Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
84
ERITIB QOPLASH USUSLLARI ORQALI MASHINA VA MEXANIZMLAR
DETALLARINI QAYTA TIKLASHNING SAMARALI USULLARI.
Islom Karimov nomidagi Toshkent davlat texnika universiteti Olmaliq filiali
Katta o’qituvchi
A.A.Abdukaxxarov
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tog’-kon texnikalarini ta’mirlashda yeyilgan
detallarni qayta tiklashning samarali usullari to’g’risida batafsil ma’lumot keltirilgan.
Kalit so’zlar:
eritib qoplash, gaz alangasida, mustahkamlash, detal, qayta
tiklash;
Detallarni tiklash
- bu detallarning yeyilganligi sababli yo‘qolgan materialning
bir detalini ularga qaytarish va uzoq muddatli foydalanish paytida o‘zgargan
xususiyatlar darajasini standart detallarga yetkazish orqali ushbu detallarning xizmat
ko‘rsatish holati va resurslarini tiklashning texnologik jarayoni.
Ishlab chiqarish sharoitida detallarni tiklashning o‘nlab turli usullari ishlab
chiqilgan va joriy etilgan. Eng to‘g‘ri usulni tanlash qayta tiklangan detallarga
qo‘yiladigan talablarni texnik, iqtisodiy va tashkiliy tahlil qilishdan iborat bo‘lib,
ularning ishlash sharoitlarini, ishlab chiqarish dasturini, korxonalarning jihozlarini,
materiallar, energiya, ishchi kuchi va boshqalar bilan ta’minlashni hisobga oladi.
Turli xil tiklash usullari quyidagi diagrammada ko‘rsatilgan (1-rasm).
1-rasm. Tiklashning asosiy usullari
Eritib qoplash
- ishlov beriladigan detal yoki mahsulot yuzasiga eritib
payvandlash orqali metall qatlamini qo‘llashdir (GOST 2601-84). Bu maqsadda
bosimli payvandlash ishlatilsa, sirtga eritib qoplash qo‘llaniladi.
Ishlab chiqarishda eritib qoplash yangi bimetalik (ikki qatlamli) mahsulotlarni
olish uchun ishlatiladi. Bunday mahsulotlar zarur konstruktsion mustahkamlikni
ta’minlaydigan asosiy metall va maxsus xususiyatlarga ega (yeyilish chidamli,
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
85
issiqlikka chidamlilik, korroziyabardoshlilik va boshqalar) eritib qoplangan ishchi
qatlamdan iborat.
Qayta tiklashning eritib qoplash usuli yeyilgan yoki shikastlangan detallarning
dastlabki o‘lchamlarini tiklash uchun ishlatiladi. Bunday holda, eritib qoplangan metall
tarkibi va xususiyatlari bo‘yicha asosiyga yaqin bo‘lishi mumkin (o‘lchamni tiklash)
yoki undan farq qilishi mumkin.
Detallarni eritib qoplash va yeyilgan detallarni payvandlash orqali tiklash
detallar va mashinalarning xizmat qilish muddatini uzaytirishning samarali va tejamkor
usuli hisoblanadi. Eritib qoplash asosan elektr yoyli payvandlash yordamida, uning
yeyilishga, yuqori haroratga, abraziv yeyilishga, korroziyaga va boshqa turdagi
buzilishlarga chidamliligini oshirish uchun uning yuzasiga kerakli metall qatlamini
qoplash bilan amalga oshiriladi. Eritib qoplash yeyilgan detallarning o‘lchamlarini
tiklash va detalning yuzasida metall qatlamini yaratish uchun ishlatiladi, bu uning
xususiyatlari bilan detalning asosiy metallidan yeyilishga bardoshliligi, korroziyaga
chidamliligi, issiqlikka chidamliligi va boshqa xususiyatlar bilan ajralib turadi.
Qoplamali elektrodlar bilan qo‘lda elektr yoyli eritib qoplash, himoya gazida
erimaydigan volfram elektrodlari bilan eritib qoplash, karbonat angidrid muhitida
eritib qoplash, flyus qatlami ostida, vibro-yoy usulida eritib qoplash eng keng tarqalgan
usullardir. Jarayonni mexanizatsiyalash darajasiga ko‘ra, quyidagi eritib qoplash
usullari ajralib turadi: eritib qoplash uchun elektrodlar bilan qo‘lda elektr yoyli, yarim
avtomatik, avtomatik.
Eritib qoplash usullarining xususiyatlari
Eritib qoplash usullari, shuningdek payvandlash usullari uch turdagi
xarakteristikalar bo‘yicha tasniflanadi (GOST 19621-74): fizik, texnik va texnologik.
Eng keng tarqalgan va qulay tasniflash fizik xususiyatlarga asoslanadi. Unga ko‘ra,
eritib qoplash va payvandlashning asosiy usullarini uch guruhga bo‘lish mumkin (2-
rasm):
1)
termik
(elektr yoyi, elektroshlak, plazma, elektron nur, lazer, induksion, gazda,
pechda;)
2)
termomexanik
(kontakt, prokat, ekstruder bilan);
3)
mexanik
(portlash, ishqalanish).
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
86
2-rasm. Eritib qoplash usullari
O‘z navbatida, ushbu usullarning ko‘pchiligi texnik (eritib qoplash zonasida
metallni himoya qilish usuli, jarayonni mexanizatsiyalash darajasi, eritib qoplashning
uzluksizligi) va texnologik (tok tabiati, elektrodlar soni bo‘yicha, tashqi ta’sirning
mavjudligi va boshqalar) xususiyatlari bo‘linishi mumkin.
1-jadval
Eritib qoplash usullari
Usulning xususiyatlari,
uning qo‘llanilishi
Asosiy
afzalliklari
Kamchiliklari
Qoplamali elektrodlar bilan qo‘lda elektr yoyli qoplash
Universal,
barcha
fazoviy
holatlarda har xil shakl va
maqsadlardagi detallarni eritib
qoplash uchun yaroqli. Legirlash
elektrod sterjeni yoki elektrod
qoplamasini eritib qoplash orqali
amalga oshiriladi. Tok zichligi 11
... 12 A / mm
2
Jihozlar
va
texnologiyaning
soddaligi
va
mavjudligi;
deyarli
har qanday legirlash
tizimining
eritib
qoplash
metallini
olish imkoniyati
Past ish unumdorligi;
qiyin ish sharoitlari;
eritib
qoplangan
qatlam
sifatining
nomuvofiqligi;
asosiy
metallning
katta miqdorda erishi
Yarim avtomatik va avtomatik sim bilan yoyli payvandlash
Bir simli (qattiq yoki kukunli)
yoki
tasmali
(soviqlayin
jo`valangan, kukunli) flyus ostida
yoyli mexanizatsiyalashgan eritib
qoplash; eritib qoplangan metalni
legirlash,
odatda,
elektrod
materiali orqali amalga oshiriladi,
legirlash
flyuslari
kamroq
qo‘llaniladi.
O‘z-o‘zini
himoyalaydigan kukunli simlar
Universallik, yuqori
mahsuldorlik, deyarli
har qanday qotishma
tizimining
eritib
qoplangan metallini
olish qobiliyati
Asosiy
metallning
erish
chuqurligi
(ayniqsa simlar bilan
eritib
qoplashda
katta).
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
87
va tasmalar bilan elektr yoyli
eritib
qoplash;
elektrod
materialining
yadrosining
tarkibiy detallari tufayli erigan
metallni azot va kisloroddan
himoya
qilish.
Yoyni
barqarorlashtirish,
legirlash.
Himoya gazlarida elektr yoyli
eritib qoplash nisbatan kam
qo‘llaniladi. Elektr yoyli eritib
qoplashda, asosiy
metallning
katta erish chuqurligi tufayli,
eritib
qoplangan
metallning
kerakli
tarkibini
faqat
3-5
qatlamda olish mumkin.
Elektroshlak
Gorizontal, vertikal yoki qiya
holatda, odatda, eritib qoplangan
qatlamning
majburiy
shakllanishi. Gorizontal yuzada
eritib qoplash ham majburiy va
hamda erkin shakllanish. U
metallurgiyada
prokatlash
vallarini qoplash uchun, bimetal
prokat uchun zagotovkalar ishlab
chiqarishda, tog‘-kon sanoatida
ekskavator
kovshlarining
tishlarini, yirik modulli tishli
mexanizmlarning
tishlarini
tiklashda,
mashinasozlikda
shtamplarni eritib qoplash uchun
ishlatiladi.
Tasmalar
bilan
korroziyaga qarshi eritib qoplash
yadro, energetika va neft-kimyo
sanoatida qo‘llaniladi.
Tok zichligining keng
diapazonida
jarayonning
barqarorligi (0,2 dan
300 A / mm
2
gacha
);
yuqori
ishlash;
yorilish
ehtimoli
yuqori bo‘lgan po‘lat
va
qotishmalarning
sirtini eritib qoplash
imkoniyati;
katta
qalinlikdagi bir o‘tish
qatlamlarida
sirtni
eritib
qoplash
imkoniyati;
eritib
qoplangan
metallga
kerakli shaklni berish
va sirtni elektroshlakli
payvandlash
bilan
birlashtirish
imkoniyati.
Jarayonning
katta
issiqlik
kiritishi
asosiy metall va TTZ
ning haddan tashqari
qizib ketishiga olib
keladi;
kichik
qalinlikdagi
eritib
qoplangan
qatlamlarni olishning
mumkin
emasligi
(tesmalar
bilan
gorizontal
qoplash
usulidan
tashqari);
uzoq
tayyorgarlik
vaqti.
Plazmali eritib qoplash
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
88
Payvandlanadigan
mahsulot
neytral bo‘lishi mumkin (plazma
flyusi bilan eritib qoplanganda)
yoki yoy quvvat manbaining
elektr zanjiriga ulangan (plazma
yoyi
eritib
qoplashda).
Qoplangan metallning kerakli
xossalarini birinchi qatlamdayoq
olish
mumkin.
Eng
keng
tarqalgani plazma-kukunli eritib
qoplashdir, chunki kukunlar sirt
uchun mos keladigan deyarli har
qanday
qotishmasidan
tayyorlanishi mumkin. U ichki
yonuv dvigatellarining klapanlari
va klapan o‘rindiqlari, neft-
kimyo, elektr va umumiy sanoat
o‘chirish klapanlari detallari, turli
maqsadlar uchun kesish asboblari
uchun ishlatiladi.
Yuqori
sifatli
eritib
qoplangan
metall;
yuqori
yopishqoqlik kuchiga
ega bo‘lgan asosiy
metallning
erish
chuqurligining kichik
chuqurligi; nisbatan
yupqa
qatlamlarni
qoplash imkoniyati.
Past
ish
unumdorligi;
murakkab
uskunalardan
foydalanish.
Induksion eritib qoplash
Jarayonni
mexanizatsiyalashtirish
va
avtomatlashtirish oson, ayniqsa
ommaviy
ishlab
chiqarishda
samarali.
Induksion
eritib
qoplashning ikkita asosiy varianti
qo‘llaniladi: eritib qoplanadigan
sirtga
induktor
tomonidan
bevosita
qattiq
prisadkalash
materialini
(kukun
shixtasi,
qirindilar, quyma halqalar va
boshqalar) va alohida eritilgan va
quyiladigan suyuq prisadkalash
metallidan foydalanish orqali
payvandlangan
detalning
induktor
orqali
qizdirilgan
yuzasiga eritib qoplash. Qishloq
Asosiy
metallni
eritishning
kichik
chuqurligi;
Yupqa
qatlamlarni
qoplash
imkoniyati,
seriyali
ishlab
chiqarishda
yuqori samaradorlik.
Jarayonning
past
samaradorligi; asosiy
metallning
haddan
tashqari
qizishi;
eritib qoplash uchun
faqat erish harorati
asosiy
metallning
erish haroratidan past
bo‘lgan
materiallardan
foydalanish zarurati.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
89
xo‘jaligi
mashinasozligi
sanoatida keng qo‘llaniladi
Lazerli
Lazerli eritib qoplashning uchta
usuli ishlab chiqilgan: eritish
zonasiga prisadkalash kukunini
etkazib
berish
bilan;
ilgari
qo‘llaniladigan pastalarni eritish;
eritib qoplangan qatlamlarning
erishi.
Eritib
qoplangan
metallning kerakli tarkibi va
xususiyatlarini
kichik
qalinlikdagi
birinchi
qatlamdayoq
olish
mumkin.
Tajribali ishlab chiqarishida ichki
yonuv dvigatellarining tirsakli
vali va eksantrik vallari, klapanlar
va boshqa ba’zi detallar lazer
kukuni
usuli
yordamida
yotqiziladi.
Yuqori
bog‘lanish
kuchiga ega kichik va
boshqariladigan erish
chuqurligi; yupqa (0,3
mm
dan
kam)
qatlamlarni
olish
imkoniyati;
eritib
qoplangan
detallarning
kichik
deformatsiyalari;
erishish qiyin bo‘lgan
sirtlarni
qoplash
imkoniyati; bir nechta
ish
joylarini
lazer
nurlanishi
bilan
ta’minlash
imkoniyati,
bu
uskuna-ni
almashtirish
vaqtini
qisqartiradi.
Ish
unumdorligi
pastligi,
jarayon
samaradorligi
pastligi;
murakkab
qimmat uskunalar.
Elektron nur
Eritib qoplash uchun elektron
nurdan foydalanish asos va
prisadkalash
materiallarining
qizishi va erishini alohida nazorat
qilish,
shuningdek,
ularning
aralashishini
minimallashtirish
imkonini beradi. Eritib qoplash
qattiq
yoki
kukunli
sim
qo‘shilishi
bilan
amalga
oshiriladi.
Eritib
qoplash
vakuumda amalga oshirilganligi
sababli, kukunli sim shixtasi
faqatgina
legirlovchi
Asosiy
metallning
kichik
va
boshqariladigan erish
chuqurligi;
yupqa
qatlamlarni
qoplash
imkoniyati.
Uskunaning
murakkabligi
va
yuqori
narxi;
xodimlarni biologik
himoya
qilish
zarurati.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
90
komponentdan iborat bo‘lishi
mumkin.
Himoya gazlari muhitida erimaydigan elektrodlar bilan eritib qoplash
Eritib
qoplash
zonasiga
prisadkalash
simini
etkazib
berish bilan alyuminiy va magniy
qotishmalaridan
tayyorlangan
mahsulotlarni
eritib
qoplash
uchun ishlatiladi. U payvandlash
uchun
ham,
sirt
zonasini
interelektrod (bilvosita) yoy bilan
qizdirish uchun ham issiqlik
manbai sifatida ishlatiladi. Issiq
hosil bo‘lishiga moyil bo‘lgan
magniy
va
alyuminiy
qotishmalaridan
tayyorlangan
mahsulotlarni payvandlash va
ta’mirlash sohasidagi yoriqlarni
eritib qoplash ta’mirlashning eng
samarali usuli.
Yoy
quvvati
yuqoriligi,
yonish
barqarorligi, jarayon
samaradorligi
yuqoriligi,
eritib
qoplangan
qatlamning
sifati
yaxshiligi.
Uskunaning
murakkabligi
va
yuqori narxi bilan.
Payvandlash uchun
asbob-uskunalarning
sanoat
ishlab
chiqarilishi yo‘qligi
sababli
sanoatda
usulning
tarqalishi
pastligi.
Gaz alangasida
Metall
maxsus
gorelkalarda
kislorod
bilan
aralashmada
yondirilgan gaz alangasi bilan
qizdiriladi
va
eritiladi.
Yonuvchan gaz asetilen yoki
uning
o‘rnini
bosuvchi
moddalardir:
propan-butan
aralashmasi, tabiiy gaz, vodorod
va boshqalar. Gaz eritib qoplash
chiviqlar qo‘shilishi yoki gaz
alangasiga puflovchi kukun bilan
Asosiy
metallning
erish
chuqurligi
kichikligi;
texnologiyaning
universalligi, kichik
qalinlikdagi
qatlamlarni
qoplash
imkoniyati.
Past ish unumdorligi;
eritib
qoplangan
qatlamning
sifat
beqarorligi.
Ta'lim innovatsiyasi va integratsiyasi
43-son_1-to’plam_Aprel -2025
ISSN: 3030-3621
91
ma’lum. U qishloq xo‘jaligi va
avtomobil
uskunalarini
ta’mirlashda,
shuningdek,
burg‘ular
va
tog‘-kon
uskunalarining
yeyilgan
detallarini
qoplashda
keng
qo‘llaniladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Эргашев Махмуд, Зарип Шарипович Садуллаев, Хожибекова Шохида
Миродиловна, Рауфов Лазизбек Мухиджон Угли, Абдукаххоров Абдуазиз
Абдулазизхон Угли. Об одном из способов исследования кинетики
превращений при электроконтактном припекании. // Universum: технические
науки, Tom 4 (97) С. 53-58 2022
2.
Абдукаххаров А., Садуллаев З. АБРАЗИВНЫЙ ИЗНОС ПОВЕРХНОСТЕЙ
КОТЕЛЬНЫХ АГРЕГАТОВ //International Conference on Education and Social
Science. – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 4-5.
3.
M. M.Ergashev, D.S.Fazilov, A.A.Abdukaxxarov, F.A.Abdukarimova Tog’-kon
texnikalarini ta’mirlashda yeyilgan detallarni qayta tiklashning samarali usullari //
Science and Education. 2023. №2. URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/tog-
kontexnikalarini-ta-mirlashda-yeyilgan-detallarni-qayta-tiklashning-
samaraliusullari
4.
M.Ergashev, A.A.Abdukaxxarov, I.R.Komilov, T.N.Kenjayev Yeyilgan detallarni
qayta tiklash va mustahkamlash texnologiyalarining samaradorligini taqqoslash //
Science
and
Education.
2023.
№2.
URL:
5.
Эргашев Махмуд, Рауфов Лазизбек Мухиджон Угли, Абдукаххоров Абдуазиз
Абдулазизхон Угли, Ходжибекова Шохида Миродиловна, Муродкосимов
Равшан Холмат Угли ОПРЕДЕЛЕНИЕ ОСТАТОЧНЫХ ДЕФОРМАЦИЙ
ПРИ ЭЛЕКТРОКОНТАКТНОМ ПРИПЕКАНИИ КОМПОЗИЦИОННЫХ
ПОРОШКОВ // Universum: технические науки. 2021. №12-1 (93). URL:
