologik yondashuvlar bu tushunchaning yanada keng va chuqur mazmunga ega
ekanligini ko‘rsatmoqda. Ayniqsa, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun savodxonlik
bu — kelajakdagi o‘qish, fikrlash va muloqot malakalari uchun zarur bo‘lgan asosiy
poydevordir.
Ilk yoshdagi savodxonlik: mazmuni va ahamiyati
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
56
Ilk yoshdagi savodxonlik bolada til va nutq ko‘nikmalarining shakllanishi,
tovushlarni anglay olish, so‘zlar va ularning ma’nosini tushunish, hikoya tuza olish,
rasmli kitoblardan axborot qabul qilish va o‘z fikrini og‘zaki ifoda eta olish
qobiliyatlarining rivojlanishidir. Bu ko‘nikmalar bolaning mantiqiy fikrlashi, eslab
qolish darajasi, emotsional holati va ijtimoiy aloqalari bilan chambarchas bog‘liq.
Ilk yoshdagi savodxonlik quyidagi asosiy jihatlarni o‘z ichiga oladi:
Fonematik eshituv va tovushlarni farqlash
Bu bosqichda bola atrofidagi so‘zlar, tovushlar va nutq unsurlarini eshitib, ularni
anglashni o‘rganadi. Masalan, “mushuk” va “shumshuk” so‘zlaridagi farqni sezishi,
so‘zlarni to‘g‘ri talaffuz qilishga harakat qilishi fonematik rivojlanish belgilaridir.
So‘z boyligini rivojlantirish
Til o‘rganish jarayonida bolalar o‘z atrofidagi predmetlar, holatlar va
harakatlarni anglash uchun so‘zlardan foydalanishni o‘rganadilar. Bu bosqichda kitob
o‘qish, suhbatlar va o‘yinlar muhim rol o‘ynaydi.
Nutqni tushunish va ifoda qilish
Savodxonlik og‘zaki muloqot orqali shakllanadi. Bola savollarga javob berish,
fikr bildirish, voqealarni ketma-ketlikda aytib berish orqali nutq strukturasini
o‘zlashtiradi.
Kitob bilan tanishish va tushunish
Rasmli kitoblar bolalarda obrazlar orqali tushuncha hosil qilish, voqealar ketma-
ketligini anglash, xarakterlar va voqealarning sababi va natijasini tushunishga yordam
beradi.
Ijodiy fikrlash va hikoya tuzish
Bolalar rasm asosida voqea to‘qish, o‘z hayoti yoki tasavvuriga asoslangan
hikoyalarni aytib berish orqali ijodiy fikrlashni rivojlantiradi.
Ilk savodxonlik va bolaning umumiy rivojlanishi
Ilk yoshdagi savodxonlik faqat til bilan emas, balki bolaning umumiy aqliy,
emotsional va ijtimoiy rivojlanishi bilan bevosita bog‘liqdir. Savodxon bola:
- O‘z fikrini ifoda etadi;
- Suhbatdoshi bilan muloqotga kirisha oladi;
- Atrof-muhitdagi holatlarni tushunadi va sharhlay oladi;
- O‘qishga tayyorlanishda ilg‘or bo‘ladi.
Savodxonlikni rivojlantirish metodlari
Maktabgacha yoshdagi bolalarda savodxonlikni rivojlantirish quyidagi metodlar
orqali amalga oshiriladi:
- O‘yinli mashg‘ulotlar – tovushlarni tanish, harflarni aniqlash, rasm asosida so‘z
topish o‘yinlari;
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
57
- Ertak va hikoya o‘qish – bolalarda eshitish, tushunish, xulosa chiqarish
ko‘nikmalarini shakllantiradi;
- Rasm asosida hikoya tuzdirish – mantiqiy ketma-ketlik va fikr izchilligini
shakllantiradi;
- She’r yodlash va qo‘shiqlar kuylash – fonematik eshituv va ritm tuyg‘usini
rivojlantiradi;
- Nutqiy muloqot – bolani savollarga javob berishga, voqeani izohlashga undash.
Ilk yoshdagi savodxonlik bolalarning o‘qish va yozishga tayyorlanishining ilk
bosqichi bo‘lib, u bola shaxsining har tomonlama rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Ota-onalar, pedagoglar va tarbiyachilar bolalarning nutqiy va til ko‘nikmalarini doimiy
rag‘batlantirib borishlari lozim. Zero, savodxonlik – kelajak bilimlarining eshigidir.
Savodxonlikni erta rivojlantirishning ijtimoiy-pedagogik ahamiyati
Savodxonlikning ilk yoshdanoq rivojlantirilishi bolada quyidagi ijobiy
o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi:
- Kognitiv rivojlanish: Bola fikrlash, solishtirish, tahlil qilish, muammo yechish
kabi aqliy amallarni tezroq o‘zlashtira boshlaydi.
- Nutqning boyishi: Bola har xil so‘zlar va iboralarni eslab qoladi, bu esa
ularning og‘zaki nutqini boyitadi.
- Sotsial moslashuv: Bola boshqa bolalar bilan oson muloqot qiladi, bu esa
jamoaviy o‘yinlar va darslarda faol ishtirok etishiga yordam beradi.
- O‘ziga bo‘lgan ishonch ortadi: O‘z fikrini ayta oladigan va tushuntira oladigan
bola o‘zini jamiyatda erkin his qiladi.
Ota-onalar va pedagoglarning roli
Ilk yoshdagi bolalarda savodxonlikni shakllantirish jarayonida eng asosiy rolni
ota-onalar va maktabgacha ta’lim muassasalari pedagoglari bajaradi.
- Ota-onalar: Uyda bolaga vaqt ajratish, ertaklar o‘qib berish, harflarni tanitish,
so‘z topish o‘yinlari orqali savodxonlikni rag‘batlantirishlari mumkin.
- Pedagoglar: Bolaning qiziqishini inobatga olgan holda didaktik o‘yinlar,
interfaol mashg‘ulotlar, multfilmlar orqali o‘qish va yozishga dastlabki tayyorgarlik
olib boradilar.
Savodxonlikni rivojlantirish usullari
Quyidagi metodlar orqali maktabgacha yoshdagi bolalarda savodxonlikni
rivojlantirish mumkin:
- Ertak va hikoyalar bilan ishlash: Har kuni bolaga ertak o‘qib berish va voqeani
so‘rish.
- Harflar va tovushlarni tanitish: Alfavit kartochkalari, magnitli harflar
yordamida o‘yinlar o‘ynash.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
58
- So‘z boyligini oshirish: “Bu nima?”, “Qanday rangda?” kabi savollar bilan
so‘zlashuvlarni rivojlantirish.
- Rasmli kitoblar bilan tanishtirish: Bola rasm orqali voqelikni tasavvur qiladi va
hikoya tuzishga harakat qiladi.
- Didaktik o‘yinlar: “Tovushni top”, “So‘z yasash”, “Qaysi tovush bilan
boshlanadi?” kabi o‘yinlar.
Amaliy misollar
Namuna: 4 yoshli bolaning nutqini rivojlantirish uchun pedagog har kuni ertalab
“Bugungi kun qanday boshlandi?” degan savol bilan muloqotni boshlaydi. Bola o‘zini
ifodalashga harakat qiladi, bu esa og‘zaki nutqni rivojlantiradi va savodxonlik uchun
poydevor bo‘ladi.
Boshqa misol: Alfavit magnitlari yordamida har kuni bir harfni tanlash, u bilan
boshlanadigan so‘zlarni topish orqali fonematik eshitish ko‘nikmasi shakllanadi.
Maktabgacha yosh bolaning kelajakdagi ta’limi uchun eng muhim bosqichdir.
Shu boisdan savodxonlikka bo‘lgan dastlabki qadamlar aynan shu davrda qo‘yilishi
lozim. Bolada savodxonlikni erta yoshdan boshlab shakllantirish nafaqat o‘qish va
yozishga tayyorlaydi, balki ularning tafakkuri, nutqi, shaxsiyati va ijtimoiy moslashuvi
uchun muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Ota-onalar, tarbiyachilar va pedagoglarning
birgalikdagi harakati orqaligina bolada kuchli savodxonlik ko‘nikmalari rivoj topadi.
Ilk yoshdan savodxonlikni shakllantirish bu nafaqat maktabgacha ta’lim
muassasalari, balki oilaning ham asosiy vazifasidir. Ko‘p hollarda bolalarning
savodxonlik darajasi o‘zaro farqlanadi, bu esa individual yondashuvlarning zarurligini
ko‘rsatadi. Darsliklar, o‘yinchoqlar va ta’limiy vositalar bolalarning yoshi va
qiziqishlariga mos tanlansa, samaradorlik ortadi. Shuningdek, savodxonlikning keng
ma’noda tushunilishi (og‘zaki va yozma nutq, eshitish, tushunish) ta’lim sifatini
oshirishga xizmat qiladi.
Xulosa
Maktabgacha yoshdagi bolalarda savodxonlikni ilk yoshdan boshlab
shakllantirish – ularning kelgusidagi ta’limdagi muvaffaqiyatining poydevoridir. Bu
jarayonda zamonaviy pedagogik yondashuvlar va oila bilan hamkorlik muhim
ahamiyatga ega.
Har bir maktabgacha ta’lim muassasasida savodxonlikni rivojlantirishga
qaratilgan alohida dasturlar ishlab chiqilsin.
Tarbiyachilar va ota-onalar uchun savodxonlik bo‘yicha seminar-treninglar
yo‘lga qo‘yilsin.
Multimediali o‘quv materiallari va mobil ilovalar yordamida interaktiv
savodxonlik darslarini tashkil etish targ‘ib qilinsin.
Adabiyotlar.
1.
“Ilk qadam” (takomillashtirilgan) Davlat o‘quv dasturi. -Toshkent, 2022 y.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
42-son_4-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
59
2.
Ahmedova H. Va boshqalar. Bolangiz maktabga tayyormi? -T.: “Ma’rifat
Madadkor” nashriyoti, 2000 y. -320-b.
3.
Sarsengali, B., & Shagyrbai, A. (2022). Діни философиядағы мейірбан және
кемел адам түсінігі. Вестник КазНУ, Серия Религиоведение, 32(4), 50-59.
4.
Ориббоева, Д. Д. (2022). O’QUVCHILARNI KASB TANLASHGA
YO’NALTIRISHDA IJTIMOIY KOMPETENTLIKNI TA’SIRI: https://doi.
org/10.53885/edinres. 2022.8. 08.045 Oribboyeva Dilafro’z Dadamirzayevna
NamDU Psixologiya kafedrasi katta o’qituvchisi. Образование и
инновационные исследования международный научно-методический
журнал, (8), 314-318.
5.
Oribboyeva, D. D. (2019). STUDY OF SOCIAL COMPETENCE IN
PSYCHOLOGICAL RESEARCH. Scientific and Technical Journal of Namangan
Institute of Engineering and Technology, 1(4), 288-292.
6.
Kamolova, A. O. Q. (2023). Pedagoglik kasbi boshqa hamma kasblarning
poydevoridir. Science and Education, 4(5), 988-992.
7.
Kamolova, A., & Ergasheva, G. S. Q. (2022). Yosh avlodni tarbiyalashda xalq
pedagogikasini manbalarining o’rganishning o ‘rganishning ilmiy-nazariy
asoslari. Science and Education, 3(12), 590-592.
8.
Nishonova, M. Y., & Kamolova, A. O. (2021). O’SMIRLARGA HUQUQIY
BILIM BERISHDA KEYS STADI TEXNOLOGIYASIDAN FOYDALANISH.
Экономика и социум, (8 (87)), 42-45.
9.
Kamolova, A. O. Q., & Husaynova, S. I. (2023). O’smirlar o’rtasida axloqsizlikni
oldini olishda pedagogik faoliyatning o’ziga xos xususiyatlari. Science and
Education, 4(2), 969-972.
